Onvoltooid

Onvoltooid

Clemens van Brunschot

Eerder verschenen van Clemens van Brunschot: UIT DE DUISTERNIS NEERGEDAALD

EEN VLOEK UIT KYRGYZSTAN

WIE NOEMDE HAAR ZWAK?

ZINNELING

Enkele reacties op eerdere boeken van dezelfde auteur:

“Intrigerend knap geschreven verhaal” (NBD|Biblion)

“Je hoeft niet bang te zijn dat het verhaal afzwakt” (Boekenkrant)

“Het lijkt de schrijver te zijn gelukt zich in te leven in de wereld van een vrouw” (Boekenbijlage)

“In thematiek onderscheidend” (Wegener dagbladen)

“Een bizar spel met de werkelijkheid” (Peter ter Velde, NOS journalist)

“Een goed en niet voorspelbaar verhaal met actuele thema’s erin verweven” (NBD|Biblion)

“Zinneling’ is een 5-sterren verhaal dat ik graag op het witte doek zou zien” (Henri Patrik, auteur)

Auteur: Clemens van Brunschot

© 2016 Clemens van Brunschot

Alle rechten voorbehouden

WWW.CLEMENSVANBRUNSCHOT.NL

VOORWOORD

We schrijven maart 2016 en ik heb dit voorwoord bij mijn onvoltooide werk in het diepste geheim geschreven. Om als schrijver zo lang mogelijk de schijn op te houden. Want stoppen met schrijven is niet zomaar iets. Ik moet nog een aantal dingen zeggen. Jullie vinden het hopelijk niet erg als ik daarbij persoonlijk word.

Boeken: ik schreef er acht en een half. De eerste drie vernietigde ik, het vierde (‘De mietjeskring’) bleef gespaard maar werd niet uitgegeven. Wel is het opgenomen in deze bundel. De volgende drie verschenen in 2012 tot en met 2014 bij Zilverspoor, maar in omgekeerde volgorde, althans wat betreft hun eerste versie. Nummer acht, ‘Zinneling’ verscheen in februari 2016 bij Brave New Books als mijn vierde, waarbij het e-book gratis werd en vrij te verspreiden. Er waren ruim 2000 downloads. Daarvóór werkten ik, een schrijfcoach en twee redacteuren aan een boek dat ik niet zal afmaken en dat ik in gedachten steeds De Goedmaakster noemde. Het is opgenomen in deze bundel, althans de helft die ongeveer klaar is. Nu heb ik al heel wat dingen genoemd die om toelichting vragen, al was het maar voor mezelf.

Eerst maar dit: wat ga ik nu doen? Met mijn lieve Lenie veel foto’s maken, die bewerken en nog meer leuke dingen doen met de vrouw die door mijn geschrijf heel wat aandacht heeft moeten ontberen. Verder schrijf ik af en toe een gedicht en beheer ik twee Wordpress websites: die van mezelf (www.clemensvanbrunschot.

nl) en die van een vereniging van christen-auteurs (www.

schrijverscontact.nl) waarvan ik al enkele jaren actief lid ben. Ik verlang erg naar meer rust, zodat mijn meditatie beter zal gaan en ik mijn geestelijke gerichtheid beter tot haar recht kan laten komen. Vanaf medio 2017 neem ik levensloopverlof op in een aanloop naar mijn pensionering in december 2019. Ik ben van plan om vrijwilligerswerk te gaan doen, bijvoorbeeld in een

ziekenhuis. Ook hardlopen (nou ja, wat heet hard?) is voor mij belangrijk.

Ben ik teleurgesteld? Ja, eigenlijk wel. Er waren heel wat lezers en recensenten, bijvoorbeeld van bibliotheekorganisatie NBD

Biblion, die veel waardering voor mijn werk koesterden, maar toch. . Het heeft ook met ambitie te maken. Aanvankelijk was die heel bescheiden: als er na meer dan honderd afwijzingen maar eens een uitgever ja zo zeggen tegen een manuscript. Maar dan wil je snel meer: goede recensies, misschien een gevierd schrijver worden. Ik heb als schrijver altijd een beetje in de marge geopereerd. De recensie van Peter van Vlerken in de dagbladen van de Wegener groep doet nog steeds pijn. Hij viel vooral over een woordje in mijn voorwoord. Het heeft me altijd dwarsgezeten dat ik daarna zelfs de plaatselijke media maar moeilijk kon halen.

Peter van Vlerken ging gelukkig iets anders doen dan recensies schrijven. Teleurstelling was er ook over de opmerkingen van een topredactrice over een eerdere versie van Zinneling. Die vormden in eerste instantie de aanleiding om een heel ander boek te gaan schrijven, mijn beoogde meesterwerk, literair van aard. Ik pakte het heel serieus aan, spaarde geld noch moeite om het boek voor de helft te realiseren. Een bevriend schrijver bood het manuscript aan bij zijn literair agent. Maar die zag er niet veel in, om nooit opgehelderde redenen. Daarom bracht ik in 2016 alsnog Zinneling uit, bij Brave New Books, wat ongeveer gelijk staat met self-publishing. Teleurstelling voelde ik lang daarvoor ook over het schrijnende gebrek aan communicatie met wijlen de uitgever van mijn eerste drie boeken. Maar die uitgever was op zijn beurt net zo goed teleurgesteld over de moeizame verkoop van mijn debuutroman van 2012, waarvan de oplage aan de ruime kant was omdat ik zoveel volgers op Twitter had verzameld. Gelukkig moest boek drie worden bijgedrukt omdat de bibliotheken er maar liefst 260 bestelden.

Hoezo de schijn ophouden? Er is veel teleurstelling onder schrijvers. Het is bijna onmogelijk geworden om bij een grote

uitgever binnen te komen. En als dat al gelukt is, merk je dat die vooral aandacht besteedt aan enkele goed verkopende auteurs. De meeste auteurs zijn net als ik van de tweede garnituur en proberen hun teleurstelling te verbergen, want als die bekend wordt werkt dat ook weer averechts. Dus maar lekker enthousiaste verhalen verspreiden op de social media.

Wat had ik zoal beter kunnen doen? Het voorwoord van mijn debuutroman aan een redacteur voorleggen had misschien geholpen. Ook had ik misschien moeten kiezen voor die andere uitgever, Marmer, die - net iets te laat - interesse in mijn debuutroman toonde. Veel meer lezen had misschien ook geholpen. Verder was het jammer dat mijn eerste boek pas uitkwam toen ik al 57 was. Jonger beginnen is beter. Maar ik had jarenlange pauzes tussen de eerste boeken laten vallen.

Hoe het ook zij, ik ben op dit moment gelukkig, al is het niet als romanschrijver. So what? Ik ben nu echtgenoot, dichter, fotograaf, webmaster, geestelijk vinder. Het is voorlopig wel genoeg.

Mijn lezers ben ik erg dankbaar. Dit onvoltooide werk zullen ze waarschijnlijk nooit lezen, familieleden uitgezonderd.

Clemens van Brunschot

Inhoud

De Goedmaakster (onvoltooid)

11

Ideeën voor het afmaken van De Goedmaakster

169

De Mietjeskring (niet geredigeerd)

175

Opmerkingen van schrijfcoach

Hans ter Mors over De Mietjeskring

463

Opmerkingen van topredacteur

Jacqueline de Jong over

70 pagina’s van De Mietjeskring

465

DE GOEDMAAKSTER

(onvoltooid,

redactie t/m hoofdstuk 3)

Geheimen hebben de neiging om ondergronds te woekeren. Dat ondervinden de Nederlandse huisarts Sabrina Holgers en de Uruguayaanse acteur Roldán Rojo bij hun lange poging om in Nederland iets van hun huwelijk te maken. Hun geluk, reeds bij aanvang belast door het verleden, raakt geblokkeerd door verlangens die niet anders kunnen dan steeds verder uiteenlopen.

De redactie was in handen van Pim Wiersinga, Danielle Hermans en Eisso Post. Het manuscript werd door auteur Patrick van Hees voorgelegd aan literair agent Marianne Schönbach.

11

Sabrina

‘Die muzikant zat fout, Saab. Nee, hij wás gewoon fout, hartstikke fout.’

Sabrina Holgers zei niets terug. Lisa had zo haar stelligheden.

Van het affiche van Richard Wagner en zijn Vliegende Hollander gleden Sabrina’s ogen over de marmeren vloer tot waar twee jongetjes met skateboards de trappen namen, rakelings langs een pilaar van het Teatro Solís. Aan de andere kant van die pilaar lag een rolstoelhelling, waar een vrouw met rollator en een oude man met blindenstok, zenuwachtig door de jeugdherrie, juist de weg omhoog zochten. Het marmer en de statige zuilen leken aangevoerd uit het oude Rome, waar Lisa en zij jaren geleden waren geweest.

‘En al was Wagner fout, ik wil toch naar binnen,’ zei Lisa.

‘Omdat jij wegloopt met die vent. Het kan toch niet zo zijn dat je helemaal naar Montevideo gaat, waar een opera van je favoriete componist wordt uitgevoerd, en dat je dan niet naar binnen zou gaan? Dat is als geboren worden en na een week in je moeder proberen terug te kruipen.’

‘Wat zijn we weer lekker bezig, Lisa! En als ik het nu eens zonde van de muziek vind om de opera te zien?’

Lisa keek haar aan alsof ze de zuilen van de Uruguayaanse cultuurtempel zag kantelen. Ze zei iets dat verloren ging in het klapperen van de twee skateboards.

Sabrina wachtte tot de herrie afnam. ‘Ik wil niet eens weten hoe het ene of het andere muziekstuk van hem heet. Ik doe mijn ogen dicht, luister - heel intens - en gebruik het als. . ja, een soort filmmuziek. Om voor me te zien wat ik van het leven wil, of om heel even alles te hebben wat ik mis. Snap je wat ik bedoel?’

Lisa knikte, al betwijfelde Sabrina of ze het verstaan had.

12

‘En dat wil ik graag zo houden. Ik wil er geen beelden bij opgedrongen krijgen. Dan werkt het niet meer, de magie.’

‘Wat zeg je?’

‘Dat het niet werkt!’

‘Dan toch maar naar dat stuk van Albee, in dat andere theater?

Waar we daarnet waren?’ Lisa stond te roepen en te gebaren als het verlepte bananenvrouwtje vanmiddag op de markt. In het eerste jaar van haar medicijnenstudie had Sabrina Who’s afraid of Virgina Woolf in een Nederlands theater gezien en naderhand de film met Elizabeth Taylor en Richard Burton. Dus ze zou het Spaans voor een deel kunnen volgen. En Lisa, lerares Spaans, zou het belangrijkste vertalen.

Precies tegelijk riepen ze iets over de ingekorte versie, waarna hun gelach twee reusachtige kraaien uit de zuilengalerij verdreef.

Het fladderen klonk als applaus. Eén ogenblik werd Sabrina een wonderlijke eenheid gewaar met Lisa, de kraaien en de hele wereld. Zelfs haar ouders maakten er - al was het maar heel even -

deel van uit.

Toen klonk er een gil. Een van de jongens was met zijn hoofd tegen het marmer gesmakt en bewoog niet. Zijn maatje - verstijfd als een van de pilaren - kwam pas in beweging toen Sabrina - een beetje gespannen - de gevallen skater onderzocht. Alles wees op een hersenschudding. Na Lisa’s telefoontje met 911 was er binnen vier minuten een ambulance met zwaailicht en twee ziekenbroeders. Lisa begon er van alles uit te flappen over

‘Sabrina, de Nederlandse bijna-huisarts met het langste haar’, en de chauffeur van de twee vond het vervolgens nodig om indruk te maken met zijn sirene en gierende banden.

Veel te laat kwamen ze bij het Teatro del Anglo aan. Er waren nog kaartjes, van mensen die hadden afgebeld, op de eerste rij nog wel. ‘Het heeft zo moeten zijn,’ zei Lisa. Het stuk was al een eind op weg, een half uur misschien, en de Uruguayaanse crème de la crème, een zware parfumgeur verspreidend, was allerminst blij met hun entree. Maar het zachte gemopper verstomde toen de 13

acteur die George speelde, op zijn toneelvrouw Martha schoot met een geweer dat een paraplu bleek te zijn. Ook de acteur had last van hen. Of van de paraplu, die niet openging terwijl dat wel de bedoeling was. Dat de man zijn vrouw ooit van het leven zou beroven kwam er hakkelend uit, merkbaar ook voor mensen die het Spaans niet machtig waren. De acteur was een knappe man met bolle wangen, die benauwd begon te kijken. Aan zijn oren was te zien dat de rest van zijn gezicht bleek geschminkt was. Het zag er niet uit, maar Sabrina durfde na de verstoring niet in zijn richting te kijken. Rustig werd ze ook al niet van de vrouw rechts van haar: een stuurs mens met omhooggewerkt haar en daarnaast een oudere man met minstens één scheefgezakte mondhoek. Lisa zat naast een jongeman die door een vriend vergezeld leek, en had al contact, voorspelbaar als de draaiing van de aarde. Lisa had haar zwarte bril even afgezet.

In haar hoofd spoelde Sabrina de film van het ongeluk af om te beoordelen of ze het goed gedaan had. Ze dacht van wel. Al snel kwam ze uit bij de broeder van de gierende banden. Had zijn bewondering voor haar met haar opleiding te maken of met haar zestig centimeter lange haar? Lisa had hoog opgegeven van Sabrina’s medische talenten. En nu zat ze volop aan te pappen met haar buurman, alsof ze niets geleerd had van de rampzalige date van gisteravond. Lisa had - ondanks Sabrina’s slechte voorgevoel -

ene Vidar meegetroond naar hun kamer in het Columbia - ‘ Ach Sabrina, vermaak jij je zolang even in de bar? ’ - maar de jongeman had erop gestaan om haar met een meegebracht touw vast te binden, waar Lisa voor paste. Toen ze voorstelde om hém vast te binden werd hij boos, installeerde zich in een leunstoel en verzekerde haar pas te zullen opstaan als ‘die vriendin met die lange haren’ wel bereid was om in zijn spel mee te gaan.

Uiteindelijk moest het hotelpersoneel er aan te pas komen om hem het pand uit te werken. ‘ Puta!’ bleef hij roepen, totdat de potige hotelbediende de verwijdering kracht bijzette met een stomp op zijn neus. Voor de veiligheid waren ze uitgeweken naar 14

een ander hotel, enkele blokken van de haven vandaan, het Palacio, dat goedkoper en gezelliger bleek. Daar hadden ze proberen te lachen om het voorval, maar dat was alleen Lisa gelukt. ‘Als ik ooit een zoon krijg,’ zei ze, ‘noem ik hem Vidar, om in de mensheid tenminste één mislukte opvoeding goed te kunnen maken.’ Het was typisch iets voor Lisa. Met de eerste de beste vent naar bed, met alle seinen op rood; bol staan van de teleurstellingen, maar toch onveranderd impulsief en alles zeker weten. In hun vriendschap werd dat - wat Sabrina betreft - al achttien jaar gecompenseerd door Lisa’s positieve kijk op alles en haar tomeloze inzet voor vrienden. Het was jammer dat ze nu op straat steeds op hun hoede moesten zijn voor een wraakzuchtige Vidar.

Ze kreeg een elleboogje. ‘Ze wil weten wanneer hun zoon thuiskomt,’ fluisterde Lisa met haar ogen op het podium gericht.

‘Ze’ was de aangeschoten helft van het stelletje op de rode bank en

‘hun’ sloeg op het echtpaar dat hen thuis ontvangen had: George en Martha, die zich een weg door hun moeizame levens worstelden.

‘Weet je,’ fluisterde Sabrina, ‘die twee hebben helemaal geen. .’

Het woord stokte in haar keel.

‘Wat?’ antwoordde Lisa zachtjes, maar niet zacht genoeg.

‘Sst!’ De stuurse vrouw wierp hen een vernietigende blik toe.

Bijna had ze verklapt dat George en Martha een illusie in stand hielden. Ze hadden helemaal geen zoon en George schaamde zich daarvoor. De man met de bolle wangen die George speelde, had een warme stem, misschien iets te warm voor zijn macho rol.

Maar dat gaf een extra dimensie aan het stuk.

‘En nu hebben ze ruzie over de kleur van zijn ogen, van die zoon,’ ging Lisa gewoon door.

Ja, dat kon ze zich nog herinneren. Groen of blauw. De vrouw op de bank was echt een goede actrice, of echt dronken - of beide.

George schonk haar nog een drankje in. Toen hij ermee naar de bank liep, keek hij een lang moment de zaal in. Naar Sabrina, wel 15

drie seconden, een warme blik, buiten zijn rol. Naar haar? Kon hij haar wel zien, met al die spots die op hem gericht stonden? Toch leek het geen vergissing. Van haar niet, van hem misschien.

Gevaarlijk, het woord schoot haar te binnen, gevaarlijk voor zijn concentratie. Maar in de bruine ogen had ze een zinderende warmte gezien die ze tot op haar ruggengraat kon voelen. Ze keek naar een leeuw, het beeld trillend in de hitte van de savanne.

‘Hij heeft een oogje op je,’ zei Lisa, die weer vergat te fluisteren.

De zwaar geparfumeerde vrouw naast Sabrina imiteerde een slang. Op het podium had de Leeuw van Uruguay zich weer in bedwang. En zij zat nog op de savanne, waar het warmer en warmer werd. De man had haar geraakt. Een geweldig acteur was het niet, maar goed genoeg om tussendoor te flirten en dan evengoed de draad weer op te pakken. Mogelijk hoorde het bij zijn interpretatie van de rol. Maar waarom kreeg ze het dan zo verdomde heet?

Ik moet aan kou denken, winterkou, een sneeuwbui. O jee, daar heb je Zweden. Philips, haar vaders nieuwe werkgever, had hem, een vooraanstaand natuurkundige, met vrouw en twee kinderen uit Lund weggehaald en in Nuenen bij Eindhoven gestationeerd.

Dat was goed. Toen was ze tien geweest, haar broer Sander ruim drie jaar ouder. Maar ze kon niet aan Zweden denken zonder dat de broer van haar moeder een emmer vuiligheid over haar kwam uitstorten. Op haar zevende had hij haar vastgehouden in het donker bij de houtstapel, en overal betast. Met zijn grote vuile klauwen rond haar bovenlichaam, haar billen en vooral daaronder. Plukkend, pulkend, boerend, de smerige skitstövel. Tot half over de houtstapel had oom Manne haar geduwd, om met zijn onderlichaam tegen haar billen te beuken. Ze had geen kant op gekund en was te bang geweest om hard te gillen. Sander had het toch gehoord - ze had het in zijn ogen gelezen - maar hij was het. .

vergeten. Niemand geloofde haar, en ook haar schaafwonden van het hout werden niet geloofd. Zweden stond nu voor kou, maar ook voor schande en leugens.

16

Minder warm had ze het nu wel. Kil was het juiste woord. Haar ouders en Sander hadden haar in de kou laten staan, maar soms -

en ze wist niet of ze daar blij om mocht zijn - twijfelde ze aan haar herinneringen, vooral omdat oom Manne nooit iets had laten merken. Nu was hij dood, net als haar moeder. Ze had gezworen nooit een traan om die twee te laten en tot nu toe was dat gelukt.

Die ene keer niet meegeteld toen haar vader in het Catharina ziekenhuis doodsangsten kreeg en de naam van zijn vrouw Vilma begon te roepen.

Op het podium deden ze behoorlijk hun best om het eerste bedrijf tot een goed einde te brengen. Ook George wekte de indruk dat hij wist wat de bedoeling was. Oogcontact maken deed hij niet meer.

Daar had hij het te druk voor, want er was een enorme ruzie losgebarsten tussen hem en Martha. Lisa meldde dat het weer over die zoon van hen ging. De rol van boze echtgenoot lag de acteur goed. De hel spoot uit zijn ogen en zelfs starend wist hij de vlammen de zaal in te werpen. Daarna lachte hij en danste met hun vrouwelijke gast, terwijl hij de titel van het toneelstuk in het Spaans zong, tot de vrouw er ziek van werd en naar het toilet moest om te kotsen. ‘Haar neus poederen’. George wandelde naar een deur terwijl het doek begon te vallen over het eerste bedrijf.

Voordat hij door de deuropening verdween, zag hij nog net kans om Sabrina een blik - nee, een subtiele knipoog - te sturen. Hij bukte daar zelfs een beetje bij.

Het was pauze. Iedereen stond op voor een drankje in de foyer en Lisa liet zelfs haar buurman aan haar aandacht ontsnappen, opgewonden als ze was over de knipoog. ‘Daar kan ik met die ramp van een Vidar niet aan tippen,’ zei ze. ‘Kijk maar uit dat jij je niet laat vastbinden.’

Anderhalf uur later, na het laatste bedrijf, zagen ze Roldán Rojo aan de bar staan, zoals de regisseur in een slotwoordje beloofd had. Zijn voornaam was volgens Lisa afgeleid van het 17

middeleeuwse Roelantslied. Hij had zich niet laten afschminken en was nog steeds een beetje George, met het dichtgeknoopte, grijze jaren zestig-kostuum en de blauwzwarte, schuin gestreepte stropdas. Het schminkwerk op zijn oren klopte echt niet, maar een van de dames in zijn gezelschap had er al iets over gezegd en probeerde het in orde te wrijven. Roldán vond het prima - tot hij Sabrina in het oog kreeg. Zijn hoofd met de bolle wangen en het keurige zwarte kapsel ging met een rukje opzij, waarbij de schouder bleef staan, zodat de vrouwenhand zijn oor niet langer raakte en de bezitster ervan de aftocht blies. Hij toonde een glimlach, geaccentueerd door het zwarte snorretje en de stralende bruine ogen. Nu geen vuur, maar warmte en interesse: hij kon voor een reïncarnatie van Don Juan doorgaan.

‘ Hermosas damas!’ zei hij, de handen uitnodigend in hun richting, wat tot ergernis in de gezichten van de andere vrouwen leidde.

Ze glimlachten terug en kwamen dichterbij, Lisa voorop.

‘Hij vindt je mooi,’ fluisterde Lisa over haar schouder.

‘Jou toch ook.’

Hij reikte eerst Sabrina een hand, gaf een handkus en herhaalde de procedure bij Lisa. Warm had hij het wel, tussen acht zwaar geurende vrouwen: er stonden zweetdruppeltjes op zijn voorhoofd. In het groepje werd gesmiespeld. Met hun solide make-up, punctueel geföhnde haar en bodemloze decolletés staken de dames schril af tegen de ingesleten spijkerbroeken, strakke T-shirtjes en ongetemde haren met de groeten uit Nederland. Vier vrouwen dropen af toen Roldán ‘ Belleza natural!’

zei, wat Lisa niet hoefde te vertalen.

De man ging er van uit dat zijn naam al bekend was en deed herhaaldelijk zijn best op die van hen. Hun voornamen kwamen er zangerig maar correct uit. De achternaam Holgers ging ook redelijk op de H na, maar hij struikelde heel charmant op Lisa's achternaam Spanjaard. Hij kon om zijn onhandigheid lachen toen Lisa hem duidelijk maakte wat het woord betekende. Perfecte 18

tanden had hij. Ook de laatste twee Uruguayaanse dames hielden het voor gezien, en vertrokken zonder iets te zeggen. Het floers van afscheid in Roldáns blik hield maar een seconde stand.

‘ Speaks Spanish?’ zei hij tegen Sabrina, die haar lach om zijn gebrekkige Engels gelukkig kon inhouden.

Ze schudde nee en Lisa vertelde dat haar vriendin oorspronkelijk uit Suecia kwam, waardoor de interesse aan Uruguayaanse kant nog toenam. Hij bleek een groot fan van Abba en vond Sabrina’s haar veel mooier dan dat van Agnetha Fältskog.

Het was dikker, donkerder en tweemaal zo lang, sluik met een gloed van kastanje. Ze vergaf hem dat hij naar hun leeftijd vroeg.

Hij deed dat op zo’n naïeve manier en hij zweette intussen zo hevig dat ze het hem vertelden: Sabrina 27, Lisa 26. Zijn tweede minpuntje bestond eruit dat hij Lisa verzekerde dat zij ‘ook’ mooi was. Het klonk als een leugentje om bestwil - en dus een belediging - omdat hij bijna voortdurend naar Sabrina keek, die volgens hem een maniquí was. Dat kreeg zij vaker te horen, dat ze heel goed een model kon zijn. Ze was er slank genoeg voor, maar men lette dan blijkbaar niet op haar te dikke lippen en op de linker wenkbrauw, die te hoog zat. Lisa had met haar enigszins vlezige gestalte en geprononceerde neus minder last van modelliefhebbers. Bij haar ging men vrij snel voor iets anders.

Roldán Rojo, naar eigen zeggen een vrijgezel van tegen de dertig, maakte een nonchalant gebaar in de richting van de vrouwen die hem zojuist in de steek gelaten hadden, en meldde dat hij niet ver van dit theater woonde. Hij was geboren op het platteland en door zijn compadre, een soort peetoom, naar Montevideo gebracht om hier furore te gaan maken. Hij woonde met zijn zuster, moeder én de compadre in een casa sencilla, een eenvoudige woning volgens Lisa, die ook de rest vertaald had, soms in het Engels om de man niet buiten te sluiten. Hij viel bijna van zijn kruk toen hij hoorde dat Sabrina arts was en zich over ruim een jaar kon vestigen. Toen hij zei dat het mooi was dat Lisa 19

lerares Spaans was, bleven zijn ogen op Sabrina gericht. Op een of andere manier kwam de aandacht erg overdreven over.

‘Ik kan het ook niet helpen,’ verontschuldigde ze zich tegenover haar beste vriendin voor alle aandacht.

‘Joh, het is helemaal oké.’

Roldán Rojo vroeg wat zij gezegd hadden.

Lisa zei iets dat best ‘Dat ze u wel leuk vindt’ kon betekenen, want zijn ogen flonkerden terwijl hij verlegen lachte. Het was inderdaad een knappe man, niet veel kleiner dan Sabrina’s één meter vierenzeventig, en zijn ogen bleven onveranderd vriendelijk. Hij vroeg aan Lisa waarom ze voor Uruguay gekozen hadden. Het antwoord was niet zo moeilijk. Het was er in hun winter zomer en het was onder de evenaar het modernste land in Zuid-Amerika, met weinig risico voor twee vrouwen op vakantie.

Zijn volgende vraag was of Sabrina hem misschien iets wilde vragen. Ze dacht even na en vroeg of hij het moeilijk vond om een man te spelen die de schijn te lang ophoudt. Zijn antwoord kwam redelijk vlot: in zijn leven had hij veel mannen gezien die de schijn ophielden, op het platteland meer dan in Montevideo. Toen hij informeerde in welk hotel zij verbleven gaf Lisa daar niet onmiddellijk antwoord op. Roldán bood hun een drankje aan en Lisa zei dat ze de wijn uit Uruguay erg lekker vonden. Hij hoefde de drankjes niet af te rekenen en ze klonken op Uruguay. De druppeltjes op Roldáns voorhoofd waren inmiddels verdampt. Hij vroeg iets aan Lisa dat haar mond deed openvallen van verbazing.

‘Weet je wat hij vraagt, Saab? Waarom wij vriendinnen zijn.

Wat zal ik hem zeggen?’

‘Vanwaar die vraag?’ Sabrina keek hem verbouwereerd aan.

Was het niet erg persoonlijk en dus brutaal om zoiets bij een eerste ontmoeting te vragen? Dacht hij misschien dat ze lesbisch waren? Van hem kwam uiteraard geen antwoord en hij begon zich ongemakkelijk te voelen. ‘Zeg hem de waarheid maar, Lisa.’

‘Ja. . uh. . welke waarheid?’

20

‘Zeg maar dat we elkaar al kennen sinds ik in Nederland kwam wonen, heel lang geleden en dat jij ervoor hebt gezorgd dat ik me daar thuis voelde.’ Terwijl Lisa het vertaalde, overdacht zij wat de rest van de waarheid kon zijn. Ze waren allebei onbesuisd, maar in vergelijking met Lisa leek zij verstandig. Misschien was dat het wel: de mogelijkheid om zich in Lisa’s gezelschap de verstandigste te voelen. In ieder geval was het niet om de mooiere van de twee te kunnen zijn. Roldán was tevreden met het antwoord, had misschien minder diepgang in zijn vraag willen leggen dan ze dachten. Lisa keek een beetje opzij, terwijl ze de wijn wiegde, alsof ook zij nadacht over een andere waarheid of over de achtergrond van de vraag.

Ze wilde net iets tegen Roldán zeggen toen een rijzige figuur in smoking hem hard op de schouder sloeg - zijn wijn klotste over de rand van het glas. De man droeg een veel te brede snor en rook naar sterke drank. Moeiteloos troonde hij Roldán mee. Die leek nu gekrompen en verontschuldigde zich in het voorbijgaan, waarbij hij Sabrina een kaartje in de handen drukte en zei dat hij haar heel graag nog eens wilde ontmoeten. Toen hij wegliep met de man in de smoking keek hij nog twee keer om en gaf weer een knipoog.

‘Wat een figuur,’ zei Sabrina.

‘Schattig toch?’

‘Jawel. .’

‘Maar?’

‘Ik weet het niet.’

‘Anders ik wel! Hij is smoor op je en jij hebt onderhand wel iets fatsoenlijks verdiend. Je hebt met eigen ogen kunnen zien dat hij geen genoegen neemt met de eerste de beste vrouw. Hij voelt dat jij speciaal bent.’ Lisa zette een stap terug en maakte met beide armen een theatraal gebaar in haar richting. ‘Ja hoor, daar is ze.’

Ze keek nu ernstiger dan anders.

‘Ik ben speciaal?’

‘ Sí señorita. . hij is gedisciplineerd - anders word je natuurlijk ook geen acteur - heeft pit én warmte, wacht op het beste en. .’

21

Lisa hees zich op een van de vrijgekomen krukken. ‘De man woont heel onschuldig bij zijn moeder en zijn zusje, heeft het platteland én de stad gezien. Hij is eerlijk, op het naïeve af.. ’ Ze wachtte even.

‘Je bent gek als je niet voor hem gaat. Juist jij, met die oom en die moeder van je!’

‘Waarom noem je nu allemaal dode mensen op?’

Haar vriendin zwaaide naar de camarero achter de bar, met zijn donkerrode vestje en de halve pot gel in zijn haar. ‘Omdat het tijd is voor levende mensen, schat, ook voor jou. Je moet onderhand eens onder de pannen zien te komen.’

Sabrina moest er niet aan denken om met Roldán Rojo door het leven te moeten. ‘Onder de pannen? En jij? Jij niet?’

Lisa keek serieuzer dan zij op haar geweten wilde hebben, en zei: ‘Misschien ook wel. Is je broer nog vrij?’

Het was het beste om te lachen, hoopte ze. Lisa met uitgerekend Sander, die haar jeugd had kunnen redden maar het niet gedaan had en nog steeds niet deed, iets dat grensde aan hoogverraad.

*****

Op Sabrina’s mobieltje was het tien over elf toen zij en Lisa de deur van hun hotelkamer gevonden hadden. Dat de hotelkamer er heel anders uitzag dan hoe ze hem vanmorgen hadden achtergelaten, was voor een deel aan schoonmaaksters te danken maar kon evengoed aan de vier glazen Harriague wijn worden toegeschreven. Van vier glazen elk kregen ze de volgende dag nog net geen koppijn, wisten ze. Alle kledingstukken lagen weer in keurige stapeltjes op de gefineerde planken. Een lachwekkende mengeling van Sabrina’s eigen spullen en die van Lisa. Na het scheiden van hun boedels en alle voorbereidingen voor de nacht zei Lisa, onder haar bedleeslampje: ‘Ik heb nog nagedacht over 22

wat die acteur zei. Zijn wij soms vriendinnen zodat jij mij kan beschermen? Vanwege mijn stommiteiten?’

‘Jij beschermt mij net zo goed.’

‘Ja dus.’

‘Nee dus.’

‘Of zijn wij vriendinnen om elkaar aan de man te helpen?’ In Lisa’s stem was een dikke tong hoorbaar.

‘Dat werkt toch niet. We zijn vriendinnen omdat we vriendinnen zijn. Afgesproken?’

‘Bedankt dat jij met zo’n lelijk eendje wilt spelen. Of moet je soms nog steeds dingen terugdoen omdat ik je in Nederland een beetje wegwijs heb gemaakt?’

‘Wat een onzin! Vind jij dat ik nog steeds iets terug moet doen?’

‘Nee, maar ik.. jij. . ach, laat ook maar, het wordt veel te ingewikkeld.’ Ze knipte haar lampje uit.

Al snel voelde Sabrina zich achterover wegzakken, hopend op een droom over Roldán Rojo, steracteur van het modernste Zuid-Amerikaanse land, liefste macho van het continent, guitigste knuffelbeer van de wereld. .

’s Morgens om kwart over zes leek ze zich in zowel de mildheid van de wijn als de magie van Roldán Rojo vergist te hebben. Van een droom kon ze zich niets herinneren en met elke dreunende hartslag in haar slapen werd ze zich meer bewust van de tannine in de wijn en haar aanstellerij van gisteravond. Inpalmen. Ze had zich laten inpalmen door Zuid-Amerikaanse charme, door theatertechniekjes en ingestudeerde manieren. Haar vriendin lag te snurken.

Aan de ontbijttafel vatte ze tegenover Lisa haar bezwaren samen: hij had haar beste vriendin beledigd, was vast niet eerlijk geweest over de afgelopen tien jaar, laat staan dat hij op iemand als haar aan het wachten was geweest, hij was ofwel een moederskindje of een peetoomkindje, of zelfs dat niet en 23

natuurlijk gewoon getrouwd. Ze besloot met: ‘En had jij met al jouw ervaring mij niet moeten waarschuwen, Lisa Spanjaard?’

Lisa schoot in de lach, eerst beheerst maar toen steeds uitbundiger, tot Sabrina zich dood geneerde en een ober hun kant op kwam. De verlegen jongeman richtte zich echter niet tot Lisa maar tot haar. Een meneer bij de receptie wilde haar graag spreken.

Daar stond hij - hij! - met een enorme bos lelies en een brede grijns in een gelige gezicht. Iets aan de lever, kanker, of een vleugje indianenbloed? Net als zij droeg hij een spijkerbroek.

Sabrina zag een beginnend buikje, maar dik kon je hem niet noemen. Ze vroeg hoe hij haar gevonden had. Het antwoord kwam in het Spaans en luidde volgens Lisa dat liefde zowel blind als alziend maakt, al had Sabrina haar twijfels over de correctheid van die vertaling. In het Engels wist hij te vragen of zij hem wilde volgen, als toerist, wel te verstaan. ‘ Nada más, con Jesuchristo,’ -

Niets meer dan dat, bij Jezus Christus! - voegde hij eraan toe, de handen half ten hemel geheven, wat mogelijk was omdat zij de bloemen in haar handen gedrukt had gekregen.

Hij stelde ook nog voor dat Lisa als chaperonne mee zou gaan.

Die bedankte vriendelijk voor de eer en zei dat ze Sabrina wel een paar uurtjes aan hem durfde toevertrouwen, nadat ze hem enkele seconden nogal gênant in de ogen had gestaard. En ze verbood hen uitdrukkelijk om zich zorgen over haar te maken. Wel stond ze erop dat Sabrina telefonisch bereikbaar zou blijven en zou bellen als het later werd dan drie uur in de middag. Sabrina overwon haar aarzeling pas toen Lisa haar opmerkzaam maakte op de waterige zweem van vriendelijkheid en trouw in de ogen, waar zelfs een tienjarige toneelopleiding niets aan kon hebben bijgedragen, naar zij stellig meende. Lisa vroeg haar om alle eventuele twijfels even opzij te zetten, dan kon ze altijd nog zien.

Sabrina kon niet onmiddellijk ja zeggen, vroeg een korte bedenktijd en liep een stukje terug de gang in. Het was net of haar hersenen niet goed bij haar gevoel konden komen, alsof er een 24

dikke laag watten omheen lag. Ze keek naar de twee. Ze wisselden af en toe een zinnetje uit, maar stonden beslist niet op elkaar in te praten. Roldán stond er rustig bij, al zei dat weinig. Hij was immers een acteur. Wat wel voor hem pleitte was dat hij na dat ene gelovige hemelgebaar geen pogingen had ondernomen om haar of Lisa te overtuigen. Op geen enkel moment had ze hem kunnen betrappen op het uitoefenen van druk. En als dat ruimte geven niet met voorbedachten rade was, zat het waarschijnlijk wel goed met hem. Dat hij een middelmatig acteur was kon nu als pluspunt gelden. Ze zou het doorzien als hij een rol speelde. Ook was gunstig dat hij als gevierd acteur een reputatie te verliezen had. Hoe lang zou ze spijt moeten hebben als ze zomaar nee zei terwijl bijna alle seinen op groen stonden? Wat wilde ze met haar liefdesleven? Meer dan zomaar ‘onder de pannen’ zijn? Roldán maakte een buiginkje toen ze instemde. Van gretigheid leek geen sprake, wel van ingehouden pret en een zekere opluchting.

Het was een warme dag. De manier waarop Roldán zich met zijn gele Suzuki Swift in het verkeer stortte deed een ogenblik vermoeden dat hij het niet erg zou vinden nog vandaag met haar te sterven. Terwijl het verkeer niet eens extreem druk was. Het was uit puur lijfsbehoud dat zij haar angst kenbaar maakte.

‘ License to drive,’ zei hij ter geruststelling. Daarna reed hij iets rustiger, al deed hij ijverig mee met het plaatselijk zo populaire wisselen van rijbaan. Zij hield haar ogen op de weg om niet ziek te worden en vroeg waar hij heen reed. Hij was zo vriendelijk om haar te vragen wat ze graag wilde zien en zij wist hem duidelijk te maken dat ze een voorkeur had voor historische plaatsen, liefst plekken waar de doorsnee toerist niet zo gauw kwam. ‘Ah!’ zei hij en ging bij een rotonde bijna tweemaal rond. Naar het oosten moesten ze. ‘ Live alone? ’ vroeg hij, met zijn ogen iets te lang op haar gericht, maar het liep goed af. Zij flapte eruit dat ze getrouwd was en drie kinderen had, gewoon om zijn reactie te zien.

Het was een levensgevaarlijk idee. Hij begon te slingeren en vond het nodig om de auto bijna tot stilstand te brengen. ‘ A joke, 25

sorry,’ zei ze haastig, om vervolgens met veel woorden uit te leggen dat ze alleen woonde in een piepklein flatje in het zuiden van Nederland. Hij zocht haar ogen op, misschien om vast te stellen of de nieuwe informatie betrouwbaar was. Ze vroeg of hij van de Uruguyaanse wijn hield. Ja, dat was zo, en dat moest ook wel. Het drinken van wijn werd door de overheid gepropageerd omdat de consumptie van rood vlees zo hoog lag, het hoogst van de hele wereld. En wijn vergemakkelijkte het verteren van al dat vlees. Ze vroeg hoeveel wijn hij dan wel niet dronk en dat bleef beperkt tot een fles per week, begreep ze. Toen het verkeer nog iets rustiger was geworden, vroeg ze of hij indianenbloed in zich had. Er kwam een moeilijk verhaal, half in het Spaans, over Charrúa indianen. Hij leek te merken dat ze het niet helemaal kon volgen en vroeg of ze van rundvlees hield - waarvoor hij uiteindelijk een koe moest nadoen. ‘Ja, maar niet nu’, zei ze, waarop hij moest lachen, een gulle, oprechte lach, met die prachtige tanden. Hij keek op zijn horloge en vroeg of ze joden kende. Joden? Wat was dit nu weer? Persoonlijk, voegde hij eraan toe. Het was een hele ondervraging, maar vermoedelijk wilde hij net als zij graag weten wat voor vlees hij in de kuip had. Of was hij gewoon nerveus en vroeg dingen in het wilde weg? Ze moest bekennen dat ze geen joden persoonlijk kende. Of ze interesse had in joden? De geschiedenis van de joden? Ja, dat had ze. Roldán knikte voldaan.

Daarna vergde het verkeer zijn aandacht. Hij reed niet vaak, kon ze wel merken. Af en toe wierp hij een blik in haar richting, zonder te knipogen nu, vast om te peilen of ze niet te bang was en of ze zich een beetje amuseerde. Wat zou die man de afgelopen tien jaar met vrouwen hebben uitgespookt? Hij kon er natuurlijk genoeg krijgen. Zou hij werkelijk zo kieskeurig zijn als Lisa dacht te weten? En waarop baseerde ze dat? Dat hij gisteravond een voorkeur had laten blijken zei niets, of vrijwel niets. Hij had vast meer ervaring met vrouwen dan zij met mannen. Maar hij was toch echt een nette man. .

26

In haar leven waren afspraakjes geweest, meestal een etentje met een medestudent in Maastricht. Dat was leuk tot zo’n student ook een stukje van haar tot zich wilde nemen. Als het zover kwam, bleek keer op keer dat ze zich ook lang na de ellende met oom Manne niet kon geven. Ze had nog geen jongen of man ontmoet die haar voldoende tijd gunde om over haar barrières heen te stappen. Iemand die haar echt de ruimte gaf om slechte herinneringen stapje voor stapje te vervangen door betere.

Volgens Lisa had Roldán nu al het woord liefde in de mond genomen. Dat zag er niet goed uit. Aan vijf verschillende mannen had ze haar lichaam toevertrouwd en het ging met de seks steeds moeizamer. Bij de eerste had de herinnering aan oom Manne pas op de valreep roet in het eten gegooid - ze had hem zelfs ‘ framåt framåt!’ (vooruit vooruit!) horen roepen - bij de laatste was de klootzak vanaf de eerste kus aan haar verschenen en bleek het ijdele hoop dat hij nog zou verdwijnen. Ze had die korte affaires geanalyseerd met tabellen, schema’s en brain maps om erachter te komen of het aan de mannen lag of toch aan haar. Iedere keer kwam ze erop uit dat het in ieder geval aan haar moest liggen, hetzij als directe oorzaak van het gestuntel in bed, op de bank of op het keukentafeltje, hetzij indirect omdat zij het toch was die haar toevlucht nam tot steeds minder geschikte mannen.

Roldán Rojo leek opgelucht toen hij om half elf het autootje ongeschonden tot stilstand bracht bij een bordje met Memorial al Holocausto del Pueblo Judío erop. Zij vroeg of het zijn eigen auto was en hij vertrouwde haar toe dat het voertuig van zijn compadre

- de peetoom - was. Roldán werd stil toen zij hem bij het uitstappen vroeg of er ook een vader, een padre, was. Ze vroeg niet door toen hij haar zwijgend voorging naar enkele muren van roze graniet, die schots en scheef op het strand stonden, met losliggende rotsblokken ertussen. Roldán bleef staan bij een verticale steen met een daarin gegraveerde tekst, en vroeg of ze zijn vertaling nodig had. Nee, dat hoefde niet. Het was een monument ter nagedachtenis van de joodse slachtoffers van het 27

naziregime. Het duurde niet lang tot de ogenschijnlijk lukrake stand van de muren, overgaand in de rotsblokken op het strand, haar trof, meer dan ze voor mogelijk had gehouden.

Hier was de chaos uitgebeeld die het gevolg was van het planmatig vernietigen van miljoenen mensenlevens. Volgens de kaart, eveneens gegraveerd in verticale steen, was er een aparte meditatieruimte waar ze misschien wel heen wilde, maar ze werd als vanzelf een schemerige diepte in haar hersenen ingesleurd met komende en gaande gezichten, alle onbekend. Roldán keek haar enkele malen aan, zag blijkbaar dat hij niets hoefde te zeggen, maar moest uiteindelijk toch zijn informatie kwijt. In zijn beste Engels wist hij duidelijk te maken dat er verspreid over Uruguay altijd joodse gemeenschappen waren geweest en dat er in de jaren twintig en dertig een toename van de joodse immigratie naar Montevideo was geweest omdat men zo ver mogelijk van de gevaren van Europa verwijderd wilde zijn. Zoals Uruguay vaker een toevluchtsoord was geweest.

‘Ook voor mensen met minder goede bedoelingen?’ vroeg ze.

Hij wist het antwoord niet.

Links zagen ze de zuidpunt van de stad Montevideo liggen en daar voorbij de enorme monding van de Rio de La Plata, waar ooit de Spaanse veroveraars de rivier opvoeren om tot de ontdekking te komen dat hier alleen met grote offers iets - en dan nog steeds weinig - te veroveren viel. Het kostte hem minstens een kwartier voor hij dit had uitgelegd en halverwege leek hij het erg warm te krijgen. Een kwartier. Hoeveel school had hij eigenlijk gevolgd?

Dat leek nu een te pijnlijke vraag. Ineens zag ze iets in zijn binnenste ooghoeken schitteren. Geen tranen, maar het scheelde weinig, en hij schaamde zich er niet voor. Ze probeerde te vragen of hij joodse familieleden had, maar hij pikte het niet op en ging op het laatst zelfs verder in het Spaans, alsof hij lang genoeg in een vreemde taal zijn best had moeten doen. Het pleitte niet voor hem.

Of was het echt alleen dat hij met Engels moeite had? De Spaanse woorden, aaneengeregen tot prachtige zinnen, steeds sneller 28

uitgesproken, drongen niet langer tot haar door, het zangerige in zijn stem des te meer. Ze wendde haar hoofd af, bang om zich op de een of andere manier toch in hem te verliezen. Op een gegeven moment viel hij stil en kwam pal naast haar staan, starend in de verte, zwijgend. Zonder opvallende toenaderingspogingen te ondernemen.

De volgende stop was verder naar het oosten, bij een van de grotere stranden, waar het al druk geworden was. Het duurde even voor Roldán iets zag dat moest doorgaan voor een parkeerplaats. Hij ging vol op de rem en reed met ware doodsverachting achteruit het voetpad op, tot de achterwielen in het strand zakten en het getoeter op de weg uitdoofde. ‘ Front wheel drive,’ sprak hij glunderend. Hoeveel zaagsel moest hij in die schedel hebben zitten om trots te kunnen zijn op zo’n stunt? Dat kon nooit iets worden met hen. Lisa was een slechte raadgever.

Dan maar niet ‘onder de pannen’.

Het was een smal plekje, zodat ze allebei aan de bestuurderskant de auto uit moesten klauteren. Hij hielp haar galant met uitstappen en liet haar even naar het zon- en surfgenot kijken voor hij koers zette naar een eettentje iets verderop langs het strand, achter een stinkende stapel huis- en straatvuil. Maar niet voordat zij een foto gemaakt had van het strandtafereel. Ze had het fototoestelletje uit haar tas genomen, die half open aan haar linkerschouder hing. Met Roldán liep ze al langs de boulevard toen ze iets aan haar schouder voelde. In een reflex draaide ze zich rechtsom, honderdtachtig graden, waardoor een hand haar tas misgreep. De jongen zette het meteen op een lopen, net als zijn twee handlangers, maar Roldán was onvermoed snel. Hij wist de dader een ongelooflijke schop onder zijn kont te verkopen. Ook deed hij een greep naar een andere voorbijsnellende jongen, maar hij greep mis en misschien was dat maar goed ook. Zij was erg geschrokken en hij kwam zijn armen om haar heenslaan terwijl hij woordjes zei als triste, chica, mezquindad en querido. Ze voelde niet alleen haar eigen lichaam maar ook dat van hem trillen. Bij 29

haar was het de schrik, en ze vroeg zich af wat het bij hem was.

‘ Anger, rabia,’ verduidelijkte hij.

Hij zoende haar op het voorhoofd en nam haar mee - de barbecuelucht tegemoet - naar een parilla, een eethuisje met een enorme grill die schuin omhoog liep, zodat het gemakkelijk was om stukken hout aan de bovenkant onder het rooster te gooien, die dan al smeulend en sissend naar beneden kropen, een intense hitte afgevend aan vele kilo’s vlees, vis en ingewanden die langzaam omlaag gleden over het schuine rooster. Zij kende vergelijkbare eethuisjes van de Mercado del Puerto, maar was er nooit gaan zitten en had ook nu geen trek. Het uitzicht en de warmte benamen haar de eetlust. Zij had genoeg aan een paar hapjes nier en een worstje uit de enorme vleesvariété die Roldán voorgezet kreeg. Met veel chimichurri en olijfolie, en met bier in plaats van wijn omdat hij nog moest rijden. Toen hij merkte dat zij constant naar zijn malende kaken zat te kijken - om rustig te worden - wilde hij een tweede bak vlees bestellen. Maar hij zag ervan af toen zij in de lach schoot. Even later was ze helemaal rustig. En een beetje soezerig van haar glaasje wijn midden op een hete dag.

‘Ik begrijp het wel,’ zei Roldán.

‘Wat begrijp je?’

Er kwam een heel verhaal waaruit ze het volgende kon destilleren: ‘Je sterke reactie op wat er op het strand gebeurde.

Mensen brengen dingen mee uit hun verleden. Waar wij eerst woonden was een joods meisje. Net als ik veertien of zo. Ik was verliefd op haar. Maar bij hen thuis werden de ruiten ingegooid en ze zijn verhuisd, God mag weten waarheen. Dat heeft destijds erg veel indruk op me gemaakt. Als er iets in je zit waar je last van hebt, kun je twee dingen doen: jezelf leeg maken of jezelf vol maken. Van leeg maken word je koud, vol maakt je warm.’

Ze kon hem niet helemaal volgen, maar diep klonk het wel.

Op de weg terug naar de auto legde ze haar hand in de zijne.

Haar hand in die van een man die begripvol, geduldig en 30

intelligent bleek. En toen hij haar eerder onhandig dan galant de auto in hielp - de ruimte tussen de auto’s was nu ook aan de bestuurderskant onmogelijk smal - kwam haar gezicht vlak langs het zijne en zoende ze hem losjes op de mond, alsof ze dat al jaren deed. Het voelde heel natuurlijk. De wijn hielp. Roldán beantwoordde de kus met de beheerste hartstocht van een James Bond. Het was nu al een aantal uren dat ze niet aan oom Manne had gedacht.

Ze hielp Roldán een heel klein stukje vlees uit zijn snor verwijderen, waarna hij haar met een omweg door het lege buitengebied heel rustig terug naar Hotel Palacio reed. Daar kwamen ze tegen tweeën aan om op het volle terras Lisa aan te treffen, koffie drinkend met niemand minder dan Vidar, die zat te glimlachen alsof de hel geblust was.

Na het voorstellen ging Roldán twee extra stoelen halen en Sabrina liep achter hem aan om hem te vertellen wat er twee dagen terug met Vidar was voorgevallen.

‘Die man moet weg,’ was zijn conclusie.

‘Ja, in haar belang. Hij deugt niet, en zij is mijn beste vriendin.’

‘Laat mij maar even.’

Hij vroeg Vidar om even met hem mee te lopen.

‘Wat is hij aan het doen?’ wilde Lisa weten. ‘Wat gebeurt er?’

‘Ik weet het ook niet.’

‘Wij liegen toch niet tegen elkaar, hè Saab?’

‘Nooit.’

‘Hoe was het, heeft hij je versierd?’

Sabrina schoot in de lach. Nee, dat had hij niet. Of zo subtiel dat ze het niet gemerkt had. ‘We hebben elkaar versierd.’

Roldán kwam teruglopen. Alleen. ‘Sorry,’ zei hij, terwijl hij een vlieg wegsloeg.

Lisa vroeg in het Spaans om opheldering. Het kwam erop neer dat Vidar een bekende handelaar in onbetrouwbare cocaïne was.

Hij gebruikte zelf ook, dat zag je aan zijn neus.

31

‘Maar dat is van de klap die hij in een ander hotel gekregen heeft,’ voerde Lisa aan.

Terwijl Lisa het zei kreeg Sabrina weer een Uruguyaanse knipoog.

*****

In de loop van drie dagen kreeg Sabrina meer en meer vertrouwen in hem. Ze had hem elke dag kort gezien en nu - op de laatste dag van de vakantie - haalde hij haar en Lisa op met de auto van zijn compadre. De lach van Roldán was uitbundiger dan eerst maar leek minder spontaan, zijn Engels breedsprakiger maar minder zorgvuldig. Waarschijnlijk was hij een beetje nerveus geworden.

Op zijn kaakbeen zat een sneetje van het scheren, aan de glans te zien met aluin gedicht. Zijn snorretje was getrimd, maar net iets te ver, zodat er boven zijn mond een streepje blekere huid zichtbaar was.

De begroeting met de familie, op het heetst van de dag en midden op straat, was uitbundig. Moeder ‘ madre’ Malena was dik en meteen dol op Lisa. De compadre, oom Ronifaco, de broer van Roldáns vader, was klein en mager en droeg een te krap wit overhemd op een vettige broek. Hij maakte een diepe buiging voor Sabrina voor hij haar losjes omhelsde. Zus Cristina, enkele jaren jonger dan Roldán, stond in de schaduw te wachten tot men tijd voor haar had. Zonder Lisa’s vertaalwerk kon Sabrina niets anders met de compadre dan vriendelijk lachen en Engelse woordjes uitproberen. Het eerste beviel de man reusachtig, het tweede had geen enkele zin. Maar teleurgesteld raakte hij niet en zelf bleef hij Spaans spreken, wat net zo vruchteloos was. Daarna werd ze bijna doodgeknuffeld door madre Malena. Sabrina kreeg haar niet uitgelegd dat Malena ook een Zweedse naam was, een afkorting van Magdalena. Lisa bood uitkomst en zo kwamen in een achterafstraatje van Montevideo in een oogwenk nieuwe 32

diplomatieke betrekkingen tussen Uruguay, Zweden en Nederland tot stand. Cristina bleek heel redelijk Engels te spreken. Zij was verpleegster in een van de ziekenhuizen en zei zich te verheugen op lange gesprekken over de gezondheidszorg in hun landen. Dat was nadat Lisa geprobeerd had een van Sabrina’s stellingen in het Spaans te vertalen: beter iemand genezen vóór zijn eerste prothese.

In het huisje was het koel. Sabrina zag eerst het afbladderende vuilwitte plafond, toen een verzameling fel gekleurde kleren aan een verroeste haak en tenslotte twee blauwe drieën van zo’n veertig centimeter hoog, die vanaf een halfhoge kast om aandacht vroegen voor het getal drieëndertig. De drieën zaten aan elkaar vast, leken geboetseerd uit klei, waren slordig beschilderd met half doorschijnende verf, die sinds lange tijd had besloten om er vanaf te vallen.

Sabrina en Lisa werden naar oude stoelen met kaal leer gedirigeerd. Twee mokken van versierde kalebassen werden tevoorschijn gehaald en voor twee derde met theeblaadjes gevuld.

Aan één kant werd er water ingegoten. Haar ogen keerden terug naar het beeld van de twee drieën. Ze had buiten geen huisnummer 33 gezien. Een toneelattribuut? Een heilig getal? Aan de muur hing ook een kruisbeeld. Ze ving woorden op die wat nadruk kregen en door Lisa herhaald werden. Yerba mate, bombilla, espuma, azúcar. Suiker? Nee, ze hoefde geen suiker. Op de grond lagen blauwe verfbladders. Het 33-beeld moest iets heiligs zijn, anders zou iemand zoiets lelijks hier toch niet dulden?

Ze kreeg een kalebas in haar handen geduwd en werd opmerkzaam gemaakt op een metalen staafje met gekleurde bandjes dat ze als rietje moest gebruiken. Het brouwsel smaakte gruwelijk maar dat was het laatste wat Sabrina zou laten merken.

Ook Lisa deed alsof het lekker was, wat tijdens en na een enorme hoestbui niet meeviel. Heet water werd toegevoegd en de kalebassen gingen weer rond. Sabrina zoog een heel klein beetje thee op en Lisa deed alleen maar alsof, wat riskant leek, maar ze 33

kwam ermee weg. Zo ging het een hele tijd door, tot oom Ronifaco opstond en met afhangende schouders naar het blauwe beeld op de kast liep, terwijl hij de ogen op Sabrina gericht hield. Hij moest haar fascinatie hebben opgemerkt. Het mannetje verdraaide de constructie iets, zodat zij er het beste uitzicht op had. Hij schraapte zijn keel en nam het woord, om zich enkel te laten onderbreken door Lisa, die alles mocht vertalen en daarvoor een enkele keer Cristina’s hulp inschakelde.

‘Allereerst nogmaals welkom in Uruguay, het land van onze vrijheid, het land dat zich verheugt over jullie aanwezigheid. Het is jammer dat jullie morgen alweer weg moeten. Maar kom terug.’

Hij draaide opnieuw aan de bladderende drieën, die heel even wankelden. Cristina vloog op om ze op te vangen, maar ze kon weer gaan zitten want de compadre had zijn handen al om hun sokkel. ‘Ja, onze lieve Cristina heeft dit beeld gemaakt toen ze zestien was. Het was symbolisch, als een overwinning van Uruguay op een puberteit.’ Cristina keek de andere kant op. ‘We zijn haar er eeuwig dankbaar voor. Nou ja, eeuwig zal niet meevallen - haha - maar toch. .’ Hij tuitte zijn lippen naar boven en snoof een vracht lucht door zijn neus op, wat smerig klonk en er raar uitzag. Roldán keek geërgerd op, maar hield zijn mond.

‘Wat wilde ik zeggen?’ zei oom Ronifaco, wiens ogen plotseling weer fonkelden. ‘Ja! Na eeuwen van onrust werd 173 jaar geleden het huidige Uruguay gesticht, na een overwinning van Juan Antonio Lavalleja op de Brazilianen. Het was een heldendaad van de legendarische Treinta y Tres Orientales, de 33, die in het hele land worden geëerd, bijvoorbeeld in ons prachtige volkslied.’

‘Dat niet alleen prachtig maar ook erg lang is,’ zei Cristina lachend.

Ook Ronifaco ging weer zitten, de fonkelende ogen beurtelings op de twee gasten gericht. De ogen stonden zo vurig dat het moeilijk was om erin te kijken en tegelijk te blijven luisteren. Hij leek nog lang niet uitgesproken.

34

‘Onze familie vestigde zich zeven jaar geleden in Montevideo na moeilijke jaren in Minas de Lavalleja. Ik was het die daarop aanstuurde na het vreselijke ongeluk van mijn broer, de vader van Roldán en Cristina. We deden het om daar weg te zijn en om een nieuwe toekomst voor dit gezin mogelijk te maken.’ Hij ging met zijn ogen de familieleden af, alsof deze uitspraken bevestiging nodig hadden. Madre Malena wisselde vriendelijke blikken uit met haar gasten, misschien om een tegenwicht te bieden voor de stoere woorden van haar zwager. Compadre liet nog wat water in een van de kalebassen gieten en slurpte. ‘Deze yerba mate heeft ook symbolische betekenis. Iedere keer als ik hiervan drink denk ik aan de bloedige geschiedenis van ons land en aan de offers van onze broeders, niet zo lang geleden nog onder de militaristas.

Toen was het gevaarlijk om in een groepje mensen te praten, maar we wisten elkaar te vinden in onze theeceremonie. Die konden ze niet verbieden, de zwijnen. Maar waar had ik het over?’

‘ El futuro,’ zei Cristina, de ogen op het gehavende plafond gericht.

Hij snoof weer veel lucht op door zijn neus, met die raar getuite lippen. Het was een aanwensel. ‘Ik wist dat met Roldáns acteertalent Montevideo een veel betere omgeving zou zijn dan Minas. Hier lagen de kansen. En we zijn trots dat hij ze gegrepen heeft, onze jongen.’ Hij nam een beleefd knikje van zijn oogappel in ontvangst. ‘Wie van ons had gedacht dat we de goddeloosheid van dit Montevideo zo gemakkelijk zouden trotseren. De duisternis van de stad heeft ons geloof niet kunnen doven. Roldán heeft hier nieuwe vrienden gemaakt en is populair. Dus waarom zou hij het dan niet kunnen maken in Europa?’ Roldán keek Sabrina aan en haalde verontschuldigend zijn schouders op. Een compadre kon natuurlijk niet worden tegengesproken.

De peetoom fronste zijn wenkbrauwen en keek lang naar Roldán. ‘Jullie vinden dat ik te veel zeg? Laat ik het nog sterker zeggen. God heeft Roldán hier gebracht, nu krijgt Roldán een kans om God naar Europa te brengen.’ Tijdens Lisa’s vertaling zei 35

Cristina iets dat de man zichtbaar kwaad maakte, al probeerde hij zich in te houden. Sabrina boog zich naar Lisa en kreeg de vertaalde versie toegefluisterd: ‘Komt God daar juist niet vandaan, van Europa?’ Sabrina kon haar lach niet inhouden en de compadre keek nu boos in haar richting, héél kort maar, nog geen seconde.

Cristina stond op en zei tegen haar oom en Sabrina: ‘ Mi culpa. Pido excusas.’

De compadre schudde zijn hoofd en liet het rusten. ‘Jullie moeten ons maar niet kwalijk nemen dat wij van gauchos afstammen. En van de Charrúa indianen. Mestiezen in de mannelijke lijn. En die is uiteraard belangrijk, de mannelijke lijn.

Roldán gaat die voortzetten. De moed hebben we meegekregen van de Charrúa, de moed heeft ons volk doortrokken. Maar christenen wilden ze nooit worden, die indianen.’

Cristina zei: ‘Nee, ze aanbaden liever stenen en rivieren’.

Sabrina’s gedachten bleven hangen bij de woorden over Roldán en zijn mannelijke lijn. Het was duidelijk dat Roldán zich zat te ergeren, maar dat hij niets kon of mocht zeggen. Zijn moeder stond op en vroeg of haar zwager even met haar mee wilde komen. Ze deed het op zo’n natuurlijke manier dat hij zonder gezichtsverlies kon meelopen. Het tweetal ging naar buiten om op straat iets te bespreken. Roldán wist niet waar hij moest beginnen, probeerde zijn sprakeloosheid te overwinnen, maar zonder succes.

‘Is hij altijd zo?’ vroeg Sabrina in het Engels.

Roldán ontkende dat stellig. Het moest iets te maken hebben met rare ideeën die compadre zich in het hoofd gehaald had. Nee, hijzelf had er niet over gesproken dat hij met haar naar Nederland zou reizen. Het was onvergeeflijk en onbegrijpelijk. Of wacht, misschien kwam het omdat het de dag was dat padre Rojo zich elf jaar geleden het leven benomen had. Het ‘vreselijke ongeluk’ was geen ongeluk geweest. Roldán viel stil, keek naar de stoffige tegelvloer. Ze durfde nu even geen vragen te stellen. Ze zocht afleiding en haar oog viel op de fel gekleurde kleren aan de haak.

36

Ze vroeg of dat voor Carnaval was. Ja, dat klopte. Ze zaten een week voor het feest, dat in Montevideo wel twee maanden kon duren. De vraag lag op haar lippen of ze daar wel zin in hadden, maar het voelde als een stomme vraag. In plaats daarvan flapte ze eruit: ‘Heb je leuke vrienden?’ Hij zei dat zijn oom overdreven had met veel dingen, dat hij niet veel vrienden had, eigenlijk alleen collega-acteurs, met wie het contact tamelijk oppervlakkig was. Bij die laatste woorden betrok zijn gezicht en trok de stoffige vloer weer zijn aandacht. Beschaamd. Hij zag er een beetje beschaamd uit. Cristina zei iets op vrolijke toon en Lisa zei: ‘Meestal gaat het er hier veel vrolijker aan toe, hoor.’

Ze dacht: Als ik meteen had geweten dat het 33-beeld van Cristina was, had ik het misschien wel mooi gevonden.

Madre Malena kwam binnen, alleen. Ze lachte opgelucht naar de bezoekers en Roldán wierp haar een vragende blik toe. Maar ze wilde niet zeggen hoe ze het had aangepakt met haar zwager. In plaats daarvan ging ze naar Sabrina toe, nam haar handen beet en bood met neergeslagen ogen haar verontschuldigingen aan, ook voor wat over die mannelijke lijn gezegd was. ‘Jullie moeten je vrij voelen.’ Toen Sabrina de excuses van harte aanvaardde volgde een omhelzing, waarna de madre glimlachend vertelde dat de compadre niet was toegekomen aan het veel te lage geboortecijfer, de veroudering, de privatiseringen, de opkomst en gewapende acties van het marxistische Breed Front, en nog veel meer. Roldán kon er niet om lachen en men liet alles rusten en goot nog wat heet water op de yerba mate.

Sabrina zei tegen Cristina: ‘Dus jullie hebben indianenbloed in je?’ Cristina hield het bij ‘een beetje’, terwijl ze Roldán aankeek.

Die knikte en zei dat de Spanjaarden destijds niets konden beginnen met de indianen en ze daarom maar uitroeiden. De laatsten van hen waren in Frankrijk als bezienswaardigheid geëindigd. Hij leek te schrikken van de stilte die na zijn uitspraak viel, stond op en maakte een soort indianendansje met de stereo-type gebaren en geluiden. Malena en Cristina leken er nauwelijks 37

van op te kijken maar Sabrina barstte in lachen uit. Het was zó onverwacht en paste zó slecht bij hem! Lisa vroeg of hij ook een gaucho kon nadoen. Hij maakte aanstalten om op een denkbeeldig paard te springen, maar bedacht zich en ging weer zitten, glimmend van trots en transpiratie. ‘Gekke jongen,’ zei de madre.

Cristina schudde slechts haar donkere hoofd. Roldán zei dat hij een groot respect had voor de mannen die de traditie van de gauchos levend hielden. Hij stond op om het blauwe 33-beeld weer te zetten zoals het gestaan had. De kleur was celeste, zei hij, de nationale kleur van het land: hemelsblauw. ‘Goed gedaan, zusje,’ zei hij. Maar de beeldenmaakster haalde haar schouders op.

Een veel te kort uur ging voorbij vol heerlijk geklets over de plaatselijke gebruiken en gewoontes in het gezin, waarbij Sabrina zich voelde ontspannen door twee glazen rode wijn. Ook Cristina dronk mee. Ze aten allerlei heerlijke broodjes, die heel vlot uit het keukentje kwamen, en het was fijn om met Cristina rechtstreeks te kunnen communiceren. Zij had een heerlijk nuchtere kijk op Uruguay en allerlei andere dingen. Zo meldde ze dat de basis van Roldáns acteurschap in zijn misdienaarschap in Minas had gelegen. Bij het vervullen van zijn taken had hij het niet kunnen laten om na momenten van devotie een beetje de pias uit te hangen, alsof hij door geloofswaanzin geraakt was, de armen ten hemel geheven onder het maken van kronkelende bewegingen.

Roldán vond het onderwerp minder geslaagd maar stond het toe, wat toch weer voor hem pleitte. Hij vroeg of ze een stukje met hem wilde gaan wandelen. Hij bedoelde met hun tweeën. Lisa vond dat helemaal niet erg.

‘Hoe vind je mijn zus?’ wist hij in het Engels te zeggen toen ze over de stoep liepen.

‘Gezellig, warm, eerlijk. Waarom?’

‘Goed.’

‘Hoezo goed?’

Hij aarzelde, vertelde uiteindelijk dat Cristina - hoe moest hij het zeggen? - zich zorgen maakte over de gezinsinkomsten als hij 38

eventueel - heel misschien - uiteindelijk naar Europa zou vertrekken.

Ze knikte slechts. Het klonk wat voorbarig, maar ook wel erg eerlijk.

‘We gaan bij oom Ronifaco kijken,’ zei hij, terwijl hij haar zachtjes tegen zich aan drukte, zijn hand voorzichtig op haar rechterheup.

‘Dat komt goed uit, ik wilde hem nog wat vragen. Kun jij het dan vertalen?’

‘Niet als het over de dood van mijn vader gaat.’

‘Nee, natuurlijk niet.’ Ze aarzelde. In zekere zin had ze er niets mee te maken. Maar ze voelde zich toch verbonden met deze mensen. ‘Kun jíj me iets meer over hem vertellen?’

Roldán deed verschrikkelijk zijn best op het Engels en iets meer dan de helft kon ze volgen. Het kwam erop neer dat ze het in Minas heel slecht gehad hadden en dat padre het zich destijds niet vergaf dat hij niet voor zijn gezin kon zorgen. Op een dag had madre hem gevonden, blauw verkleurd, verhangen aan een touw aan de zoldertrap. Op de muren waren geen aanwijzingen gevonden dat de man had gesparteld. Alsof hij het gelaten ondergaan had, zonder enige spijt. De wanhoopsdaad werd als een doodzonde gezien en drukte zwaar op het gezin. Madre had dromen van haar man in de hel.

Roldán wilde ineens weten wat voor vragen ze eigenlijk aan zijn oom wilde stellen maar ze werd afgeleid door een witte koets die in het straatje stond. Roldán wist van een trouwerij, al waren het mensen met wie zijn familie geen contact had. Hij stak over en bleef aan de andere kant van de straat lopen, maar zij wilde langs het paard. Het was zo’n lief en geduldig dier, schitterend in de zon, een zilte lucht uitwasemend. De koetsier stond ernaast om de lange manen te kammen. De bruid was er nog niet. Sabrina stak haar hand uit naar het paard, als een vraag aan de koetsier om het dier te mogen aaien. De man vond het goed en ze genoot van de warmte en de rust die het paard uitstraalde, alsof het alles in de 39

wereld gezien had en uiteindelijk alleen ruimte liet aan waar het echt om ging. De wijsheid van een paard. De koetsier glimlachte en gaf een knipoog. Roldán hield zich afzijdig. Zij wenkte hem, maar hij kwam niet. Was hij bang voor het paard? Een man met gauchobloed bang voor paarden? Ze voegde zich bij hem en zei er verder niets over. Ze vroeg zich alleen af hoeveel geheimen deze man met zich meedroeg. Hij wilde weten hoe ze zijn moeder vond.

Ze maakte hem zichtbaar blij door te zeggen dat zij haar geweldig vond. Zijn stemming leek om te slaan toen ze vertelde - zonder details te noemen - dat ze vroeger de gezinswarmte had gemist omdat alles overschaduwd was door rampzalige dingen die in het gezin gebeurd waren, ruzie met haar ouders, met haar broer.

‘Het lijkt wel aan mij te liggen,’ zei ze.

Hij hield haar staande voor een omhelzing. ‘Daar geloof ik niets van.’ Hij had zijn mond dicht bij haar oor.

Ze voelde een warme trilling omhoogkomen. Die werd sterker toen hij niet doorvroeg. Ze vertelde dat de verstandhouding met haar vader iets beter was geworden na de dood van haar moeder en die van een vervelende oom. Daar keek hij even van op. Maar hij had er nog steeds vrede mee. Hij streelde haar wangen en drukte er een zoen op.

Oom Ronifaco stond in een plantsoentje jeu de boules te spelen, of bochas, zoals Roldán het noemde. De man ging meteen staan roepen naar zijn petekind. Zijn kameraden, allemaal mannen boven de vijftig, begroetten Roldán met een kus op of eigenlijk vlak naast de wang. Zij kreeg van de compadre een rake zoen en van de andere mannen een hand. Ze hoefde geen Spaans te kennen om te horen dat het gesprek al snel over acteren ging.

Roldán werd niet arrogant of opschepperig en dat waardeerde zij oprecht in hem. Het spel lag volkomen stil. De andere mannen hadden vooral oog voor haar. En een van hen zei iets over haar, iets positiefs, waarop oom Ronifaco begon te stralen.

40

Zij vroeg Roldán of hij nu een vraag aan zijn compadre wilde vertalen. Ja, dat wilde hij. Het was iets waar ze normaal niet mee voor de dag kwam, maar ze moest het weten, op het risico af dat het hier en nu tot een breuk kwam. Wat de man zou zeggen vond Roldán vast ook. Het was belangrijk, het zou veel zeggen over de kansen van een leven met Roldán. Het was op zich een volkomen misplaatste vraag, hier en nu. Maar het waren haar laatste momenten met Roldán en ze móést weten of er een toekomst was.

Als die oom zo’n invloed op hem had, kon ze de vraag beter aan de oom stellen. Hij zou een eerlijk antwoord geven, iets wat Roldán bij zo’n directe vraag misschien niet zou durven. Het antwoord zou geen garantie geven op een gelukkig leven met hem, maar het zou bij haar het belangrijkste obstakel kunnen wegnemen. Want als ze met Roldán straks toch alleen kwam te staan tegenover haar verleden, zou het geen zin hebben om het met hem te proberen. Er moest een vooruitzicht zijn dat hij náást haar zou staan. Samen de sporen van het verleden aanpakken en wegwerken.

Ineens flapte ze het eruit: ‘Hoe zou je oom het vinden als jij trouwde met een vrouw die als kind misbruikt werd?’

Het duurde even voor ze Roldán duidelijk had gemaakt wat ze bedoelde. Hij werd er onrustig van en knikte ernstig. Toen keek hij haar liefdevol in de ogen en vertaalde het in het Spaans. Het gezicht van de compadre betrok en hij keek haar met vurige ogen aan. En toen gebeurde het. De ogen werden zacht, alle spieren in zijn gebruinde gezicht ontspanden en hij keek haar vragend en met een subtiel knikje aan alsof hij zei: gaat het om jou, schat?

Echt? Ze knikte terug en zag de donkere ogen vollopen, van binnen naar buiten, en tranen rolden over de ruwe wangen, op zijn overhemd. Zijn lippen trilden, hij strekte zijn armen uit en zij legde zich daar met liefde in. Ze voelde dat het goed was. Even later zag ze dat ook Roldán diep ontroerd was. Zelfs een van de andere mannen stond te sniffen.

‘Ik ben je nog antwoord op je vraag verschuldigd,’ vertaalde Roldán wat oom Ronifaco hakkelend gezegd had, met haar hoofd 41

tussen zijn ruwe handen, starend in haar ogen. De volgende vertaling kostte wat moeite, maar lukte nadat een van de andere mannen zijn hulp had aangeboden. ‘Ik zou nog meer van je houden. Dat soort mensen doet die dingen in het duister. Ze verdienen geen licht. En geen liefde van God. Wijs mij die man aan en ik offer mijn plek in de hemel op om hem te straffen.’ De compadre boog het hoofd en raakte er haar bovenlichaam mee aan. Het was een respectvol gebaar en het voelde aan alsof er, met het zweet van zijn voorhoofd, een vonkje oversprong. Hij snoof weer vies door zijn neus, maar het kon haar niet meer schelen.

Nu stond iedereen te huilen. Nog nooit was ze zo gelukkig geweest. Als deze fanatiekeling al zo teder kon zijn, hoefde ze zich over Roldán geen zorgen te maken.

‘Sabrina?’ De compadre keek haar liefdevol aan.

‘Hij wil jou ook iets vragen,’ zei Roldán.

‘ Sí,’ zei ze.

Oom Ronifaco stelde zijn vraag terwijl hij haar opnieuw diep in de ogen keek, en Roldán vertaalde: ‘Wil jij ons helpen de mannelijke lijn voort te zetten?’

Wat was ze blij dat die vraag niet eerder gesteld was. ‘ Sí compadre, sí Roldán!’

*****

Maastricht, 14 augustus 2001

Lieve Roldán,

Lisa gaat deze brief vertalen, dus ik kan lekker schrijven zoals ik wil. Ze zal er toch wel mooi Spaans van weten te maken. Met mijn eigen Spaans schiet het nog niet op omdat ik het erg druk heb met mijn studie en mijn klinische stage in het AZM. Ik hoop dus dat het met jouw Nederlands beter gaat dan met mijn Spaans.

42

Ik heb weer ruzie gehad met mijn vader. Je gelooft het niet.

Samen met mi hermano Sander ben ik alles wat hij heeft en dan verpest hij zijn dagen - en niet alleen die van hém - door met zijn neus in psychologieboeken te hangen die zouden aantonen dat ik mijn herinneringen van vroeger heb vervormd. Hij verdiept zich zelfs in de kwantummechanica om te bewijzen dat er twee verschillende werkelijkheden tegelijk kunnen zijn. Dat klinkt alsof hij ruimte laat voor mijn herinneringen, maar toch doet hij het alleen om zijn straatje schoon te vegen - limpiar su calle? En Sander praat natuurlijk met hem mee. Ik vraag me af of die in zijn dromen niet wordt lastig gevallen door mijn spoken.

Wat erg dat de economische crisis van Argentinië naar jullie overwaait! Ik hoop dat het niet erger wordt. Kun je je spaargeld niet op een veilige plaats neerzetten?

Tijdens mijn stage heb ik een ernstige fout gemaakt. De verkeerde vloeistof in iemands oog gedruppeld. Gelukkig had het geen gevolgen voor de patiënt, maar het had zomaar verkeerd kunnen gaan. Ik heb een reprimande gehad en er is een notitie van gemaakt, maar ze denken dat het voor mijn studie geen gevolgen zal hebben. Tenminste als ik geen nieuwe fouten bega. Eigenlijk is de oogarts de oorzaak. Hij had moeten kijken welk flesje ik nam. Ik heb zelf gemerkt dat het fout was. Andere studenten vonden dat ik beter niets had kunnen zeggen. Maar ik heb daar moeite mee. Zou jij daar geen moeite mee hebben, een fout verzwijgen? Een grote fout? Ik hoop dat ik nooit meer in zo’n situatie kom. In dit geval zou de patiënt er niet veel - of helemaal géén - nadeel van ondervonden hebben als ik niks gezegd had. Ik denk dat ik nooit een goede huisarts zal kunnen zijn, maar ik wil het wel graag proberen, mijn best ervoor doen.

Gelukkig heb ik de muziek van Wagner om de wereld goed te maken. Het is ongelooflijk wat muziek met me kan doen. En wat was die man zijn tijd ver vooruit! Ik zet zo’n ouverture van hem op en laat me meedrijven op de tonen. Ik hoor zelfs kleuren. En soms zie ik jou verschijnen, bijvoorbeeld op een wolk of in een mooie 43

koets, getrokken door vier sterke paarden (sorry). Ik verheug me enorm op onze verloving volgende maand. Het lijkt een droom, maar dan wel de mooiste die ik ooit had. Jammer dat het in oktober zo koud is bij jullie. Maar dat is geen reden voor uitstel, hè lieverd? Het zal een knalfeest worden.

Er is een tegenvaller: we kunnen pas trouwen als ik een jaar als huisarts gevestigd ben, dus. . over twee jaar. Dat heeft met mijn inkomen te maken. Ik moet jouw ‘referent’ zijn en kan een hoop regelen zonder dat je hier bent, zelfs de ondertrouw. Maar er komt over anderhalf jaar wel een standaardonderzoek van de vreemdelingenpolitie (vanwege - haha - schijnhuwelijken) en je zult tegen die tijd zelf een ‘machtiging voorlopig verblijf’ moeten aanvragen bij de Nederlandse consul in Montevideo. En dan in Nederland een verblijfsvergunning. Er komt een verschrikkelijke papierrommel aan en we mogen geen enkele fout maken, want ze zijn erg streng. Sorry sorry sorry.

Maar ik weet zeker dat ons geluk beloond zal worden, schat.

Doe iedereen de groeten. Ik hou van jullie allemaal. Heel veel kussen,

Je Sabrina

44

Roldán

(Zeventien maanden later)

Het was niet de eerste keer dat hij in het Teatro de Verano optrad, maar wel voor het eerst met carnaval. Hij viel in voor zijn vriend Aldo Maritato, die deel uitmaakte van “Las Bananas” en nu door griep was geveld. In een donkere uithoek onder het theater, tussen rekken met half vergane kleding, stond hij nog even zijn tekst door te nemen, want er was belachelijk weinig tijd geweest om te repeteren. Las Bananas kon qua bekendheid niet tippen aan parodista-groepen als Nazarenos, Momosapiens en Zingaros, maar juist daarom zouden ze vanavond best eens voor een verrassing kunnen zorgen. Blij dat hij zijn vriend kon helpen, was hij toch een beetje nerveus. Dat lollige lag hem eigenlijk niet zo, al was het beslist niet zijn eerste komische rol. En ach, moest hij zijn gebrek aan voorbereiding niet helemaal loslaten? Gewoon lekker vrijuit spelen en genieten.

Over tien minuten moest hij op, in de tweede scène. Nu was Momosapiens nog bezig. Het podium van het openluchttheater zou hem passen als een handschoen. Een spiegel had hij hier niet, maar hij kon ook zo wel vaststellen dat zijn grijze haar goed vastgeplakt zat. Geschminkt was hij amper, dus hij moest maar een beetje ‘oud’ en rimpelig kijken. Hij was de hobbit Bilbo Bolsón in een scène die eerder een karikatuur van president Jorge Luis Batlle Ibáñez inhield dan een parodie op El Señor de los Anillos. Hij had geaarzeld om ja tegen de rol te zeggen, want de President was van de partij die hij zelf aanhing: de Colorados, de conservatieven, met hun sterke wortels op het platteland. Sabrina, die de hele voorstelling later op Youtube zou zien, had hem over de streep getrokken, eigenlijk omdat men ook in Nederland carnaval kende, 45

en zodat zijn rol kon helpen om een verbinding tussen de twee continenten - tussen hen - te leggen. Hij vond het een beetje vergezocht maar zou alles doen voor zijn Sabrina, en dit lag nadrukkelijk binnen zijn mogelijkheden. Ruimschoots. Het gelach zou hem goed doen. Al vijf maanden had hij Sabrina niet gezien, maar in het najaar zouden ze in Nederland voor het leven verenigd zijn. Eindelijk. En dan zou er een zoon verschijnen, de voortzetting van de Rojolijn, een prachtige zoon zou het worden, wandelend in het aangezicht van God, een heilige bijna, die zou kunnen helpen om iets goed te maken van padre Rojo’s zelfmoordzonde. De formaliteiten van de immigratie en het huwelijk waren ingewikkeld, maar zij kregen hulp van Sabrina’s broer, die bij de politie was. Goede adviezen vooral.

Hij hoorde zijn naam roepen. Iemand met een overdreven zangerige stem was bang dat hij te laat zou komen. Beter nog even doorlezen en concentreren. In de scène kwam de tovenaar Gandalf een beroep op hem doen, niet om een geheimzinnige ring te vernietigen in de vuurzee van Monte del Destino, maar om - net als president Batlle vorig jaar bij Argentinië - excuses aan te bieden aan de leider van een machtig buurland in crisis, waar een heimelijke video was opgedoken. In die video zei Bilbo tegenover een journalist dat de leiding van dat land - Gondor, voor de gelegenheid tot Argondor verbasterd - een corrupt zootje was. De tekst was komisch, misschien komischer dan hijzelf, als hij heel eerlijk was. Maar hij zou het publiek en straks Sabrina, die al vloeiend Spaans sprak, niet teleurstellen. En zich niet van de wijs laten brengen door collega’s die nogal vrij met hun eigen tekst omsprongen. Daar stond dit gezelschap bij kenners wel om bekend. Het kon leuk worden, het moest leuk worden, het zóú leuk worden. Ja, hij voelde een schatering opkomen, vermengd met blijdschap om Sabrina. En vijftig meter verderop loeide het publiek al van het lachen.

‘Roldán! Roldán Rojo! Bilbo Bolsón!’ De zangerige carnavalsstem was vlakbij. De man, vermoedelijk een homo, kreeg 46

een hevige hoestaanval van alle stof dat hij vanuit de negentiende-eeuwse kleding deed opwaaien.

De eerste scène was bijna voorbij, het publiek - aangeschoten of niet - had aan het volksvermaak nu wel gezien dat ze in Hobbiton waren beland, in La Comarca, Tolkiens Shire. Hij stond in de coulissen en zou over tien seconden het podium oplopen, dat fel verlicht was en scherp afstak tegen de tribunes in de avondschemering.

Daar kwam die schitterende Gandalf van zijn maat Luca al aan.

Het publiek dacht dat Ian McKellan in eigen persoon was overgevlogen en zowaar Spaans sprak. Gejuich overstemde de eerste zinnen van de tovenaar, zodat hij ze herhaalde toen het weer iets rustiger was. Hier kon dat.

Nu! Hij werd door Gandalf geroepen en kwam naar voren.

Alweer gejuich. Was het vanwege Bilbo of wist men dat hij het was onder die grijze plukken?

‘Hier ben ik, vriend. Wat ben je lang weg geweest. We hebben je gemist. Ben je het echt of ben je een verschijning van de grote tovenaar van Tierra Media?’ De eerste zinnen zijn eruit, het ijs is gebroken, laat stromen het plezier van het acteren.

De tovenaar keek hem streng aan. ‘Is een verschijning hiertoe in staat, Bilbo?’ Gandalf wees met zijn knoestige stok naar een boom, waar een eekhoorn uit viel. Het publiek ligt nu al dubbel van het lachen. Maar Momosapiens heeft ze natuurlijk wel opgewarmd.

Hij raapte het speelgoedbeest op en aaide het.

‘Hij slaapt alleen maar,’ zei Gandalf. ‘Het lijkt onze president wel.’

Dat staat niet in het script, daar gaan we al.

‘Moet je mij niet naar mijn boek vragen?’ zei hij, uiteraard ook volledig buiten het script. Gelach op de tribunes.

‘Wie is hier de tovenaar?’

‘En wie is hier Bilbo Bolsón?’

‘Nou goed. Hoe ís het eigenlijk met je boek, Bilbo?’

47

‘Amper tijd gehad om eraan te werken.’ Hij zuchtte diep. ‘Ik verlang naar rust. O wat verlang ik naar rust.’

‘Dan zul je nog even moeten wachten, Bilbo. Eigen schuld! Had je maar niet zo’n domme dingen moeten zeggen tegen die journalist van Bloomberg Argondor.’

Het publiek wist meteen waar het over ging. Hij moest zich nog even van de domme houden, dat was extra leuk. Onschuldig naar het publiek kijken.

‘Doe maar niet alsof je niet weet waarover ik het heb. Je kent die journalist toch wel, die Sarina? Of is het Sabrina?’

O nee. Waarom moest ik Luca zo nodig iets over mijn grote liefde vertellen. ‘En wat dan nog als ik haar ken? Ben je soms jaloers omdat ík - net zo goed als jij een man van de wereld - journalisten ken? En mooie nog wel.’

‘Dan denk ik dat jij je door haar schoonheid hebt laten meevoeren, haar dingen hebt verteld die je beter niet had kunnen vertellen. Ja Bilbo, in Argondor zijn ze erg boos op je, dus ik stel voor dat je een tocht gaat maken om je excuses aan te bieden aan generaal Eduardil Duhaldur.’

Gejuich van het publiek, dat de verbastering van Edualdo Duhalde doorzag.

‘Dus je ontkent het niet, Bilbo Bolsón?’

‘Wat voor zin heeft het om de waarheid te ontkennen tegenover zo’n grote tovenaar? Maar.. ik moet aan mijn boek werken, Gandalf. Dus het zal niet gaan. Je kunt ook een jonger iemand aanwijzen, bijvoorbeeld mijn neefje Frodo. Die vindt zoiets geweldig, denk ik. Hij heeft dezelfde achternaam als ik, dus in Argondor zullen ze het best op prijs stellen.’

‘Frodo heeft ook geen tijd, weet ik toevallig.’

Roldán zweeg een moment, vroeg zich af wat hij nu moest zeggen. Luca had zich in de afgelopen minuut keurig aan zijn tekst gehouden, maar nu was hij de zijne kwijt. Hij keek Luca aan, maar in diens gezicht zag hij ook niet wat hij moest zeggen.

48

‘Je bent met stomheid geslagen,’ zei Gandalf. ‘Dat ben ik niet gewend van jou.’

Hij moest heel snel iets verzinnen.

Ja!

‘Frodo heeft zeker geen tijd omdat hij met zijn knikkers moet spelen?’ Het sloeg nergens op, maar het publiek vond het prachtig en voor een moment wist zijn tegenspeler niet wat hij terug moest zeggen.

Hij deed er nog een schepje bovenop: ‘Dus als jij nou met die staf van je zijn drieëndertig knikkers even wegtovert. .’ Het symbolische getal, dat iedere Uruguayaan met de paplepel was ingegoten, had hij met veel nadruk het publiek in geslingerd. ‘Dan kan mijn neefje best wat tijd vrijmaken om ze in Argondor uit te leggen hoezeer het ons spijt, maar dat wij hier geen zin hebben in die crisis van hen.’

Ha! Het publiek ging staan van enthousiasme. Zou het straks in Nederland ook zo gemakkelijk gaan?

*****

Vier weken nadat hij ervan gehoord had, weken zo lang als maanden, werd eindelijk de talentendag in Eindhoven gehouden.

Op deze mooie zaterdag in november reed Sabrina hem naar de Stadsschouwburg. Lief van haar, zo kon hij zich alvast concentreren op de auditie. ‘Je bent stil,’ zei ze onderweg. Daar liet ze het bij, zijn aanstaande bruid, de engel die zijn leven meenam op een hoge vlucht. Het huwelijk liet nog even op zich wachten; voor de overkomst van zijn familie was nog lang niet alles geregeld. Ook dat speelde Sabrina klaar, met een beetje hulp van Sander, en dat alles naast haar drukke praktijk.

Zijn monoloog was lang, vooral vanwege zijn Nederlands en omdat de woorden in zijn hoofd niet onmiddellijk beelden opriepen die hij als een film zou kunnen afspelen. Het was beter 49

om het papier nu in zijn zak te laten. Te vertrouwen op zijn voorbereiding. Op zichzelf en op God. Al vanuit Uruguay had hij geprobeerd zijn Europese acteursnetwerkje leven in te blazen, maar tot meer dan vriendelijke mails had dat niet geleid, misschien omdat hij juist in Nederland niemand kende. En aan die AIE, La Asociación Iberoamericana de Eindhoven, had hij al helemaal niets, hoe graag Sabrina hem ook naar hun avonden zag gaan. Acteren moest hij, er mocht geen gat vallen. Zijn hoop was op deze talentendag gevestigd, de zaal kon vol zitten met vertegenwoordigers van toneelgezelschappen uit het hele land, ook scouts. De kans was groot dat hij, met zijn ervaring, zou opvallen. Schitteren misschien. Vandaag was hij Rodion Raskolnikow, de hoofdrolspeler in Dostojewski’s beroemde roman Misdaad en Straf. Hij had zijn monoloog zodanig bewerkt dat hij met een gerust hart de Vierde Wand kon doorbreken: de scheiding tussen acteur en publiek. Hij zou zich tot het publiek wenden met een emotionele roep om begrip voor de moord op zijn lommerdhoudster en haar halfzus. Hij had een originele, bijna metafysische lading aan zijn monoloog gegeven. De tekst had hij eerst aan Sabrina laten lezen en toen, voor de zekerheid, aan Lisa.

Die had er nog heel wat aan verbeterd. Hopelijk. De lading moest hij er zelf aan geven.

De grote zaal was slecht gevuld. Tweehonderd mensen misschien.

Ze zaten gedeeltelijk in groepjes, dat was wel overzichtelijk bij het spel zoals hij dat in gedachten had. Waren die groepjes de verschillende toneelgezelschappen? Er was geen tijd om de mensen te zoeken die scout konden zijn. In het felle licht strompelde hij naar voren met zijn bebloede bijl, zo ziek als hij in zijn rol moest zijn.

‘Ik ben Rodion Romanovich Raskolnikow en ik heb hier in Petersburg een grote fout gemaakt. Ziek ben ik ervan geworden.’

Het gaat goed. Het eerste contact met de mensen is er. Ik ga ze allemaal aankijken, maar kort. ‘Ik moet gedacht hebben dat ik 50

boven de wet stond toen ik Aljona Iwanowna doodde met drie bijlslagen en daarna haar halfzus Lizaweta met één.’ Het liefst had hij nu de bijl weg geslingerd, maar dat zou hem door de schouwburg niet in dank worden afgenomen. Hij liet hem los, brak de val van het ding met zijn voet en schoof het vol afschuw aan de kant. ‘Het is waar dat ik bij Aljona Iwanowna met voorbedachten rade handelde, dat van de lieve Lizaweta was een rechtstreeks gevolg van mijn eerste moord. Kwaad brengt kwaad voort. Ik noem het kwaad, want ik wist wat ik deed.’ Hij liet een pauze vallen. ‘En toch ook weer niet.’ Veel van deze mensen moeten het boek gelezen hebben of een toneelstuk ervan hebben gezien. De mensen die ik aankijk zijn geboeid. Zoals ik het doe kan het niet anders dan nieuw voor hen zijn. ‘Boven de wet, zei ik. Kan dat dan?

Nee, maar ik heb het even, heel even - veel te lang - geloofd. Dat het belang van de ene mens kan uitstijgen boven dat van de ander.

Het is het afkeurenswaardige standpunt van de Übermensch, maar het was het mijne. .’ Hoe ging het verder? God, hoe ging het verder? ‘. . verblind als ik was door de verwerpelijke moraal van de woekeraarster Aljona Iwanowna, die arme sloebers afnam wat ze al niet meer bezaten. Een grote fout, ik geef het toe. Sta mij toe, te schetsen wat mij tot mijn daad dreef.’ Hij raapte de bijl weer op, dat voelde beter dan wat hij had voorbereid.

Het was goed gegaan, heel goed, op dat ene twijfelmomentje na.

Ook Sabrina was onder de indruk geweest. Er was alle reden om hoop te koesteren. Hij stond te wachten bij de deur waarachter de heer Jonkergauw zat, de man die tot taak had om alle vierentwintig kandidaten te vertellen of toneelgezelschappen interesse hadden getoond. En om tips te geven. Op de deur stond

‘Regie’, op het gele papiertje in zijn hand het getal 12. Wel vernederend, na de successen in Uruguay, om hier met een nummertje rond te lopen.

De deur ging aarzelend open en liet een huilende nummer elf door, een jonge vrouw die wel iets van Sabrina had, op de lengte 51

van het haar na. ‘Jammer,’ zei hij tegen haar. Ze glimlachte verrast, getroost bijna. Zij had de deur open laten staan en hij stak zijn hoofd om de deurstijl. ‘Zal ik komen?’

‘Graag,’ zei een grijzende man aan een rommelig bureau.

Jonkergauw droeg een enorme zwarte bril en had in het publiek een sympathieke indruk gemaakt. Hij stond op om een hand te geven. ‘Onze man uit Montevideo.’ Een aardige lach, een gebaar om te gaan zitten. ‘Hoe vond u zelf dat het ging?’

‘Goed,’ zei hij.

‘Vertelt u eens iets over uzelf.’

Het verzoek, in dit stadium, verbaasde Roldán, maar hij had enkele zinnen ter introductie voorbereid. Hij vertelde over zijn toneelervaring in Uruguay, noemde enkele stukken waarin hij had gespeeld. De Spaanse titels had hij zorgvuldig vervangen door Nederlandse of Engelse.

‘Hebt u Raskolnikows monoloog zelf geschreven?’

‘Ja. En daarna laten controleren op taalfouten.’

‘Het is niet de monoloog, niet uw uitvoering, niet uw interpretatie van de jonge schurk met heel zijn psychologie en zijn worsteling met ideologie en moraliteit, en al helemaal niet uw passie. .’

Dit werd moeilijk. Hij mocht de boodschap niet missen. ‘Wat bedoelt u?’

‘Ik bedoel: het ligt aan uw accent. U hebt erg uw best gedaan op de tekst, maar uw Spaanse accent is een probleem, blijft voorlopig een probleem. De scouts van de toneelgezelschappen die hier vandaag zijn, hebben de indruk dat u eerst nog heel wat aan uw uitspraak moet werken.’

‘Maar er zijn toch ook wel eens toneelstukken met iemand uit Spanje. Of zo?’

‘Don Quichot staat hier voorlopig nergens op het programma, meneer Rojo.’ Jonkergauw sprak zijn naam verkeerd uit en het was een nogal beperkte visie, maar hij wilde hem niet corrigeren.

52

‘Het is zeker wel een teleurstelling voor u? Ik bedoel, met uw ervaring in Uruguay. Ik denk dat het in Spanje een heel stuk gemakkelijker voor u zou zijn.’

Omdat hij nu eenmaal in Nederland was, had hij niet de indruk dat er van hem een antwoord verwacht werd.

Jonkergauw zei: ‘Maar er is ook een lichtpuntje. Of twee, eigenlijk. Er zijn vandaag ook mensen van een plaatselijke amateurtoneelvereniging en die hebben wel degelijk interesse.

Het ligt natuurlijk onder uw niveau, maar ik zou er toch over nadenken. Want dan kunt u misschien blijven spelen en intussen uw uitspraak van het Nederlands verbeteren, contacten te leggen, enzovoort.’

Hij keek omlaag, tot onder het bureau. De neuzen van zijn schoenen begonnen wat kaal te worden. Was hij er niet zuinig genoeg op? Die Jonkergauw had rode gymschoenen aan.

‘Heb ik u beledigd met dit advies?’

‘Nee,’ zei hij.

Maar God, waar bent U? Ook ergens hier in dit Europa? Ben ik U

aan het kwijtraken? Doe ik alles fout? Laat me dan ten minste naar Sabrina toe alles goed doen. .

*****

Hij zette de televisie uit, haalde Jane Eyre uit de videorecorder en leunde achterover in het krakende witte leer. Het was moeilijk om te genieten van een film met een mannelijke hoofdrol die hij zelf op toneel had gespeeld. Constant maakte hij vergelijkingen met zijn eigen interpretatie. En nu was het extra pijnlijk, maar niet voor hemzelf. Deze acteur - William Hurt heette hij - deed absoluut geen recht aan de zwaarmoedige Edward Fairfax Rochester, die verliefd wordt op de eenvoudige Jane Eyre terwijl hij zijn krankzinnige vrouw - die hem ooit opgedrongen was - voor de buitenwereld verbergt. Vermoedelijk was het een castingfout 53

en niet een van de scenarioschrijver of de regisseur. Wel was hij opnieuw onder de indruk van de mogelijkheden van film. Wat dat betreft had Sabrina misschien beter een huisarts in Hollywood kunnen zijn. .

Hij verwierp de gedachte onmiddellijk. Wat een ondankbare vent was hij. Sabrina was even fris en oprecht als Jane Eyre. En hij? Leek hij in het echt op een zwaarmoedige Rochester? Hij vreesde van wel - dank je wel, vader - al zou hij nooit zo ver gaan om dingen voor zijn geliefde verborgen te houden.

Hij keek opzij. Daar, op die wand naast de deur naar de gang -

waar hun slaapkamer lag en de toekomstige babykamer - had hij graag een grote muurschildering van een gaucho laten aanbrengen. Hij had zelfs al een kunstenaar gevonden in wie hij vertrouwen had. Nu hing er een zogenaamd schilderij met gele en rode strepen en met stukjes zilverpapier zo slordig mogelijk op het linnen geplakt. Sabrina had zo’n wandschildering ook te duur gevonden. En het was háár geld. Dat net zo goed eindig was.

Uiteindelijk had hij van zijn eigen geld, waarvan door de crisis in Uruguay niet veel over was, twee prenten gekocht, die nu achter de eethoek hingen, aan de andere kant van de woonkamer.

Hij liep naar het raam. Op zijn pantoffels, omdat Sabrina beneden de praktijk had en de betonnen vloer niet honderd procent dempte. Van beneden naar boven wel. In de afgelopen weken had hij nooit iets verstaan van wat er in de wachtkamer of de spreekkamer gezegd werd. Alleen dát er gepraat werd kon hij soms horen. Van sommige mensen dan, Sabrina hoorde hij nooit.

Wel haar assistente Marianne, een nogal brutaal type. Hij keek naar het groen tussen de Oude Gracht en de Thomaslaan. De groenste straat van Eindhoven werd deze genoemd. Hij had in hun autootje, dat hij ’s avonds en in het weekend vaak kon gebruiken, al heel wat gezien van de stad, en tot nu toe moest hij de mensen gelijk geven. Het groen hier was overweldigend. De Oude Gracht was een dode aftakking van het riviertje de Dommel, had hij vastgesteld. Overdag wandelde hij vaak tussen het brede water en 54

de bomen, en stelde zich dan voor dat zijn zoon daar aan het klimmen was. Of zoons, als het Sabrina ernst was met haar belofte.

Misschien waren ze aan het klimmen na de bouw van een hut in het struikgewas, dat hier ruimschoots aanwezig was. Of na het uitvechten van een denkbeeldige veldslag met de Brazilianen, of de Duitsers. Op andere dagen bonden zijn zoons een touw met conservenblikjes aan een hondenstaart. In het boek van Charlotte Brontë kregen Rochester en Jane Eyre een kind, en Rochester had tegen die tijd net voldoende zicht teruggekregen - na de brand waarbij zijn eerste vrouw omkwam - om zijn eerstgeborene te kunnen zien. In films en ook in het toneelstuk in Montevideo had men dat gedeelte weggelaten. In zijn ergste dromen ging Sabrina dat stuk ook weglaten, al was het nog te vroeg om daar iets over te zeggen. Er móést gewoon een zoon komen.

Het was tegen zessen en Sabrina zou onderhand wel boven komen. De eettafel was leeg, hij ging zijn aanstaande verrassen.

Dat deed hij graag, want Sabrina had het druk in haar praktijk.

Elke ochtend spreekuur en ook nog drie middagen in de week, zoals vandaag. Het spreekuur was dan tot vijf uur, maar hij kon nog steeds een mannenstem horen dreunen.

Hij liep naar beneden. De kapstok was leeg, Marianne was al naar huis. Die wachtte anders altijd tot de laatste patiënt uit de spreekkamer kwam, bijvoorbeeld om nog een apotheek te kunnen bellen over een spoedrecept. De rol van een huisarts was belangrijk in Nederland. Gelukkig leek Sabrina de benodigde talenten te bezitten. En haar soms komische gebrek aan ordelijkheid compenseerde ze met vaardigheden van Marianne of door lang in de computer te neuzen. Als acteur kon hij haar weleens adviseren over de kracht van lichaamstaal of het belang van hoe een stem klinkt. Maar meestal vergat zij vrij snel wat hij gezegd had. Tot haar eigen verbazing was ze een veel betere huisarts geworden dan ze tijdens haar opleiding had durven hopen. Misschien vond ze het wel té leuk en was ze van gedachten veranderd over kinderen krijgen. Maar het was toch volmaakt 55

duidelijk dat híj voor de kinderen zou zorgen? Hoe vaak had hij dat niet gezegd? Meestal vertelde hij er dan bij dat hij een hobbelpaard voor hun zoon wilde kopen. Hij had er vroeger ook een gehad. Maar zijn vader had het weggedaan toen bleek hoe bang zijn enige zoon voor echte paarden was.

Hij stond bij de dikke groene deur van de spreekkamer. Daar kwam nog minder geluid doorheen dan door het plafond. Maar de borstel tussen de deur en de laminaatvloer kon niet verhinderen dat hij stemmen hoorde, heel zwak eerst, geleidelijk sterker.

Plotseling zwaaide de deur open en stond daar een man met een pokdalig gezicht en een woeste haardos.

‘Ik denk dat het spreekuur is afgelopen, meneer,’ zei de man met een grijns op de lippen, iets harder dan nodig was. Zijn hele opmerking was trouwens overbodig, maar Roldán had de kans voorbij laten gaan om er snel op te reageren. De taalbarrière. .

‘Dat is mijn verloofde,’ zei Sabrina, terwijl de patiënt hem voorbijliep.

‘Misschien snapt híj het,’ zei de patiënt.

‘Gaat het, Sabrina?’

Ze liep hem voorbij. Er hing een wolkje zweetlucht om haar heen.

‘Natuurlijk, schat.’

De patiënt draaide zich om, keek hem in de ogen en zei: ‘Karma is net een wild paard. Wilde paarden en vrouwen zijn niet te beteugelen.” Vervolgens liep de lelijkerd door, op de voet gevolgd door Sabrina.

Hij liep achter het tweetal aan, tot Sabrina had afgesloten.

Intussen had het grootste tuig hun huis dus zomaar kunnen binnenkomen. Dit ging niet goed zo, zeker niet als er straks een kind rondliep.

Sabrina slaakte een diepe zucht.

‘Wat was dat?’ vroeg hij, in het Spaans om niets van het antwoord te missen.

‘Dat was een nieuwe cliënt, maar van een beetje lastige soort.’

56

‘O, kun je hem niet weigeren dan?’

‘Dat kan alleen als hij en ik een verschillende visie op huisartsenzorg hebben. En dat is het niet. Hij zeurt alleen vreselijk over wat hij karma noemt en haalt dat overal bij.’

‘Hij beledigt je. En als hij van jou verlangt dat je naar die onzin luistert heeft hij toch verkeerde verwachtingen van een huisarts?’

‘Jawel, maar dat is niet genoeg. Ach, misschien ben ik gewoon veel te lief. Maar ja, beter te lief dan manisch depressief, zeg ik maar. Hou mij eens vast, Roldán.’

Hij nam haar in zijn armen en drukte haar stevig tegen zich aan. ‘Je moet de regels misschien een beetje naar je hand zetten.’

Hij ging terug naar het Nederlands. ‘Jij bent belangrijker dan een stomme regel.’

‘Hij had het eerst over fouten die hij in dit én in zijn vorig leven gemaakt heeft, waardoor hij nou steeds ziek is. En daarna ging het erover dat hij en ik elkaar blijkbaar moesten. .’ Ze stopte.

‘Blijkbaar moesten wat?’

‘Sorry, ik flap er veel te veel uit. Het is niet belangrijk.’

‘Hij heeft een grote fout gemaakt. Door bij jou te komen. En je praat er voorbij.’

‘Waar voorbij.’

‘Mij. Hè, dat Nederlands!’

‘Wat zei je dan?’

‘Dat je hem weg moet doen. Hij is brutaal.’

‘Brutaal?’

‘Je herhaalt wat ik zeg, Sabrina. Door mensen als die kerel wordt het misschien een heel stuk minder leuk om huisarts te zijn.’ Ineens was daar een heel nieuwe gedachte: minder huisarts betekende misschien meer kinderen.

Ze liet hem los. ‘Het lijkt wel of jij net zo moe bent als ik. Maar we laten het rusten nu. Misschien blijft hij uit zichzelf weg.’ Ze liep naar de trap. ‘Kunnen we al eten?’

‘Ja, nee, ik had een sorpresa voor je.’

57

Ze was halverwege de trap. ‘Een verrassing? Ik ben dol op verrassingen.’

Haar intonatie klopte niet helemaal met wat ze zei. Wat was dat eigenlijk met dat ‘elkaar moeten’ van die lelijke vent? Hij zou het haar later op de avond vragen. ‘We eten in een goed restaurant. Ik heb gebeld en ik betaal. Het is lang geleden.’

Ze keek even om en trok een pruillip, alsof ze een rolletje in een goedkope film speelde. ‘Wat vind ik dat nou jammer. Ik heb geen tijd.’

‘Niet? Sabrina, je hebt tot zes uur gewerkt. Het is niet genoeg?’

‘Nee, daarom juist. Ik moet nog een hoop doen juist omdat ik ben uitgelopen.’

Die vent! Nu stonden ze op de overloop. ‘En dingen doen kan niet om negen uur?’

‘Nee schat, dan lig ik veel te laat in bed.’ Ze stond naar het bed te kijken. Hij had de slaapkamerdeur open laten staan.

Graag had hij gezegd: Goed lieverd, laten we dan vroeg naar bed gaan, urenlang de liefde bedrijven. Sabrina had vandaag haar ovulatie, als hij tenminste goed geteld had. Hij kon zich nog steeds beheersen, op die twee keer na. Maar hoe lang nog? Hoe lang zou dat knuffelen nog knuffelen blijven?

Sabrina leek geen moeite te hebben met het wachten tot ze getrouwd waren. Terwijl ze toch niet katholiek was. Hij kon zich voorstellen dat hij zou toegeven als ze hem op een dag. . besprong.

Heel goed kon hij zich dat voorstellen. Maar hij wist dat ze het niet zou doen, misschien alleen al door wat ze in haar jeugd had meegemaakt. Hij zou geduldig zijn, geduldiger dan al die vriendjes uit haar studententijd. Ze verdiende het.

*****

Een schokje in zijn hoofd. Raar. Even moest hij weg zijn geweest, verzonken in zijn drukke zelf, ergens waar hij zichzelf niet kende.

58

Langer dan vijf seconden kon het niet geduurd hebben, iedereen stond nog op dezelfde plek. En daar was Sabrina, de mooiste vrouw ter wereld - zíjn vrouw. Het beste bewijs voor het bestaan van God. Pal naast hem stond ze, nog steeds met een witte bloemenvaas boven haar hoofd als een felbegeerde voetbalbeker.

Een grappig gebaar om haar dankbaarheid te tonen aan Lisa, die het geschenk tot ieders verbazing samen met Sander gekocht had.

Hoe was het mogelijk om zelfs vijf tellen te missen van deze dag der dagen? Jaren had hij naar het huwelijk uitgezien en nu moest hij het met enkele seconden minder doen. Hij lachte naar zijn echtgenote, die hem vragend maar zacht aankeek terwijl ze haar handen liet zakken. Hij nam de vaas van haar over en zei: ‘We zijn blij, Lisa en Sander.’

‘Mooi zo,’ zei Sander, een beetje uit de hoogte. ‘Zul je goed op mijn zusje passen?’

‘Natuurlijk.’ Hij zette de vaas op het tafeltje achter zich. Als Lisa verkering kreeg met Sabrina’s broer kon dat hem in zoverre iets schelen dat Sabrina’s dierbaarste vriendschap in gevaar kwam.

Sander had slecht op zijn zus gepast, daar in Zweden. Hij had haar kunnen helpen toen zij door die oom verkracht was, maar hij had niets gedaan. Of toch: juist door niets te doen had hij een daad gesteld, een heel laffe daad. Daarna was hij in Nederland bij de politie gegaan en vanmorgen had hij, hopelijk voor de grap, gedaan alsof de verblijfsvergunning helemaal zíjn verdienste was.

Maar Sabrina had er veel harder dan hij aan gewerkt.

‘Mooie schoenen,’ zei Sander. ‘Duur zeker?’

Maldito sea! Hij staat te grijnzen. Hij weet dat al wat ik draag gehuurd is - op mijn ondergoed na. Nee, hij vermoedt het en wil weten of het zo is. Hij kán het immers niet weten. Sabrina heeft me gezworen het geheim te houden.

Hij nam haar gezicht op. Ze stond al nee te schudden, begreep precies wat hij voelde. Haar knotje ging heen en weer, het knotje dat al dat prachtige haar verpestte. Hij had het stomme ding niet uit haar hoofd kunnen praten. Ze vond het zo veel praktischer.

59

‘Vind je mijn blote nek dan niet sexy?’ had ze gezegd, op een kokette toon.

‘Sander maakt maar een grapje,’ zei Lisa. Ze zei het in het Spaans. Dat was nergens voor nodig.

‘Een geintje,’ zei Sander. ‘Het spijt me. Ik moet je nog wat beter leren kennen, Roldán. Maar ik mag je nu al erg graag. By the way, kan ik je misschien drie vragen stellen?’

‘Drie vragen?’ Hij knikte. Zoiets kon je moeilijk weigeren aan een van de getuigen.

Lisa zei: ‘Daar is nu toch helemaal geen tijd voor, Sander.’

Er stonden nog meer mensen in de rij, maar niemand leek haast te hebben.

Sander schraapte zijn keel en zette zijn brilletje recht. ‘Wat is bijvoorbeeld. . je favoriete vogel?’

Daar hoefde hij niet over na te denken. ‘ Águila escudada.’ Hij kende alleen de Spaanse naam.

‘Een soort adelaar, afgeschermd of zo.’ Lisa’s vertaling sloeg nergens op. Maar ja, niemand in Nederland kende het dier natuurlijk.

‘En welke vrouw bewonder je het meest?’

‘Sabrina natuurlijk.’

‘Van álle vrouwen?’ Sander had het hard geroepen - de armen breed - wat hem op een elleboogstoot van Lisa kwam te staan.

‘Au. Je moet veel meegemaakt hebben, op het toneel bijvoorbeeld, dus ik vraag me af: wat is je favoriete dood?’

Lisa greep Sanders linkerarm en trok hem lachend weg. ‘Zo is het wel genoeg! Wat een rare vragen.’

Haar beste actie van vandaag. Wat een ongepaste vraag en wat een brutale kerel! Wat zag Lisa in zo iemand?

‘Sorry,’ zei Sabrina. ‘Typisch iets voor mijn broer.’

‘Wat lijk jij weinig op hem. Gelukkig maar. Niet dat ik hem antwoord gegeven zou hebben.’ Hij zei het in het Spaans. Een echtpaar stond al klaar om Sabrina met kussen te overladen.

60

‘Wat een razendknappe man heb je toch gevonden,’ zei de vrouw. ‘En wat klinkt dat Spaans mooi.’ Zijn Sabrina was honderd keer mooier.

Later op de avond stonden Lisa en Sander te zoenen onder een lampje dat een kaars moest voorstellen. Het was gelukkig geen tongzoen, maar met Lisa’s reputatie kon dat - of meer - niet lang duren. Sanders handen plukten stiekem aan Lisa’s gezette lichaam. Neem anders nog een wijntje! Sander had op de receptie al heel wat gedronken. Fatsoen en zelfbeheersing waren in Nederland nog dunner gezaaid dan in Uruguay. Bij hen in de straat woonde zelfs een vrouw die elke week een andere man in huis nam. Het kón een prostituee zijn; weinig was zeker in dit land.

Sander zag hem en kwam naar hem toe. ‘Roldán, volgens mij heb ik nog een antwoord van je tegoed.’ Zijn zwager sprak met stemverheffing, wilde de aandacht van anderen trekken. Je kon horen dat hij gedronken had.

‘Mijn favoriete dood dus.’

‘Ja, je hebt er nu lang genoeg over kunnen nadenken, man.’

‘Sander!’ Lisa had niet echt invloed op hem, deed alleen maar alsof.

Hij bracht de adem naar zijn buik en liet zijn spieren los. ‘Laat jij ruimte voor de zin van de dood, Sander?’

‘Ik vroeg het aan jou, zwager. Wat is er? Heb je geen antwoord?’

‘Luister. De dood is een overgang. . Mag het in het Engels?’

Sander knikte.

‘ A transition from this life to the next. Er is eigenlijk geen dood.

Hoe minder ruimte we laten voor dat andere leven, hoe meer angst die overgang veroorzaakt.’

Sander knikte opnieuw. Kon zo’n jongen dat wel volgen?

Sabrina kwam aanlopen met haar vader in zijn rolstoel. Roldán wachtte even en sprak langzaam, met kleine pauzes. ‘De beste 61

dood. . is die van. . een offer. Als je je leven geeft. . voor het welzijn van anderen. Niet zomaar.’

‘Onzin,’ vond Sander, die zijn brilletje afnam en in zijn broekzakken graaide.

‘Natuurlijk,’ zei Roldán. ‘Wat kun je anders zeggen?’

Lisa schoot in de lach. Iedereen zweeg. In Sabrina’s gezicht wisselde bewondering zich af met angst voor wat er komen ging.

‘Hoezo?’ zei Sander, die een zakdoek gevonden had. ‘Ik kan toch zeggen wat ik wil?’

Roldán had nu genoeg zelfvertrouwen om zich in het Nederlands uit te drukken. ‘Alles heeft grenzen. Ook wat we zeggen. Grenzen van voorstelling, van kennis, allerlei grenzen.’

Grenzen van decencia, van fatsoen, had hij nog willen zeggen.

Maar het was precies genoeg zo.

Dat vond pa Holgers ook. ‘Kom, laten we een beetje gezellig doen. Het is feest.’

Ook compadre kwam aanlopen, met madre. ‘Heb ik iets gemist?’ riep hij in het Spaans. ‘Heb je een toespraak gehouden, zoon?’

‘ Roldán está fantástico.’ zei Lisa.

Alleen Sander was het duidelijk niet met Lisa eens. Zelfs bij pa Holgers meende Roldán goedkeuring te zien. Maar plotseling ging pa’s blik over in staren. Sabrina zag het ook en stootte hem aan.

Het duurde enkele seconden voor Roldán reageerde. In de tussentijd was de man beklopt, geknepen en geschud. Pa Holgers leek wakker te schrikken, keek naar de arm waarin geknepen was, en alles leek weer normaal. Ook Sabrina was gerustgesteld.

De bediening kwam langs met een blad vol met glazen. De meesten dronken wijn, hij en Sabrina niet. Hij had erop gestaan om driehonderd euro mee te betalen aan de bruiloft, meer was niet doenlijk na de ellendige bankencrisis in zijn land. Sabrina had de overtocht van moeder en compadre ook al betaald. Alleen zijn familie wist dat, daarvan had hij zich vanavond opnieuw door 62

Sabrina laten overtuigen. Even had hij getwijfeld en Sabrina had het hem niet kwalijk genomen.

Cristina ontbrak jammerlijk. De door zijn zus aangevoerde reden was dat ze in Nederland niet ook nog eens voor haar moesten betalen terwijl ze toch een baan had. De werkelijke reden kon zijn dat ze nu als enige het gezin moest onderhouden, of dat madre een baantje moest zoeken. Cristina had hem zelfs gevraagd om maandelijks wat geld naar Uruguay over te maken.

Toen Sabrina vanmiddag doorvroeg over haar thuisblijven had hij het gevoel gekregen dat zij liever zijn zus dan compadre op de bruiloft had verwelkomd. Maar ze hield duidelijk van allebei.

Zijn oom raakte druk in gesprek met Sabrina, en madre stond erbij te glimlachen. Sabrina was vandaag nog mooier dan anders, stralend als een prinses, meestal druk, maar af en toe met de bedaardheid van. . een hogepriesteres misschien. Alleen dat knotje. Hij hield ervan om zijn handen door haar heerlijk zachte haar te halen. Alleen hij en haar vader mochten dat. Nu kon het niet. Ach, een klein offer.

De belangrijkste man in zijn leven - vele malen belangrijker dan zijn vader ooit voor hem geweest was - droeg een gehuurd, iets te ruim, donkerblauw pak met ruitjesstropdas en bijpassende pochet. Ook met uren sjokken door Eindhovense winkelstraten was het niet gelukt om iets te vinden dat hem perfect paste.

Moeder stond te stralen in haar iets te strakke avondjurk, die ze ook altijd droeg als ze een ereplaats kreeg bij een van zijn optredens.

Compadre tikte met zijn wijnglas de glazen van iedereen in het groepje aan en kwam voor hem staan. ‘Drink jongen, al heb je water. Dit is jóúw dag. Je bent niet alleen bij óns welkom, maar net zo goed bij deze mensen. Dat heb ik duidelijk gemerkt. Geniet ervan en wees flink hier, als wij terug zijn naar Uruguay. Je kent het indianengezegde: een dapper man sterft maar één keer, een lafaard vele malen.’

63

‘De acteur droomt van zijn nieuwe rol,’ zei madre, die hem had staan observeren.

‘Of van de mannelijke lijn.’ Oom Ronifaco hield zijn ogen op Sabrina gericht, maar zij sprak nu met haar broer, die een verongelijkte indruk maakte. Ze had ooit gezegd dat Sander graag deed alsof hij een man van hoogstaande principes was.

Vandaag waren ze eerst voor de gemeente Eindhoven en daarna voor de kerk getrouwd. In de kerk waren Lisa en compadre - beiden katholiek gedoopt - de getuigen geweest.

Sabrina was vanuit een ‘Zweedse Kerk’ van oorsprong luthers, maar dat was voor de pastoor geen probleem, ook omdat ze ermee instemde dat de kinderen katholiek zouden worden opgevoed. Inwendig moest hij glimlachen. De schat had natuurlijk geen flauw idee wat dat inhield, een katholieke opvoeding. Hij zou dat deel van de opvoeding wel voor zijn rekening nemen. De ene getuige had het voor de andere moeten vertalen, en wat had compadre geglunderd. Misdienaars waren er niet geweest, maar soms had hij zichzelf zien lopen.

‘Het wordt tijd voor mijn cadeau,’ zei compadre, die vandaag wel tien keer had gezegd dat dit tot het feest moest wachten.

‘Ik dacht dat het óns cadeau was,’ zei hij.

‘Nog niet. Nog niet, mijn kinderen.’ Oom Ronifaco liep even weg en kwam teruglopen met een grote doos verpakt in cadeaupapier.

Roldán wist allang wat erin zat, Cristina had haar mond niet kunnen houden. Een grote eer was het. Hij ging bij Sabrina staan zodat ze dit geschenk echt samen in ontvangst konden nemen, alweer een moment om nooit te vergeten.

‘Wacht,’ zei hij. ‘Er hoort nog iemand bij.’ Hij liep naar pa Holgers, die met iemand anders in gesprek was geraakt, een van de huisartsen uit Sabrina’s waarneemgroep die hier vanavond waren.

‘Vader,’ zei hij. ‘Ik mag u toch vader noemen?’

‘Dat mag je, jongen. Je hebt er verder geen. En ik ben erg blij met je.’

64

Roldán voelde zich volschieten maar wist zich te beheersen.

‘Komt u even mee? Sabrina en ik krijgen een belangrijk cadeau.’

‘Belangrijker dan het mijne? Nu ik je toch even spreek, misschien kun je wat aardiger doen tegen mijn zoon.’ Het gezicht van pa Holgers verstrakte.

‘Maar Sander wilde mijn antwoord. Op een brutale vraag. En hij heeft te veel gedronken.’

‘In Zweden hebben we een gezegde: een geliefd kind heeft vele namen.’

Compadre zette de doos op de grond en trok zijn kleding recht.

Zijn gezicht sprong even in het typische gebaar: de lippen naar boven getuit, tot aan zijn neus, waardoor hij fanatiek lucht opsnoof. Lisa ging alvast klaar staan voor de vertaling, zin voor zin, zoals ze inmiddels gewend was. ‘Beste zoon en lieve vrienden.

Het doet mij en Roldáns moeder goed dat onze jongen zo welkom is in dit land. Het is hier winter als het in Uruguay zomer is, maar zo hoeft het in onze harten niet te zijn. Laat het altijd zomeren. Wij hebben Sabrina in ons hart gesloten. Daar was nog plaats, naast onze Roldán.’

Roldán keek naar Sabrina en streelde haar kale nekje. Ze lachte ontspannen, met half gesloten ogen.

‘Madre en ik wensen jullie een geweldig huwelijk, en moge het nooit overschaduwd worden door stommiteiten. Raar dat ik het zeg - op zo’n geweldig feest - maar ik zeg het toch. Want een stommiteit is zo begaan. . daar kan onze familie over meepraten.

En jouw familie ook, hè Sabrina?’

Zijn bruid sloeg de ogen neer, voelde de situatie waarschijnlijk pijnlijk worden. Hij durfde niet naar zijn schoonvader te kijken.

‘Waar gaat dit over?’ wilde die weten, en Lisa vertaalde dat voor compadre.

Compadre nam het woord weer. ‘Een fout, vooral als men die lang geheim heeft weten te houden, kan mensen ten val brengen.’

Hij zweeg even, als een redenaar of acteur. ‘Maar God ziet alles, ook in Nederland. En zelfs in Zweden.’

65

Dit ging mis. Pa Holgers veerde na de vertaling op in zijn rolstoel. ‘Lisa, wil jij de oom van mijn schoonzoon even uitleggen dat hij zich beter met zijn eigen familie kan bemoeien? Vind jij ook niet, Sander?’

‘Absoluut.’

Lisa keek met wilde ogen om zich heen, maar zei niets.

Roldán nam het woord en vroeg Lisa om hem te vertalen. ‘Mijn compadre bedoelt dat er in Zweden dingen zijn gebeurd die grote invloed hebben gehad op Sabrina en eigenlijk op de hele familie.

Maar het is beter om ze nu niet verder uit te diepen.’ Hij keek naar Sabrina, die daar met betraande ogen stond. ‘Hoe erg het ook is wat er gebeurd is.’

Bij die laatste woorden schudde Sabrina heftig nee. Compadre leek nergens mee te zitten.

‘We gaan het er níét over hebben,’ zei Sabrina met een trillende stem. En in het Spaans: ‘Compadre, gaat u verder, maar niet over Zweden praten, alstublieft.’

Zijn compadre ging verder. ‘Goed. Madre en ik - en je zus Cristina natuurlijk - hebben een cadeau. Het staat symbool voor moed. Dat kan elk huwelijk gebruiken. Alsjeblieft. Wees er voorzichtig mee. En het betekent niet dat er meteen drieëndertig kinderen moeten komen. Eén tegelijk, graag. Haha.’

Roldán kreeg de doos in zijn handen gedrukt en dankte met een kleine buiging.

‘Weet jij wat het is?’ vroeg Sabrina.

‘Nee,’ loog hij, goed in zijn rol.

‘Begrijp ik het goed?’ Pa Holgers had zijn rolstoel tegen Sabrina’s trouwjurk aan geduwd. ‘Bemoeit die man zich met jullie voortplanting?’

‘Dat is gewoon hun cultuur, pa. Het spijt me. En ik heb ermee ingestemd.’ Sabrina veegde haar tranen weg.

‘Maar ze komen toch uit het modernste land van Zuid-Amerika?’

66

Sander stond er nu ook bij en wees op de doos. ‘Alvast een hele doos met excuses, over en weer?’ Hij stond hard te lachen en dat kwam hem op een nieuwe elleboogstoot van Lisa te staan. Hij moest onderhand gekneusde ribben hebben.

‘Ik ben er al aan gewend dat het blijkbaar zo moet gaan,’ zei Sabrina. ‘Maar willen jullie nu even een stapje achteruit gaan, voor mij?’

Ze deden het. Sabrina probeerde de doos uit te pakken terwijl hij hem in zijn handen hield, maar dat vond oom Ronifaco te gevaarlijk. Dus kwam het cadeau op de grond te staan, in het midden van het kringetje nieuwsgierigen. Samen trokken ze het papier eraf, openden een kartonnen doos met daarin een laag watten en daarin weer een andere doos. En daaruit kwam uiteindelijk in een wolk van piepschuimbolletjes het beeld te voorschijn. Het beeld van de 33, door Cristina celeste-blauw overgeschilderd. Er kwam een intense geur van verse verf vanaf.

‘De Treinta y Tres Orientales,’ zei hij. ‘De drieëndertig helden die de Brazilianen uit hun oostelijke provincie verdreven. Ze hadden een rood-wit-blauwe vlag, net als Nederland, maar dan omgekeerd. Dank u wel, compadre. Dank u wel, madre! Cristina, jij ook. Jammer, ook voor Sabrina, dat je er niet bij kan zijn.’ Hij zoende hen en Sabrina volgde zijn voorbeeld, waarbij ze bijna over het beeld struikelde. Het wankelde, maar viel niet. Compadre schrok en het was duidelijk dat hij zich maar nét kon inhouden.

Zijn schoonvader en zwager waren de enigen die het beeld voor het eerst zagen. Ze fluisterden tegen elkaar en deden weinig moeite om een lach te onderdrukken. Compadre zag het maar al te goed en je kon hem horen grommen en snuiven.

‘Ik ben er ontzettend blij mee,’ zei Roldán tegen Sabrina.

‘Fijn voor je, schat. Dan ben ik ook blij. Dank u wel, compadre.’

Hij ving een geringschattende blik van Sander op.

Sander, op je fraaie baan na ben jij niets beter dan die kerel toen in Montevideo, die Vidar, waarover je volgens je zus niets mag horen. Als ik toen niet over hem had gelogen had Lisa nu misschien 67

een relatie met hem in plaats van met jou. En ik weet niet eens wat beter zou zijn.

‘ Horrible,’ zei pa Holgers, met een lange vinger naar de 33. Het was zowel Engels als Spaans. Compadre stond hevig door zijn neus te snuiven.

‘Ik ben vader,’ zei pa Holgers. ‘U oom. Wat hebt u het toch over kinderen?’

‘Wat zegt hij?’ Compadre riep het door de zaal.

Maar niemand gaf de vertaling.

‘ Padre,’ zei pa Holgers, op zichzelf wijzend. Er kwam een beetje spuug uit zijn mondhoek.

‘Wat heeft hij gezegd?’ Compadre eiste een vertaling. Zijn lippen zaten bijna ín zijn neus.

Alleen al voor zijn compadre kon Roldán ook dit beter in het Spaans zeggen. ‘Lisa, vertaal je me even? Dank je. Mijn biologische vader is er niet meer. Dat is al erg genoeg. Daarom ben ik blij dat mijn compadre destijds de rol van mijn vader heeft overgenomen.

Intens dankbaar ben ik. Vader Holgers, ik hoop dat u dit begrijpt.

Compadre kun je vertalen als “tweede vader”. Maar laten we dit mooie feest niet bederven door verschillende soorten vaders of getallen met elkaar te vergelijken. Is het mogelijk dat u elkaar een hand geeft, zoals u eerder op de dag gedaan hebt.’

‘Goed gezegd, jongen,’ zei pa Holgers. En daar was compadre het mee eens.

Van Sabrina kreeg hij een zoen op zijn mond, zonder dat ze haar ogen sloot. Er stond trots in, al kon hij haar ogen van zo dichtbij slechts als één zien: de mooiste cycloop in het universum.

Bewondering en trots zag hij in dat ene oog, overgaand in opluchting. Iemand sloeg hem hard op de schouder en zijn voortanden sloegen tegen die van zijn vrouw.

Sander weer!

*****

68

‘Je weet toch wel wat een dwarslaesie is?’ zei pa Holgers.

‘Ja, Sabrina heeft me alles verteld, over het ongeluk.’

Het was warm in het appartement. Ze zaten bovendien in de zon. Pa Holgers op zijn vaste plekje in de relaxfauteuil, Roldán op een stoel met vetvlekken, de zitting bedekt met zijn eigen zakdoek. ‘Zal ik een raam openzetten, vader?’

De man schoot in de lach. ‘Zoals jij dat zegt, lijk ik wel heilig. De heilige Josef. Haha! Nou, dat kun je vergeten. Zeg maar gewoon pa of zoiets. Ik ben niet zo van dat religieuze.’

Nee, dat wist hij al.

‘Ik vind je somber, Roldán. Hoe komt dat toch? Is er iets gebeurd?’

‘Nee, niets bijzonders.’

‘Jij bent toch zo gelovig? Moet je dan ook niet een beetje blij zijn? Of hoe heet dat? Blijmoedig? Zo noemen ze dat toch?

Blijmoedig, in plaats van wankelmoedig. Haha. Een beetje luchtig doen naar Sabrina zou misschien ook al schelen. Ik vind haar de laatste tijd wel erg stil. Waar is ze eigenlijk?’

‘De stad in, met Lisa.’

‘Lisa. Die is ook al een stuk serieuzer geworden. Ze zijn een bruidsjurk zoeken zeker?’

Roldán wist niet precies wat ze aan het doen waren. Hij ging een beetje verzitten en pa Holgers keek hem met verwonderde blik aan.

‘Je geeft zelden of alleen heel kort antwoord op een vraag. Hoe kom je zo somber? Heeft dat met je eigen vader te maken? Dat is toch al heel lang geleden dat hij zich van kant maakte? Of heb je in Nederland al zoveel teleurstellingen moeten verwerken?’

‘Het gaat wel.’

‘Hoe is het met je cursus? Wat was het ook alweer, iets in de beveiliging?’

Hij knikte. ‘Wel redelijk.’ De cursus schoot niet op en hij moest het examen uitstellen.

69

‘Volgens mij ben je er niet zo mee bezig, is het wel?’

‘Het Nederlands blijft moeilijk.’

‘Maar hoe zit het met die teleurstellingen? Wees nou eens een beetje open. Hoe vind je het nou echt dat je nog geen acteur bent?

In Nederland, bedoel ik. Vind je dat erger dan dat Sabrina nog niet zwanger is? Gebruikt ze soms de pil?’

Hij schudde zijn hoofd.

‘Laat ik je een verhaal vertellen, Roldán. Omdat ik je zo graag mag. Sabrina doet wel heel lelijk over mij, vooral als ik er niet bij ben. Maar misschien kun je toch nog iets van me leren. Ik heb een keer iets heel bijzonders meegemaakt. Ik vertel het jou ook omdat jij een gelovig mens bent. In Lund had ik een jonge medewerker, Petter heette hij. Hij werkte verschrikkelijk hard om een goede toekomst af te dwingen voor zijn twee gehandicapte kinderen. Er was een uitstapje van onze vakgroep, drie dagen in een bosrijke omgeving met blokhutten. Ik wist dat we hem na dat uitstapje zouden moeten ontslaan vanwege die idiote bezuinigingen. Ik vond het hypocriet om mooi weer met hem te spelen maar wilde het uitstapje niet in gevaar brengen. Daarom bood ik hem - toen ik hem even alleen sprak - een half jaarsalaris uit mijn eigen zak aan zodat hij de eerste tijd gemakkelijk zou kunnen doorkomen.’

Roldán kon het moeilijk geloven. Was het geen half maandsalaris? ‘Dat was wel heel veel geld om een uitstapje te redden.’

‘Oké, jij wint. Het was natuurlijk ook om hem te helpen. Het was een hele klap voor hem dat hij ontslagen zou worden. Hij zag alleen maar dát en niet dat hij hulp kreeg aangeboden. Het was één bittere teleurstelling voor hem.’

‘Dus het werd geen leuk uitstapje.’

‘Nee, zeker niet omdat hij die avond zelfmoord pleegde.’

‘Nee.

‘Ja. Ik wil alleen maar zeggen dat jij niet de enige bent die teleurstellingen heeft moeten overwinnen.’

‘Die Petter heeft de teleurstelling niet overwonnen, toch?’

70

‘Nee, maar ik wel. Nadat ik God vervloekt heb tot in het honderdste sterrenstelsel.’

Het was onbegrijpelijk dat er een lachje op pa Holgers’ lippen lag. Roldán keek hem in de ogen en voelde zich kil worden.

Zijn schoonvader haalde een hand over zijn gezicht en wreef de lach ervan af. ‘Dat van die zwangerschap vind je heel erg, hè?

Erger misschien wel dan dat van je vader. Het is toch niet dat je alleen aan jezelf denkt? Zo heb ik Sabrina ook niet opgevoed, hoor.’

‘U stelt moeilijke vragen. Het is moeilijk te zeggen wat erger is.

Het zijn allemaal zulke verschillende dingen.’ Hij zag een jong meisje, door een geile oom in de ellende gebeukt en vervolgens door niemand geloofd. Hij voelde zijn woede naar boven komen.

‘Het ergste vind ik dat Sabrina niet gelukkig kan zijn. Door wat er in haar jeugd gebeurd is.’

De man schoot overeind alsof zijn relaxfauteuil onder stroom stond. Als een marionet waarvan de touwtjes strakgetrokken worden. Met trillende handen. ‘ Jävla skit!’ De koffie was op zijn schoot beland. Zijn broek zat onder. Het kopje was nog net op het schoteltje blijven liggen.

Roldán zette de kop en schotel weg en haastte zich naar het keukentje om een doek te halen. Toen hij terugkwam wilde pa Holgers de doek overnemen, maar halverwege viel de hand omlaag, alsof een van zijn touwtjes gebroken was.

‘Va. . pa, wat is het?’ Hij legde de doek over de koffie heen, voelde zich niet geroepen om het kruis van de man af te vegen.

Niet ongevraagd.

De man nam de doek van hem over en begon zichzelf een beetje af te deppen. Het was logisch dat zijn gezicht nors stond. Er kwam een vieze lucht van hem af. Wat was er net gebeurd?

Epilepsie? Een spasme? Iets gevaarlijks?

‘Wilt u een andere broek hebben?’

Pa Holgers schudde nee, heftiger dan Roldán hem ooit had zien doen.

71

‘Wat was dat nou, pa?’

‘Gewoon een beetje hoofdpijn, heb ik wel vaker, gaat meestal heel snel weer over.’

‘Hoofdpijn? Het zag er niet goed uit. Gaat het nu weer?’ Er kwam geen reactie. ‘Het zag er niet uit als hoofdpijn. Weet Sabrina dit? Ik heb haar er nooit over gehoord. Had u op het feest ook hoofdpijn?’

‘Je luistert waarschijnlijk alleen naar dat gezeur van toen ze nog een klein meisje was. Kinderpraat.’ De man keek hem samenzweerderig aan. ‘Ik hoef jou hopelijk niet te vertellen dat kinderen de dingen niet altijd zien zoals ze zijn. Ze filteren alles met hun beperkte levenservaring.’

‘Volwassenen filteren de dingen net zo goed. Misschien zijn ze daar juist wel beter in dan kinderen, omdat ze meer ervaring hebben met dat filteren. Sabrina. .’

‘Sabrina, Sabrina. Ík denk dat ze altijd een kind blijft. Jij ziet een moeder in haar, maar ik denk niet dat ze veel van een moeder in zich heeft.’

‘Als ze moeder is, zal ze het tegendeel kunnen bewijzen.’

‘Hebben jullie seks?’

Daar geef ik geen antwoord op.

‘Dat dacht ik wel. Niet dus. Of nauwelijks. Kinderen zitten er helemaal niet in.’

Iets steeg naar Roldáns hoofd. Pijlsnel, iets warms, helemaal tot aan zijn kruin en van daaruit opende het zijn mond, die hij hoorde zeggen: ‘Dat ze moeite heeft met seks is uw schuld. Het is allemaal uw schuld. Dat daar in Zweden, met die oom Manne. Iedereen heeft het doodgezwegen.’

Pa Holgers werd vuurrood, hapte naar adem. ‘Mispunt! Weet je wat ik hoop?’ De man trok zich een stukje rechtop met zijn armen.

Maar in één arm zat minder kracht dan hij moest hebben gedacht, en hij zakte helemaal scheef. ‘Dat je nog veel meer teleurstellingen voor je kiezen mag krijgen. Je vraagt erom.’ Er kwam spuug uit de mond en het werd een straaltje. ‘Ik zie je nog wel zelfmoord 72

plegen, net als je vader, en net als Petter aan die boom.’ Holgers gaf een gil, die onverwacht stokte. Het hoofd knakte opzij, leek amper aan de romp vast te zitten.

Roldán vloog omhoog, schudde aan zijn schoonvader en moest het hoofd opvangen omdat het wel erg raar slingerde. De ogen staarden in het oneindige. Roldán wiegde het hoofd heen en weer, maar alle leven leek geweken. Dit heb ík op mijn geweten.

Veroorzaakt door woorden waarvan ik wist dat ze geen zin hadden.

Hij kneep hard in de rimpelige arm. Geen enkele reactie. Er waren bloeduitstortingen van het knijpen op de bruiloft. Niemand had de voortekenen herkend, zelfs Sabrina niet. En nu was de man dood!

Mijn eerste vader heeft zichzelf naar de hel gestuurd, de tweede heb ík die kant op geholpen. Dus waarheen ben ík nu op weg?

*****

Sommigen keken even om, naar het graf. Een enkeling zwaaide.

Het was Sabrina’s uitdrukkelijke wens dat iedereen hen even alleen zou laten bij het graf. Waarschijnlijk had ze gezien dat Sander hem wel vier keer vuil had aangekeken en wilde ze haar broer laten uitspreken wat hij op zijn lever had. Ja, het kon er maar beter uit zijn voor ze aan de koffietafel begonnen. De kist met pa Holgers stond op twee planken die dwars over het geopende graf lagen. En onder dat zeil moest Sabrina’s moeder liggen, of wat er van haar over was. Sander keek afwisselend naar de kist en naar hem; heel opzichtig, hij deed het erom. Tot hij zei:

‘Wat waren ook weer zijn laatste woorden, Roldán?’

‘Dat weet ik niet meer. Nog steeds niet.’ Hij keek naar links, naar Sabrina. Hij zag haar terugkijken, met een vraag in haar ogen.

Geloofde ze hem niet?

‘Laten we maar gaan,’ zei Sander. ‘Uit respect voor pa. Zeg ik dat zo goed, Sabrina? Respect voor pa?’

73

Lisa sloeg een arm om Sabrina’s schouder. ‘Zullen we maar gaan, Saab?’

‘Gaan jullie maar vast, wij komen zo.’

Lisa knikte en trok haar snikkende verloofde met zich mee. Het snikken was gemeend.

Sabrina had nauwelijks gehuild. ‘Ik voel wel een grote leegte,’

had ze hem toevertrouwd.

‘Roldán?’

Hij keek op. Ze verwachtte van hem een antwoord op Sanders herhaalde vraag.

‘Zeg het maar,’ fluisterde ze.

‘Liever niet.’

‘Het is voor jou ook beter als het eruit is.’

Een straat verderop speelden kinderen een vrolijk spel. Boven de begraafplaats verzamelde zich mist. Twee vogels maakten ruzie in een boomtop. ‘Mijn woorden of die van hem?’

‘Die van jou heb je al een keer herhaald.’

‘Maar hij wist misschien al niet meer wat hij zei.’

Sabrina liet zijn hand los en sloeg een arm om zijn schouder, schudde even aan hem. Sander en Lisa waren al een heel stuk doorgelopen en de mensen van het uitvaartbedrijf stonden op eerbiedige afstand. ‘Wat heeft hij gezegd?’

‘Letterlijk? Hij zei: “Ik hoop dat je grote teleurstellingen krijgt.

En ik zie je wel zelfmoord plegen, net als je vader.”’

‘Mijn vader zei dat? Meen je dat?’

De vogels hadden hun ruzie vlak boven de grond voortgezet.

De kinderen hadden hun spel gestaakt.

‘Het spijt me,’ zei Sabrina. ‘Het is niet dat ik aan je woorden twijfel. Ik weet dat hij gemeen kon zijn. Ik schrik alleen als ik hoor dat hij zelfs tegen jou gemeen was. Dat had ik niet verwacht. Hij mocht je zo graag. En je vond het zo’n eer dat hij je uitnodigde.’

‘Hoe is het mogelijk dat hij zo’n lieve dochter heeft gekregen.’

‘Ik hou van je, Roldán. Echt.’ Haar ogen waren oprecht. Grijs, open en oprecht.

74

‘En zie je in mij ook een vader voor je kinderen?’

Ze kneep in zijn schouder. ‘Als het zo ver komt wel. Ik denk dat je een goede vader zou kunnen zijn.’

Hij wikte haar woorden, voelde zich gelukkig worden. ‘Het worden ook vast perfecte kinderen.’

Het was nog tien meter naar het groepje, dat nu voor hen uit liep. Sabrina hield even in. ‘Dat hoeft niet,’ zei ze. ‘Maar ik ben en blijf je dankbaar. Dat je hem met zijn neus op de feiten gedrukt hebt. Niemand heeft het ooit tegen hem gezegd.’

‘Je neemt het mij dus niet kwalijk dat ik zijn dood veroorzaakt heb?’

Ze trok hem tegen zich aan. ‘Jij, Roldán, jij bent het mooiste wat mij overkomen is. En hoe zou ik het je kwalijk kunnen nemen nu ik weet wat hij tegen jou gezegd heeft?’

*****

‘Nu wil ík met mijn zus dansen.’ Het was Sander, die hem kwam aftikken. De man die het niet verdiende om Sabrina’s broer te zijn was de dansvloer op gezwalkt en was in zijn lompheid al tegen twee stellen aangebotst voor hij bij hen kwam. ‘Vandaag ben ík de bruidegom, dus mag ik met mijn zus dansen.’

Hij keek zijn zwager misprijzend aan en stopte met dansen.

‘Sander, je kunt beter gaan zitten.’ Hij zag dat Sabrina Lisa zocht, in haar lichtblauwe trouwjurk, maar de bruid was nergens te bekennen.

‘Je hebt iets te veel gedronken, zwager. Als je nu gaat dansen, val je om. Het is een feest, jouw feest. Verpest het niet.’

Sanders ogen vlamden. ‘Je hebt mijn zus ingepikt, mijn vader vermoord en nu maak je je zorgen over mijn feestje? Misschien was het beter geweest als je in. .’

‘Sander, hou op!’ Sabrina stond nu tussen hen in. Lisa verscheen en Sabrina riep haar.

75

‘Ah, je schakelt de hup. . hulptroepen in.’ Sanders ogen stonden op staren.

Het dansen viel dood en de dreinerige orkestmuziek viel aarzelend als stroop neer op de stilstaande paren. Een Zweedse oom en tante stonden nu naast Sander. De tante sloeg haar arm om Sanders schouders en haar man zei iets dat indringend bedoeld was. Het maakte geen indruk en Sander wendde zich tot Lisa. ‘Niets aan de hand, schat. Mijn eigen zus wil alleen niet met me dansen. Misschien kun jij een goed woordje voor me doen.’

Lisa schoot in de lach, misschien omdat haar echtgenoot met een dikke tong sprak. Ze zei: ‘Kom dan maar even met míj dansen, joh. Ik heb je al een hele tijd gemist.’

‘Met jou kan ik nog heel mijn leven dansen.’ Sander zei het met de ogen neergeslagen. ‘Maar mijn zus ben ik kwijtgeraakt aan de moordenaar van mijn vader.’

Iedereen kwam dichterbij staan. Roldán probeerde rustig te blijven door zijn ademhaling omlaag te brengen.

Sander ging verder. ‘Ja, jullie horen het goed. Deze man uit Uruguay is hoofdverdachte van de moord op mijn vader. Als het aan mij ligt komt er een onderzoek. Misschien niet grootschalig, maar wel een onderzoek.’

Nu waren meer ogen op hem dan op Sander gericht. Hij moest iets zeggen. Snel. ‘Ik heb niets te verbergen,’ werd het. De woorden hadden rustig geklonken. De toneelopleiding.

‘Behalve dan de laatste woorden van mijn vader, toch?’

‘Wil je ze echt weten?’ In zijn hoofd heerste de rust.

‘Ja, natuurlijk wil ik ze weten.’

‘“Pas een beetje op mijn zoon, op Sander. Hij meent het goed.”

Dat is wat hij zei.’

Als een klein kind draaide Sander om zijn as. De ogen van de omstanders waren nu weer op de bruidegom gericht. In sommige stond te lezen dat dit heel goed de laatste woorden van pa Holgers konden zijn geweest. Sabrina’s ogen was iets heel anders te zien.

Ze sloeg een arm om hem heen en zei: ‘Fijn toch, zo?’

76

*****

In het eerste huwelijksjaar waren er zeven mails van zijn zus gekomen met vragen van compadre over de voortzetting van de mannelijke Rojolijn. En iedere keer verontschuldigde Cristina zich voor de impertinentie en gaf ze aan dat ze onder druk stond. Maar Sabrina was ondanks haar belofte - en in tegenstelling tot Lisa -

nog niet zwanger. Soms dacht hij dat ze inderdaad de pil gebruikte, maar dat was natuurlijk onzin. Er waren gelukkig ook positieve ontwikkelingen. Zo was zijn Nederlands - mét hardnekkig accent - flink verbeterd en had hij een redelijk interessante rol in een toneelstuk bij amateurtoneelgezelschap Oedipus. Ook had Sabrina zich meer voor hem opengesteld, mooi als de nationale bloem van Uruguay, het land dat hij alleen miste als ze ruzie hadden. En dat was zelden. Drie dagen per week was hij via het bedrijf Securiflex beveiliger in de winkel van V&D. En hij kwam regelmatig in de Thomaskerk vlakbij hun huis, al waren de preken er nogal ongelovig. Alsof men de patroonheilige eer wilde aandoen. Hij voelde geen enkele behoefte om zich als misdienaar aan te melden. Hoogstwaarschijnlijk deden ze het hier ook liever zonder. Het Sacrament van de Eucharistie was zijn voornaamste drijfveer om er zondags heen te gaan. Nog liever dan in de kerk zitten, trok hij zich terug in de tempel die hij in zijn hoofd inrichtte. Daar bracht hij lange tijd door in stilte om er God te verwelkomen. Tot zijn vreugde ontving hij zodoende troost en steun om het in Nederland vol te houden en om geduld met Sabrina te oefenen.

Vandaag was assistente Marianne ziek en haar invalster niet beschikbaar. Hij had zich daarom ziek gemeld bij Securiflex - voor de eerste keer - en was zelf beneden gaan zitten. Hij had zijn best gedaan, maar de chaos beteugelen was hem niet gelukt. En om half 77

drie was een ‘controleur’ komen binnenwandelen, die niet geloofde dat hij ziek was. Vanavond had hij tijdens een documentaire op tv Sabrina’s prachtige haar naar hartenlust gestreeld, achter dat zachte haargordijn de slanke hals gekriebeld en haar tijdens de reclame toegefluisterd dat hij weer een gedicht geschreven had. Uiteraard liet hij zich snel overhalen om het papier uit zijn zak te halen. Sabrina zette de tv uit en leunde tegen zijn schouder.

‘Maar het rijmt niet,’ zei hij. ‘Nog niet.’

‘Dat is toch niet belangrijk. Ik wil het heel graag horen, schat.

Dat kan iets goedmaken van die kutdag van vandaag.’

‘Het heet Ceibo,’ zei hij. ‘Die boom met die mooie bloem, weet je wel.’

Hij voelde haar knikken. Ze had van hem al veel over Uruguay gehoord.

‘Jij hebt mij het hart ontnomen

met een van je lieflijke ogen

het zag mij en legde beslag op het kloppen het bonzen behoorde jou al toe

je nam het uit - maar een leegte kwam er niet want jij vulde mijn borst al

met het mooiste hart van Europa

open als de ceibobloem’

‘Maar dat is prachtig, Roldán. Je gaat echt met sprongen vooruit. Wat enorm lief van je.’ Ze nam hem voorzichtig het papier uit de handen om het na te lezen. ‘Nog een keer,’ zei ze.

Hij wist niet zeker of die woorden werkelijk over haar lippen waren gekomen of dat hij het alleen maar zo begrepen had. Hij las het gedicht opnieuw voor en Sabrina overlaadde zijn gezicht, hals en zelfs schouders met lange kussen. Dit was ongewoon. Hij kuste haar volle lippen, van nature zo rood als de ceibobloem, werd duizelig van haar tong. Hij trok haar bovenkleding uit haar broek 78

en ver omhoog, likte haar sidderende lichaam van haar navel tot haar linkerborst, nam de tepel tussen zijn boventanden en zijn tong. Zij streelde zijn kruis, volgde met haar hand zijn groeiende lid. Hiermee verraste ze hem zo hevig dat hij aan zijn ademhaling moest denken om niet tot een vroegtijdig einde te komen. Hij hield zijn adem in toen ze de ritssluiting van zijn spijkerbroek opende.

Het verlangen bolde, krulde, klopte dwarsliggend in de ontstane opening. Het deed pijn zo, maar hij wist er van af te blijven.

‘Naar de. . slaapkamer?’ Sabrina praatte moeilijk, droog.

‘Als ik kan lopen. .’ Hij lachte, draaierig van geluk.

‘Ik help je wel,’ zei ze. Ze omvatte zijn lid, dat in de opening van zijn gulp slechts door het katoen van zijn onderbroek werd tegengehouden, en trok hem voorzichtig uit de bank omhoog. Hij gaf mee. O God! Toen hij half stond kwam hij klaar onder een ingehouden kreun.

‘Sorry,’ zeiden ze tegelijk, te verrast om te lachen.

Sabrina liet los, veegde haar hand af aan zijn broek, zoende hem op de mond. ‘Geeft niet’, zei ze, nam zijn hand en liep met hem naar de slaapkamer.

‘Zal ik het eerst even een beetje schoonmaken?’

Ze knikte en ging met hem mee naar de badkamer, waar ze zich allebei opfristen.

In bed kropen ze dicht tegen elkaar aan, plooiden zich naar elke ronding van de ander. Het was fijn, maar de magie was weg.

Bij beiden. Hij ging verder met zijn strelingen, zijn kussen, zijn likjes. Maar het was over. Uiteindelijk wist Sabrina hem wel weer tot een vorm van leven te wekken en kwam het tot gemeenschap, al was het zonder hartstocht. Toen het over was bleven ze een tijdje zwijgend in elkaars armen liggen.

Ik had nee moeten zeggen toen ze voorstelde om naar de slaapkamer te gaan.

‘Het ligt aan mij,’ zei Sabrina. ‘Ik snap het best als het ineens te veel was. Het spijt me, Roldán.’ Ze keek hem aan, haar mond stond 79

huilerig. ‘Ik heb me veel te veel laten gaan. Ik weet ook niet wat me bezielde.’

‘Het was in ieder geval spannend.’ Hij moest het maar niet groter maken dan het was. Het zien als een groot compliment dat Sabrina zich in deze nieuwe gedaante aan hem had durven tonen.

Alsof ze hem voortaan ieder moment kon bespringen. Ze keek opzij toen hij haar bedankte.

‘Kijk me eens aan,’ zei hij.

Haar gezicht was bedrukt.

‘Wat is er nou, schat?’

‘Sorry hoor. Het lijkt wel of je bij een hoer geweest bent.’

Zijn hart stond stil en hij duwde haar weg. ‘Hoe kom je daar nu bij? Ik? Bij een hoer geweest?’

‘Rustig maar. Ik bedoel mezelf, zoals ik daarnet was.’

‘Wat een onzin. Ik ben bij jou geweest en jij bij mij. We zijn getrouwd en het is een geschenk van God. Daarmee is de gemeenschap een heilig iets, net als kinderen.’

‘Het is nog niet zo ver, Roldán.’

‘Dat weet ik ook wel.’

‘En misschien komt het ook wel niet zo ver. Je wilt het gewoon veel te graag. Is het wel goed om iets zo graag te willen? Misschien moet je het aan die grote vriend van jou daarboven overlaten of het ervan komt.’

Dat van “die grote vriend van jou” klonk als pure spot. ‘Hoe kun je zoiets zeggen! Heb je dan helemaal geen respect?’

In de daaropvolgende weken werd Sabrina steeds stiller en barstte ze soms in huilen uit, vooral in de nachten. Drie, vier keer per etmaal vroeg hij wat er aan de hand was, tot huilen de standaardreactie op zijn vragen leek te worden. Ze ontkende dat het met zijn ontslag bij Securiflex te maken had. Hij bracht haar ontbijt op bed, sprak haar de ene keer liefdevol, de andere keer geduldig toe, kocht bloemen, chocola en uiteindelijk een tegeltje met de tekst ‘Vrouwen zijn om van te houden, niet om te 80

begrijpen’. Maar wat hij ook deed, Sabrina wilde niet zeggen wat er aan de hand was. Gek werd hij ervan, soms vechtend tegen zijn eigen tranen.

Op een dag, toen ze samen de vaatwasmachine aan het leegruimen waren, bood ze plotseling haar verontschuldigingen aan voor wat ze gezegd had. Ze moest het uitleggen, want hij was het gesprek van toen al helemaal vergeten. ‘En ik wil het goedmaken,’ zei ze.

‘Dat hoeft niet, schat. Ik hou te veel van je om langer dan vijf minuten boos te zijn.’

‘Het moet wél. Ik wil je iets heel moois aanbieden. Denk ik.’ Ze kwam tegen hem aan staan, met een soepbord achter zijn billen.

‘Je bedoelt dat soepbord?’

‘Haha. Nee. Je moet zelf maar zeggen of het iets voor je is. Ik betaal heel graag een. . bedevaart voor je. Zo heet dat toch? Naar Lourdes, is dat wat?’ Ze zoende hem op de mond en sloeg hem met het bord tegen zijn achterwerk. ‘Om je te laten zien dat ik je geloof echt wel respecteer.’

Haar serieuze gelaatsuitdrukking verwarde hem. Toch sprong zijn hart op van vreugde. ‘Jij zult nooit ophouden mij te verrassen.’

*****

Twee weken later vloog hij naar Lourdes, waar hij kleine en vooral grote kruiswegen aflegde, dag en nacht de sterren van de hemel bad, in de grot van Massabielle liters Lourdeswater dronk en zelfs de Pic du Jer beklom, dit alles om God te vermurwen tot het beëindigen van Sabrina’s huilbuien en het openen van haar schoot. Bovenop de biecht die hij bij de paters Augustijnen in het centrum van Eindhoven al had afgelegd, vroeg hij vergiffenis voor wat hij Sabrina’s vader had aangedaan en voor zijn leugen om Sander stil te krijgen. Ook zag hij kans om in en bij de grot blijmoedig vele oude vrouwtjes in rolstoelen op alle mogelijke 81

manieren te helpen. Slapen deed hij hoogstens drie uur per nacht, in een gehorig hok van twee bij drie meter, waarvan de muren half bedekt waren met verschoten bloemetjesgordijn. De rest van de nacht bad hij en probeerde hij zich niet te ergeren aan de vele geluiden in het goedkope hotel Le Pèlerin.

In de vierde nacht las hij een van de door hem meegebrachte boeken over het leven van de H. Franciscus van Sales. Bij diens uitspraak dat de Kerk onmogelijk kan dwalen, moest hij onherroepelijk denken aan zijn compadre, die onverwacht stelling tegen dergelijke uitspraken had genomen. ‘Het is goed om gelovig te zijn,’ had oom Ronifaco gezegd, ‘maar de Kerk, dat blijven toch mensen.’ Hij had er vaak aan moeten denken toen hij misdienaar was. Probeerde het uit zijn hoofd te zetten, maar dat lukte niet, zeker niet meer vanaf het moment dat een van de kapelaans van de kerk waar hij diende, er een vriendin op na bleek te houden en iedereen daar schande over sprak. De man moest maken dat hij wegkwam, anders zou hij misschien om het leven gebracht zijn. En nu was het minstens twintig jaar later en had hij nog steeds zijn twijfels. Op moeilijke momenten waren die twijfels zo sterk dat hij het misschien niet verdiende om hier in Lourdes ontferming te vinden. Hij hield zich vast aan zijn betere momenten, als hij in het mooie van de natuur en zijn leven een aanmoediging vond om zijn geloof met hart en ziel te belijden.

In de allerlaatste nacht gebeurde er iets heel bijzonders. Na zijn vaste gebeden, uitgesproken in vertwijfeling over het uitblijven van Sabrina’s zwangerschap en over het hardnekkige idee dat zij niet helemaal eerlijk tegen hem was over anticonceptie, toen hij de ogen sloot omdat de tranen hem het zicht benomen hadden, verscheen hem een lichtende gedaante. Het was een vrouw, in het wit gehuld en stralend als de zon boven de woestijn, zijn woestijn.

Het woord emanación schoot hem te binnen en het wilde niet weggaan, al wist hij niet precies wat het woord in deze context betekende. De vrouw droeg een gewaad dat hem aan Maria deed denken, maar hij kon enkel contouren onderscheiden, en dan nog 82

vaag, vanwege het felle licht. Hij probeerde het gezicht van de vrouw te zien, kreeg het idee dat zij hem haar rug had toegewend.

Zij stond zacht te wiegen. Hij durfde zijn ogen niet te openen, uit angst dat de verschijning ogenblikkelijk zou verdwijnen. Zijn tranen waren opgedroogd, zelfs voor tranen van geluk was nu geen plaats. ‘Wie bent u?’ zei hij, maar er was enkel de lichtende en zwijgende vrouw, die nu een wonderlijke geur als van rozen afgaf. Duizelig werd hij ervan, een aangename duizeling die zijn bewustzijn tot boven zijn hoofd deed wentelen. Nu wiegde de verschijning niet langer. Zij draaide rond en het werd duidelijk dat zij zwanger was. ‘Sabrina?’ Hij was bereid zijn arm af te hakken om te kunnen zien of zij het was, in deze emanación. Omdat de vrouw ronddraaide, kon hij ook haar neus waarnemen. Het wás Sabrina. Het was Sabrina!

Hij riep haar naam, wist een nieuwe tranenvloed te beteugelen, zag zichzelf opstaan. Heel werkelijk was het, zo werkelijk dat hij tegels onder zijn blote voeten voelde. Hij liep op haar toe en de zoete geur werd sterker. Zij stak een hand uit, naar hem, en hij kon erbij, legde zijn hand behoedzaam in de hare. Door al het licht verwachtte hij een schok of een intense hitte, maar haar hand was zacht en veilig. Natuurlijk was zijn Sabrina veilig. Ook van dichtbij kon hij haar gelaatstrekken niet onderscheiden, maar hij zag wel de contouren van haar zwangerschap, van hún zwangerschap. Er klonken woorden, door een man gesproken, lage klanken met een echo, van boven: ‘Gebruik het water!’ Heel duidelijk. Hij legde zijn linkerhand op de buik, voelde nog heel even een satijnachtige stof.

En toen was de hele emanación weg, alles weg.

Zijn geestelijk lichaam trok zich terug tot waar hij lag en er was geen wit meer, alleen een helderblauw, waarin niets te onderscheiden viel. Hij opende zijn ogen en zijn hele kamer was met blauw licht gevuld. Het doofde langzaam, hij kon niets doen om het te behouden. De woorden galmden wel na, in zijn schedel:

‘Gebruik het water!’

83

Slapen kon hij niet meer. De volgende dag, voor hij in de bus naar het vliegveld stapte, kocht hij een Madonnaflesje met Lourdeswater. En in het vliegtuig, toen hij zich weer verheven voelde, rijpte in zijn hoofd een plan.

84

Sabrina

(Drie maanden eerder)

‘Ik heb er iets bijgekregen,’ zei meneer De Jong, de zestigjarige karma-zeur. Het was minstens zijn tiende consult in een jaar tijd.

‘En u kent de oorzaak waarschijnlijk al?’

‘Nou, het is echt niet zo dat ik u als huisarts niets gun.’

Voor hem was het niet genoeg dat hij hartklachten ontwikkeld had door het levenslang negeren van een hoge bloeddruk.

Sindsdien had hij zich aangewend om alles wat leek op een symptoom van wat voor ziekte dan ook, te verbinden aan dingen die hij gedaan of nagelaten had. Of aan een persoon met wie hij te maken had gekregen, want liever nog begon hij over anderen.

‘Gaat u me niet vragen wat ik heb?’ Er blonk een beetje spuug in een van zijn mondhoeken. En een lichte spot leek op zijn lippen te liggen. De man was even arrogant als lelijk.

‘Vertelt u het eens, meneer De Jong. Wat scheelt eraan?’

Zijn rug kwam los van de rugleuning. ‘Ik trek de stress van andere mensen aan. Naar me toe, bedoel ik.’

‘Hoe bedoelt u dat? Kunt u me misschien een voorbeeld geven?’

‘Dan zou ik mijn bridgepartner kunnen noemen, hè. Vorige week vrijdag op de club verloren we spel op spel. Ze maakte enorme fouten, eerst alleen met het bieden, daarna ook bij het spelen. Ik merkte dat ze helemaal niet op haar gemak was. Het viel me steeds meer op, met als gevolg dat ik zelf fouten begon te maken, nog veel meer dan zij. Op het laatst werd er zelfs een arbiter bij geroepen omdat ik een kaart had laten vallen en omdat onze tegenspelers dachten dat ik signalen naar mijn partner uitzond. Ik had nog nooit zoiets meegemaakt. Later hoorde ik van haar dat ze stress had vanwege een thuissituatie, maar dat het 85

minder werd toen ík fouten begon te maken.’ Met zijn hand veegde hij zijn mondhoek schoon.

‘Ja, dat is wel een beetje vreemd.’

‘Nou, eigenlijk niet, als je bedenkt dat ik die middag op straat erg lelijk had gedaan tegen iemand die me per se iets wilde vragen. Ik heb haar de huid vol gescholden en toen ging ze huilen.

Ze zei dat ze niet tegen stress kon. Ik denk dus dat ik het ’s avonds heb moeten goedmaken. Via mijn bridgepartner, hè.’ Hij had een rood hoofd gekregen en zocht tegen zijn rugleuning wat ontspanning.

‘Ik zie nog geen medische klacht en we hebben het hier al vaker over gehad. Maar ook in dit geval moet ik zeggen dat ik niet snap wat voor mechanisme hier achter zou moeten schuilen. Wat het verband is tussen die twee. .’

‘Maar ik wel. Voor u is het lastiger omdat u helemaal niet religieus bent, hè?’

‘Dan is het misschien verstandiger om dit met een priester te bespreken. Komt u wel eens in een kerk?’

Hij lachte. Een tandarts zou hem ook goed doen, dacht ze. ‘U

gaat me doorverwijzen? Naar een pastoor?’

‘Ik zie geen gezondheidsklacht.’

‘Ik was nog niet klaar met mijn verhaal.’

Nee, dat was hij nooit. Hij had herhaaldelijk gezegd dat het was voorbestemd dat zij tweeën elkaar zouden ontmoeten. Tot elkaar veroordeeld zouden zijn, had hij beter kunnen zeggen. Maar ze overwoog sterk om een einde aan deze vruchteloze arts-patiënt-relatie te maken.

Hij leunde naar voren en praatte zacht nu. ‘Je man is wél religieus, hè? Ik zie het aan zijn gezicht.’

‘We gaan het niet over mijn man hebben.’

‘Is het zo erg? Haha! Maar je kunt het zien, dat hij religieus is. Ik zie dat, hè.’

‘U ging me vertellen wat voor medisch probleem u erbij heeft gekregen.’

86

De Jong schudde een beetje heen en weer op zijn stoel. ‘Ik hoorde dat hij uit Uruguay komt, toch? De meeste mensen daar zijn helemaal niet zo religieus.’

Ze stond op. ‘We gaan dit gesprek beëindigen, meneer De Jong.

Dit heeft geen zin.’

Hij haalde een hand door zijn wilde maar iele haardos. ‘Als jullie kinderen krijgen, worden ze dan gelovig opgevoed? Ik denk het wel, hè? En word je dan wél religieus? Dat zijn vragen, hè?’

‘Dag meneer De Jong.’

Ze liep naar de deur en opende hem. Het was een risico, want er zaten mensen in de wachtkamer. Maar ze moest toch wát doen om de man naar buiten te krijgen.

Hij stond gelukkig op. ‘Zoals ik je bij onze eerste ontmoeting al zei: wij waren voorbestemd om elkaar te ontmoeten. We kunnen niet zomaar weglopen, dus we zullen elkaar wel weer zien. O ja, doe de groeten aan je man. Hij lijkt me erg aardig. Ik zoek hem wel een keer op.’

‘Niet doen,’ zei ze toen hij haar voorbijliep. ‘Ga met iemand praten die u kan helpen.’

‘Dat bedoel ik, hè.’ Hij verschafte haar een laatste blik op zijn vervuilde tanden.

*****

De bel ging. Ze vloog op. Ik moet Roldán behoeden voor alweer een vervelende confrontatie met Sander.

‘Laat maar, schat,’ zei hij, al op de overloop.

‘Wacht.’

Hij keek haar vragend aan.

‘Of nee, laat maar. Sorry.’ Ze ontspande. Zeker, ze zouden elkaar steunen, maar het was onzin om bescherming te bieden aan iemand die mans genoeg was. Bovendien was haar broer volgens Lisa ‘veranderd’ na hun trouwen. Ze was benieuwd.

87

Lisa zoende Roldán vluchtig en dook meteen naar de trap, naar haar. ‘Groot nieuws. Groot nieuws!’ Lisa droeg een rok. Ha! Lisa had zelf ooit gezegd: ‘Als ik een rok aantrek lijk ik net een gorilla in een petticoat.’

Sabrina wist het al, van het nieuws. Lisa had het door de telefoon niet willen zeggen, maar tussen niet zeggen en niets zeggen zat een groot verschil.

‘Vertel op.’

‘Wil je zeggen dat je het nog niet weet?’ Lisa was haar al om de hals gevlogen en blokkeerde de weg voor de mannen.

Dus het was echt zo. Trouwen met Sander was een opstapje geweest naar nog-minder-Lisa-van-vroeger. ‘Je bent zwanger, hè?’

‘Drie weken pas. Maar toch.’

De mannen wrongen zich de trap en de overloop op. Sander zag rood, Roldán wit. Ze feliciteerde haar glunderende broer, die niet begon op te scheppen. En Roldán omhelsde Lisa, vriendelijke woorden sprekend, al klonken ze onderkoeld. Ze hoopte dat alleen zij dat merkte. De zwangerschap was natuurlijk een beetje pijnlijk voor hem, maar nu was het even niet anders. Hij en Sander omhelsden elkaar, redelijk spontaan. Ze betwijfelde of Sander was veranderd, maar het leek iets beter te gaan tussen die twee.

Ze gingen in de woonkamer zitten. Lisa was nog een stuk dikker geworden. Hield ze nu al vocht vast?

Op de bank gaf Sander Roldán een klopje op de schouder. ‘Ik waardeer het dat je blij bent voor ons.’

‘Natuurlijk ben ik blij voor jullie. En wij worden oom en tante.

Ik zal proberen een goede oom te zijn. Mag ik hem verwennen?’

‘Het kán een meisje zijn,’ zei Lisa. ‘Wel vijftig procent kans.’

‘O, maar een meisje verwennen is juist gemakkelijker dan een jongen verwennen.’

Niemand vroeg Roldán wat hij daarmee bedoelde. Hij zag nog steeds bleek en zijn lach was lichtelijk scheef en verwrongen. Gek dat Sander en Lisa dat niet zagen. Of deden ze alsof? Nu Lisa 88

burgerlijker was geworden en met een ‘veranderde’ Sander, werd het lastiger om de twee te peilen.

‘Zal ik iets te drinken inschenken?’ zei Roldán. Hij nam de bestelling op en verdween naar de keuken.

‘Als het kind er is, stop ik,’ zei Sander, terwijl hij een pakje sigaretten tevoorschijn haalde.

Zij had hem nooit zien roken. Lisa keek haar aan alsof ze wilde zeggen: ik snap het ook niet.

‘Komt het door de stress van het naderende vaderschap?’ vroeg ze aan haar broer. Terwijl ze het vroeg bedacht ze: of is het omdat je jezelf zoveel geweld moet aandoen om aardiger te zijn?

‘Je bedoelt het roken?’

Ze knikte, terwijl Lisa opstond om naar de wc te gaan.

‘Dat zou kunnen, zus. Het is niet niks, natuurlijk. Zie jij mij als een vader?’

Het antwoord moest natuurlijk nee zijn, maar dat wilde ze nu niet zeggen.

‘Ik denk het niet,’ vulde Sander zelf in. ‘Ikzelf in ieder geval niet.

Misschien helpt het roken me over het laatste hobbeltje heen. Het zijn wel veel veranderingen natuurlijk.’

Wat haar betrof kon het overwinnen van de laatste hobbel -

maar dan tussen hem en haarzelf - alleen maar inhouden dat hij zou zeggen: ‘Je had gelijk vroeger, ik heb het wel degelijk gehoord dat oom Manne iets met je uitvrat. En het spijt me oprecht dat ik het zo lang ontkend heb. Ik schaam me.’ Of: ‘Nu ik de verantwoordelijkheid voor een kind ga dragen, snap ik wat jou is aangedaan.’ Maar dat zei hij niet. Hij had alleen oog voor de as die hij op het schoteltje van zijn koffiekopje aftikte. Ze dacht aan Roldáns beste leugen om bestwil waar zij zich van bewust was, en zei: ‘Fijn hè, dat pa in zijn laatste zinnen nog over jou praatte?’

Sander keek even op en knikte nadenkend, zonder iets te zeggen. Ze had in zijn ogen iets gelezen: toch raar dat Roldán op mij moest passen, raar dat pa meer vertrouwen in hem dan in mij had.

89

Maar misschien sloot Roldáns geniale vondst wel perfect aan bij iets dat diep verscholen in Sanders bewustzijn lag: dat zijn vader hem eigenlijk een beetje een blaaskaak vond. Ze wist het niet, kende haar broer niet heel erg goed, had hem nooit goed wíllen kennen.

Sander leek opgelucht toen Roldán met Lisa en de koffie binnenkwam. Hij zei: ‘Vind je het echt niet lullig, Roldán?’

‘Lullig?’

‘Van onze zwangerschap?’

‘Nee, ik zei al dat ik blij ben voor jullie.’

‘En als Roldán iets zegt, meent hij het. Of niet soms?’ Lisa blies wat van Sanders rook weg. ‘Thuis mag je niet binnen roken.

Waarom doe je het hier dan wel?’

‘Hebben wij er last van, Roldán?’ vroeg Sabrina.

Roldán haalde zijn schouders op. ‘Bij ons duurt het nog even, ons eerste kind.’

‘Het kan anders snel gebeurd zijn,’ zei Lisa. ‘Kijk maar naar ons.’

Sabrina voelde een steek in haar maag. Kwam het door het eten? De koffie? Of toch schuldgevoel? Het gaat bij ons niet gebeuren, Lisa, Roldán. Het kan niet, voorlopig niet. De anticonceptie die ze vóór het huwelijk slikte kwam van de apotheek, maar daarna was ze overgeschakeld op een pil die bij de dokterspraktijk werd afgeleverd, omdat ze meedraaide in een testgroep voor een nieuwe meerfasenpil met estradiol en diënogest. Het was een pil die in het buitenland al succesvol getest was en binnenkort in Nederland geïntroduceerd zou worden. Nu bewaarde ze de doosjes tussen haar ondergoed. Ze had zelfs extra ondergoed gekocht om alles beter te kunnen inbouwen.

‘Hopelijk niet lang meer.’ Roldán verdreef met zijn adem Sanders rook.

Sander lachte. ‘We hadden het over ons huwelijk maar ik neem aan dat je dat niet bedoelt. Heb je het over mijn sigaret? Zal ik even naar buiten gaan?’

90

‘Een goed idee,’ zei Lisa.

Roldán schudde het hoofd. ‘Nee, dat bedoelde ik niet.’

Hopelijk zou hij niet al te emotioneel worden nu Lisa zwanger was. Voorlopig kon ze hem zijn zoon niet schenken, vooral omdat ze aanvoelde dat een kind het einde van hun huwelijk zou inluiden. Roldán zou er een heilige van willen maken en dan zou zij voor Maria moeten spelen, zichzelf geweld aandoen als een kameel die op balletles gaat. Bovendien voelde ze zich erg onzeker bij de gedachte aan een kind. Ze keek hem aan en probeerde iets moois in haar blik te leggen: Ik hou zielsveel van je, Roldán. Echt.

Het komt heus wel een keer, dat kind, maar voorlopig niet. Drie keer had ze op het punt gestaan om erover te beginnen, maar het kon niet. Hij zou het niet aankunnen. Niet alleen vanwege zijn familie of omdat hij uit het land met het hoogste zelfmoordcijfer kwam, maar omdat hij geïnfecteerd was door de zelfvernietiging van zijn vader en de kinderwens van die compadre. En dan waren er ook nog de laatste woorden van haar eigen vader: wat hij écht gezegd had.

‘Ben je er nog, Saab?’ vroeg Lisa.

‘Ja. Sorry. Blijf je werken, trouwens?’

‘Nee, ik stop helemaal. Ik vind dat dat echt niet kan: een kind krijgen en dan blijven werken.’ Ze keek naar haar echtgenoot. Die zond haar slechts een korte glimlach, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was om Lisa zulke dingen te horen zeggen. Hij had zijn zaakjes goed voor elkaar, dat moest ze hem nageven. Hoe lang zou Lisa het volhouden om deze brave rol te spelen? Het was fijn dat ze ‘onder de pannen’ was, maar zou het bouwwerk niet instorten?

‘En hebben jullie al namen?’

Sander knikte en Lisa deed haar best om een lach in te houden.

Ze wilden er verder niets over zeggen.

Dat kwam nog wel.

91

*****

Ze werd wakker van de telefoon. Het was Marianne. Doodziek was ze en zo klonk ze ook. De wekker was niet afgegaan, het kutding.

En Roldán lag zachtjes te snurken. Die had zijn wekker niet eens gezet omdat hij op die van haar vertrouwde. Nu waren ze allebei te laat.

Ze schudde haar man tot leven en belde Ingrid, Marianne’s vervangster. Geen gehoor. Wat een ellende.

‘Wat is er toch allemaal?’ stamelde Roldán.

‘Dat je je baan misschien kwijt bent. Je hebt je verslapen! En ik heb geen assistente.’

‘Dan help ik jou.’ Hij was klaarwakker nu en zat rechtop in bed.

‘Ga jij nou maar naar je werk. Je zit in je proeftijd.’

‘Zijn ze allebei ziek?’

‘Marianne wel, van Ingrid weet ik het niet.’

‘Dan laat mij ook maar ziek zijn. Ik help jou.’ Hij stond al naast het bed.

Dat was ontzettend lief van hem, maar het was lang niet zeker dat de chaos met hem als assistent en zijn nul komma nul ervaring kleiner zou zijn. Ze probeerde Ingrid opnieuw te bellen. Alweer geen gehoor. Dan ook maar een sms’je.

‘Ik denk dat het griep is,’ hoorde ze Roldán in zijn telefoon zeggen. Het was meer een fluisteren, hij moest zeker ook keelpijn hebben?

‘Wil je met alle geweld je baan verliezen?’ zei ze na zijn telefoongesprek

‘Ik kan toch echt ziek zijn?’

‘Misschien sturen ze nu een controleur.’

Hij keek haar met glazige ogen aan.

‘Dat is iemand die ziet dat je niet echt ziek bent. Hij rapporteert dat aan de werkgever en dan ben je je baan misschien wel kwijt.

92

Doen ze dat niet in Uruguay? Ik neem toch aan dat je je bij een beetje keelpijn niet meteen afmeldde voor een theateroptreden?’

‘Ik wil gewoon een goede echtgenoot zijn. En ik was toch al laat.’

Na een dag vol dubbele afspraken, doorverbonden patiënten en stapels telefoonnotities zat ze met Roldán op de bank.

‘Misschien krijg ik nog een kans,’ zei hij. De controleur was inderdaad geweest en die had nota bene háár erop aangekeken dat ze niet kon zien hoe weinig hem mankeerde. De man was zelfs zo brutaal geweest om haar ‘medeplichtig’ te noemen, omdat Roldán bij haar in de praktijk aan het werk was. Gelukkig hadden de patiënten in de wachtkamer het niet gehoord. Roldán maakte het weinig uit, zo slecht was het gesteld met zijn verantwoordelijkheidsbesef.

Wel een uur had hij haar zitten strelen. Ze bewonderde hem om zijn kalmte en zijn overgave aan haar. Hij zou een goede vader kunnen zijn. Jawel, hij zou het kunnen, dat dan weer wel. Zoals hij vandaag zijn uiterste best gedaan had om haar te helpen zou hij zich van vaderlijke taken kunnen kwijten. Eventuele vaderlijke taken dan, want ze was nog lang niet zover. En hij ook niet, maar dat wist hij nog niet.

Hij kwam heel dichtbij. ‘Ik heb een gedicht voor je geschreven, liefste.’

‘Vandaag, in die chaos?’

‘Nee, natuurlijk niet. Afgelopen weekend. Stiekend.’ Hij fluisterde de woorden in haar oor.

‘Stiekem,’ verbeterde ze en ze kuste hem. ‘Hoe gaat het, dat gedicht?’

‘Het is nog niet helemaal af.’

‘Als je erover begint moet je het voorlezen, natuurlijk.’

‘Oké dan.’ Hij greep in zijn broekzak, sputterde nog wat tegen, maar was duidelijk al van plan geweest om het voor te lezen. Zijn ijver had iets ontroerends.

93

Het was een verrassend gedicht waarin hij haar vergeleek met de mooiste bloem die hij uit Uruguay kende. Ze liet zich meeslepen door de tekst, al verdiende ze de vergelijking niet. Eerder had ze iets goed te maken. Zo kwam hij veel tekort want ze was slecht in bed; dat durfde ze zichzelf in elk geval wel te bekennen. Hij was de dupe geworden van wat oom Manne op zijn geweten had. En dan belazerde ze hem ook nog, al was het voor hun beider bestwil. Er zat iets in het gedicht dat haar leek te betoveren, dus vroeg ze hem om het nog eens voor te lezen. Toen grepen de woorden met het Spaanse accent haar volledig. En omdat ze naast de liefste man van de wereld zat besloot ze zoveel mogelijk remmen los te laten en kuste ze hem waar ze kon. Ze trok zijn overhemd los en hij tilde onmiddellijk haar trui op. Ik doe het, dacht ze. Ik laat me gaan! Het moet kunnen! Nu! Haar handen gingen naar zijn kruis. Zijn mannelijkheid bonkte tegen de ritssluiting als Jozua tegen de poort van Jericho, of sultan Süleyman tegen de poort van Wenen.

Ze bevrijdde hem van de druk door de ritssluiting te openen. ‘Kom maar, lief Roldánnetje van me. Naar de slaapkamer?’ Praten was moeilijk geworden, zo droog was haar mond.

Hij keek haar ongelovig aan. ‘Als ik kan lopen. .’

‘Ik zal je helpen, schat.’ Door de stof van de onderbroek greep ze het gezwollen vlees en trok Roldán daaraan van de bank omhoog. Hij gaf mee als een kind op een lang verwacht schoolreisje . Wat doe ik? Niet aan denken. Gewoon doen. Maar toen hij een meter gelopen had, zo aan haar hand, gaf hij een kreun en schokte hevig. Zodat zij losliet. Beteuterd keek Roldán naar zijn streepjesonderbroek, waarin een natte plek zichtbaar werd.

Heel begrijpelijk, het ligt aan mij. Waar ben je mee bezig, stomme trut?

De volgende morgen greep ze zoals gewoonlijk naar de meerfasenpil, tussen haar slipjes in de toekomstige kinderkamer, waar voorlopig de kledingkasten stonden. Op het moment dat ze het doosje voelde wist ze het: gisteren had ze in de chaos geen pil 94

geslikt. Maar ze was wel met Roldán naar bed geweest, na zijn eerste vroegtijdige zaadlozing. Ze vouwde de gebruiksaanwijzing open. “Vergeet u één pil van dag 18 tot en met dag 24, neem dan de vergeten pil niet in. Stop met het innemen van de pillen uit deze pilstrip. Begin direct met een nieuwe pilstrip. Gebruik gedurende de volgende negen dagen condooms.” Er stond duidelijk: de VOLGENDE dagen. Niet dat condooms een optie waren, maar het betekende wel dat ze alleen de volgende dagen zwanger kon worden. Ze las het nog eens, rende naar beneden om in haar documentatie te kijken en vond daar dezelfde tekst.

Gelukkig, ze was veilig. De ellende van een morning-afterpil was nergens voor nodig. Bovendien bood die minder dan 80%

bescherming.

Had de karma-man dan toch gelijk gehad? Dat er een grote fout zat aan te komen, ook voor haar? Dat was wat hij eergisteren op het spreekuur had gezegd. Nee, allemaal onzin natuurlijk.

‘Kun je een geheim bewaren, Lisa?’

‘Is gras groen?’

‘Niet altijd.’

‘Bij ons wel. Bij mij wel, bedoel ik. Zeg het maar, schat.’

‘Ben je alleen?’

‘Ja.’

‘Ik ben. . over tijd.’

‘Wat een verrassing. Gefelici. .’

‘Nee.’

‘Wat nee? Toch niet zwanger?’

‘Niet gefeliciteerd.’

Het duurde even aan de andere kant. ‘Moet ik komen?’

‘Nee dat kan niet.’

‘Kun jij komen dan?’

‘Kunnen we elkaar vanavond ergens anders spreken? Op een andere planeet of ergens onder de grond of zo?’

95

‘En je bent nog wel huisarts, Saab. Hoe kan dat nou?’ Lisa was zo vriendelijk om te fluisteren, al liepen ze midden in het Henri Dunantpark. De krokussen deden een poging om hun optimisme over te dragen.

‘Pfff! Chaos, een pil vergeten, een potente man en een heel slechte bijsluiter.’

‘O ja, dan is het natuurlijk logisch.’ Lisa lachte.

‘Vind je het erg dat ik er zelf niet om kan lachen?’

‘Je slikte dus de pil? Toch? Maar.. zonder dat Roldán het wist?’

Sabrina zuchtte diep, probeerde wat te ontspannen. De zwangerschapstest had haar doen schrikken als iemand die wakker wordt in een slangenkuil. ‘Ja, dat is zo.’

‘Maar dat kan toch helemaal niet, zoiets? Ik bedoel: dat kun je hem toch niet aandoen?’ Lisa deed haar jas een beetje open. Liep ze nou met haar beginnende buik te pronken? Uitgerekend nu? ‘Of vind jij dat normaal?’

‘Ik weet niet wat normaal is. Niet meer. De normaalfunctie in mijn hoofd is uitgeschakeld. Ik heb ook lang geaarzeld om het tegen jou te zeggen, maar. .’

Lisa hield haar staande. ‘Ja?’

Nu kon ze niet meer terug en dat was misschien maar goed ook. Door al het zwijgen was ze alleen komen te staan. Ze had de eenzaamheid als een koude novembermist op zich voelen neerdalen. Er waren nog seinen die op rood stonden als ze eraan dacht om het te vertellen. Omdat Lisa veranderd was. Maar ze negeerde die. Ze legde haar arm op Lisa’s schouder en zei: ‘Ik heb een vriendin nodig. Wil jij er voor mij zijn? Alsjeblieft?’ Ze kon de tranen niet langer bedwingen. ‘Ik kan het niet alleen.’

Lisa omarmde haar. ‘Het is goed, schat. Wat bedoel je? Wat kun je niet alleen? Het kind krijgen? Daarin sta je sterk, met Roldán.’

‘Maar ik kan het niet laten komen, Lisa. Ik kan het niet. Ik wil het weg hebben. Maar ik moet er met iemand over praten. Sorry dat ik jou hiermee lastig val.’

‘Dat is helemaal geen probleem. Alleen snap ik niet waarom.’

96

‘Omdat een kind ons uit elkaar zou drijven. Roldán wil er een heilige van maken. En bovendien heb ik er helemaal geen tijd voor. Dat kun je een kind toch niet aandoen.’

Lisa wees naar een rotte boomstam, die vijf meter verderop half op het asfalt lag. ‘Overal is ellende en rotting in de wereld. En dan ontstaat er ineens onverwacht nieuw leven, in jouw buik. Geef je kindje nou een kans.’

‘Ach, schei uit, Lisa! Jij hebt toch ook jaren de pil geslikt? Ik ben verdomme pas vier dagen over tijd. Dat kun je onmogelijk een kindje noemen. Daarom noemen ze het ook een overtijdbehandeling. Er worden ook anticonceptiepillen verkocht die niet de ovulatie tegenhouden maar na een samensmelting het innestelen in de baarmoederwand voorkomen. Bij een overtijdbehandeling maak je die innesteling ongedaan. Dat is maar een paar dagen verschil.’ Ze veegde haar tranen af.

‘Dat was vroeger,’ hield Lisa haar voor. ‘Ik moest de pil wel slikken met al die eennachtsvliegen. Nu wil ik dat niet meer. Dat leven is voorbij.’

Ze had het kunnen weten. Haar broer had haar vriendin nog meer veranderd dan ze tot nu toe beseft had. Ze moest er maar even niet op ingaan.

Ze liepen verder. In het stuk boomstam zaten witte beestjes en Lisa keek ernaar. Er kwam een rioollucht vanaf. Het was of Lisa iets wilde zeggen, maar toch zweeg. In die zwangere schedel moest het bijna net zo druk zijn als in haar eigen hoofd. Je kon zien, voelen dat ze helemaal vol zat met dingen die Sander haar had ingeprent. ‘En wat vraag je nu eigenlijk van me, Saab?’

‘Dat je met me meegaat naar de kliniek, hier in Eindhoven, dat je me een beetje steunt. Dat ik met iemand kan praten, iemand die lief voor me is. En ik mag zelf niet rijden.’ Er liep weer een traan over haar wangen. Moest ze die aan Lisa laten zien? Nee, je kon ook overdrijven.

‘Omdat Roldán dit allemaal niet mag weten, zeker? Daar ben ik het dan niet mee eens.’

97

‘Ik vertel het hem nog. Maar hij gaat morgen voor tien dagen weg, op een trip.’

‘O? Met jou, denk ik toch?’

‘Nee, hij maakt een bedevaart. Iets waar ik wel achter sta. Het laatste wat ik wil is dat voor hem verpesten.’

‘Goh, een bedevaart. Dus minder religieus wordt hij nog niet in het heidense Nederland.’

‘Verre van dat. Hij duikt er helemaal in. Maar hij zal het wel nodig hebben, dus ik respecteer het.’ Het was veel beter als Lisa niet wist dat ze Roldán op bedevaart stuurde vanwege de overtijdbehandeling.

*****

De wachtkamer telt vier mensen: Lisa, een echtpaar, ik. Het echtpaar zit te huilen en de man mag straks mee naar binnen. Wij huilen niet en Lisa mag niet met me mee. Ik probeer sterk te zijn terwijl Lisa haar best doet om mij te begrijpen. Volgens mij had ze toch minstens verwacht dat ik zou huilen. Ben ik dan zo sterk? Nee, ik houd me alleen goed, kan me geen twijfel permitteren nu. Bij de inwendige echo gisteren heb ik me al dood geërgerd aan de laborante. ‘In dit stadium is het nog niet veel,’ zei ze, wijzend op het zwarte puntje in de baarmoederwand. Lisa werd kwaad: ‘Niet veel?

Als je dat vindt is het beter om niet veel te zeggen.’

Er komt een zenuwachtige man binnen met in zijn hand een kinderzitje, of hoe heet zo’n ding. Er ligt een baby in. Wie heeft dit bedacht? Is hij een acteur die de vrouwen op andere gedachten moet brengen? Ik wil hem vragen wat hij hier komt doen, maar ik ben er te verbouwereerd voor.

Een verpleegster komt aanlopen. ‘Gaat het, mevrouw?’ Ik knik haar dankbaar toe.

‘Is dat normaal?’ vraagt Lisa aan haar, met een blik op de man met het kind, dat nu is gaan jengelen.

98

‘Kinderen huilen weleens, ja.’

‘Nee, die man. Wat hij hier doet, bedoel ik.’

De vader kijkt verschrikt op, zoekt in zijn hoofd naar aanknopingspunten om te vatten waar dit over gaat, maar faalt. De zuster haalt haar schouders op en gaat weer.

De duivel speelt met mij, toont mij mijn kind en voert mij huiverend door babyjaren, kleuter- en puberjaren. Ik sta aan de kant met een broodmes, klaar om mijn kind in stukken te snijden.

Het bloed besmeurt de wachtkamer, plassen op de zwart-wit geblokte vloer, gegil van de anderen die wachten op een dood. Ik moet me niet zo aanstellen, het is maar een overtijdbehandeling.

Maar goed dat Lisa niet in mijn hoofd kan kijken. Toch knap dat ze mee wilde gaan.

Ik zie oom Manne voor me, bezweet en hijgend. En een onschuldig meisje, ingeklemd tussen hem en de houtstapel. Hij maakt heftige en krampachtige bewegingen tegen het kinderkontje.

Het meisje heeft pijn en gilt en niemand hoort haar, op Sander na.

Een vrouw strompelt aan de hand van de zuster de wachtruimte in en fluistert ‘Kom je?’ tegen de vader met het kind. Hij staat al, glimlacht, hoeft dit jaar geen tweede kinderzitje te dragen.

De zuster komt het echtpaar halen. De vrouw ziet nu al lijkbleek.

Zie ik er ook zo uit? Ik vraag het aan Lisa en die vindt van niet. Zegt zelfs dat ik er goed uitzie. ‘Wees maar niet bang,’ zegt ze, vervuld van het mededogen dat ik gekocht heb met de belofte om alles aan Roldán te vertellen. Ik kan met een voorlopige leugen leven. Als ik met oom Manne in mijn hoofd kan leven, kan ik het ook met een leugen. Roldán zit of ligt nu vast te bidden dat ik toch maar zwanger mag raken. Mijn leugen wordt een klomp vuil die groeit en groeit, ons verstikt in de wachtkamer, ons tegen de betegelde muren perst tot er bloed uit komt. ‘Ik ben schuldig,’ zeg ik.

‘Ach schat van me,’ zegt Lisa. Blijkbaar heb ik het hardop gezegd, van die schuld van mij. In haar buik zit een kind dat Vidar gaat heten als het een jongetje is. Het is de Zweedse naam die Sander 99

goedgekeurd heeft. Hij zal nooit weten dat er vóór hem ook in Uruguay een Vidar in Lisa’s leven was.

Een zuster loopt naar binnen en vangt mijn blik. ‘Mevrouw Holgers?’

‘Heel veel sterkte,’ zegt Lisa.

Ik knik, dankbaar als in de hel.

Ik mag vóór de ingreep al naar de recovery. Er hangen ziekenhuisgordijntjes, zodat er nog iets van privacy is. Ik kleed me uit en trek een blauw hemd aan. Ik weet het zeker, ik weet het zeker.

Toch begin ik te rillen. Dan krijg ik een arm om me heen. Gelukkig vraagt ze niet of ik het zeker weet. Stel je voor dat ik per ongeluk nee zeg. Ik mag meteen door, naar de behandelkamer, waar een mannelijke dokter zich glimlachend voorstelt als Van Weezenbeek.

Op de behandeltafel, benen in de beugels. Een koude eendenbek in mijn vagina, alsof ze een bloemenvaas naar binnen proppen.

Twee diepe prikken in mijn buik en dan gaat de canule al snel naar binnen en word ik met veel kabaal leeggezogen. Dag lief vruchtje, het spijt me, het spijt me. De slurpende pijn is mijn straf.

Het gaat snel. Erg snel. Of ik wil zien wat er is weggehaald. ‘Nee, dank u. Ik weet ook zo wel dat het niet goed is wat ik heb gedaan.’

‘Hebt u spijt?’

‘Nee, dat niet.’ Denk ik. Ik weet niets meer, alleen dat ik leeggezogen ben en niet wil zien wat er uit gekomen is.

Een spiraaltje wordt geplaatst. Dat hebben we zo afgesproken, dat weet ik ook. Voor extra zekerheid.

Ik word misselijk en krijg een kartonnen bakje. Op de bodem maak ik eerst een plasje met mijn tranen en dan gaat mijn schamele ontbijt er overheen. Ik mocht toch eten?

Het spijt me, Roldán. Jij verdient dit niet. Ik verdien jou niet. Niet alleen onze vrucht is afgedreven. Ik ook.

*****

100

Op de avond voor Roldáns thuiskomst maakten stortregens een herrie alsof ze de pui eruit zouden slaan, maar op een of andere manier was dat rustgevend. Al dagen werd Sabrina geplaagd door bloedingen die ze met maandverband moest stelpen. Haar baarmoedermond kon wel beschadigd zijn door die stomme eendenbek. Volgens de kliniek was er geen sprake van infectie, maar kon dat niet ieder ogenblik veranderen? In ieder geval werd de kans zo steeds kleiner dat haar daad voor Roldán verborgen zou blijven. Vandaag had ze gewerkt, maar het had veel moeite gekost. Nu zat ze bij te komen, met haar hoofd achterover steunend op de rugleuning van hun bank. Het voelde lekker om de bovenkant van haar nek tegen het leer te masseren en dat hielp ook een beetje tegen de zenuwen die ze voelde opkomen als ze aan Roldán dacht. Ze probeerde zich voor te stellen wat hij aan het doen was. Zou hij ook ’s avonds zitten te bidden dat zij zwanger zou raken? Was het niet gewoon fout geweest wat ze gedaan had?

Het had allemaal voorkomen kunnen worden als ze niet zo stom was geweest om mee te gaan in die waandenkbeelden over een mannelijke lijn.

De telefoon ging: Lisa. Sander had iets vervelends tegen haar gezegd. Of ze even langs mocht komen.

‘Natuurlijk.’

Hoe stom was het geweest om het tegen Lisa te vertellen, van haar zwangerschapsafbreking? Sander had ‘iets vervelends’

gezegd. Wat een klein wereldje had Lisa. En zou dat bouwwerk van degelijkheid nu al aan het instorten zijn?

Ze had de afgelopen avonden veel tijd gehad om na te denken.

Ze was zelfs een keer door al Roldáns spullen gegaan, omdat ze zich voorstelde dat zij misschien niet de enige was die iets te verbergen had. En nu schaamde ze zich nog meer dan vóór de overtijdbehandeling. Haar leven bestond uit twee delen: het deel vóór en het deel na het wegzuigen van Roldáns kind. Bestond er maar een manier om herinneringen uit te schakelen. Een veredelde vorm van neurolinguïstisch programmeren. Leefden 101

Roldán en zij niet in heel verschillende werelden? Een wereld wordt ook bepaald door hoe je alles duidt. Het is wel makkelijk om alles vanuit een God in te kleuren. Ben ik ergens niet een beetje jaloers?

Tien minuten na het telefoontje ging de bel. Gebukt onder de krampen sleepte ze zich naar beneden, en trok zichzelf recht voor ze de deur opende. Lisa zag er uit als een verzopen kat, met een dichte paraplu in haar hand.

Ze liet haar vriendin snel binnenkomen. ‘Regende het nog niet hard genoeg voor je paraplu?’

Lisa gaf geen antwoord maar viel haar gelijk om de hals. Nat en koud.

‘Is het erg met mijn broer, schat?’

‘Ik wil hem niet meteen afvallen,’ was het antwoord.

Wat voorspelde dat? Ze nam Lisa’s regenjas aan en duwde haar de trap op om het verhaal niet in het halletje op de kille tegels te laten neerkletteren.

Lisa liet zich in een fauteuil vallen. ‘Eigenlijk is er niks aan de hand. Ik moet me gewoon niet zo aanstellen.’

‘Wat heeft hij gedaan?’

‘Hij heeft gevraagd hoe ik het zou vinden om na de bevalling een flink stuk af te vallen. Hij bedoelde niet tot mijn gewicht van voor de zwangerschap, maar daar ver onder. Een kilo of twintig.’

‘Zei hij dat? Een kilo of twintig eronder?’

‘Hij gaf het met zijn handen aan. En ik heb het in kilo’s vertaald.’ Sabrina gaf haar een handdoek aan en Lisa wreef haar haar droog.

‘En hoe zou je dat vinden dan?’

Lisa zette grote ogen op. ‘Begin jij nu ook al? Spannen jullie soms samen tegen mij? Broer en zus?’

Sabrina schoot in de lach en kromp van de pijn meteen een beetje in elkaar.

‘Dat wordt nog niet minder, is het wel?’ zei Lisa met de handdoek op schoot.

102

‘Eerst jij maar. Je hebt het er vroeger zelf wel tig keer over gehad dat je wilde afvallen. Is het dan zo erg wat Sander gezegd heeft?’

Het duurde even voor Lisa antwoord gaf. Alsof ze de keren aan het tellen was. ‘Ik had gehoopt. .’ Ze maakte haar zin niet af.

‘Dat Sander je zou accepteren zoals je bent?’

‘Natuurlijk. Daar hebben wij het net zo goed wel eens over gehad volgens mij. Maar nu vraag ik me af of ik er goed aan gedaan heb.’

‘Om met hem te trouwen?’

‘Nee, suffie, om zo snel een kind van hem te krijgen. Daar word je ook niet echt slanker van.’

Sabrina stond op, wurmde zich naast Lisa in de luie stoel en zei: ‘Wat een kneuzen zijn we, hè?’ Het was raar om Lisa’s gezicht zo dichtbij te zien. Ze was alweer dikker geworden. Of kwam het door de natte haarslierten?

Lisa zei: ‘Maar ergens zul jij wel blij zijn, denk ik.’

‘Waarom dat dan?’

‘Omdat ik ook zo mijn twijfels heb.’

‘Ik ben helemaal niet blij, Lisa. Jouw twijfels hebben volgens mij meer dan Sander te maken dan met je zwangerschap.

Misschien zijn we het er nu over eens dat een vrouw meer is dan een broedmachine. Maar ik gun je van harte een supergelukkig huwelijk. Ik was blij voor je dat je nu “onder de pannen bent” zoals je het in Montevideo zelf noemde. Al heb ik er altijd aan moeten wennen dat het met mijn broer moest, en zo vlug.’ Ze voelde Lisa’s ademhaling, die aan de snelle kant was. Er kwam nog geen reactie.

Ze wachtte, wel twintig seconden. ‘Hij draait wel weer bij, Lisa. Hij is toch op je gevallen?’ Haar vriendin zei nog steeds niets, keek nu de andere kant op, naar het raam dat door de regen in de oostenwind gegeseld werd.

Lisa zei pas iets toen Sabrina was opgestaan: ‘Volgens mij heb jij nooit iets gezien in kinderen krijgen.’

103

‘Eerst wel, maar niet ten koste van alles. Er zijn meer dingen belangrijk in een mensenleven. Ik wil een evenwichtige relatie. En een beetje structuur in mijn leven. In mijn praktijk, bijvoor.. ’

‘Ik ben het nog steeds niet eens met wat je gedaan hebt. Heb je het al aan Roldán verteld?’

Ze stond nog steeds naast Lisa’s stoel. ‘Nee, dat kan nu niet. Hij zit te bidden dat ik zwanger raak. Nú een kind zou het einde van ons huwelijk betekenen.’

‘O ja, dat heb je me al proberen uit te leggen. Dat dat een heilig kind zou moeten zijn van hem. Ik weet het, maar ik vind het een beetje overdreven. Van jou.’

‘Net zo goed als ik het overdreven vond toen jij meteen een kind kreeg van mijn broer. Ben je misschien bang dat hij daarom met je getrouwd is, om snel een kind te hebben?’

‘Ligt dat zo bij Roldán?’

‘Dat zeg ik helemaal niet.’

‘Nee, dat weet ik ook wel. Maar wat is dit? Jij rekende vorige week toch zo op mijn steun? Is het te veel gevraagd om nu een beetje van jou terug te krijgen?’ Lisa snoot haar neus. ‘Ik heb mijn principes opzij gezet om jou te kunnen steunen en ik ben zelfs mee geweest naar dat afzuigcentrum. Ik ben je ook altijd bijgevallen als je het had over die oom Manne, waar je jezelf nu al -

hoe lang is het? - vijfentwintig jaar mee pijnigt. En je man ook, stel ik me zo voor.’ Nu vloeiden de tranen over Lisa’s gezicht.

Ze ging weer naast haar zitten, voelde zelf ook tranen. ‘Zullen we stoppen met elkaar pijn te doen? We hebben elkaar zo hard nodig. Als je kijkt naar die mannen die veranderen, moeten wij niet te veel mee veranderen, toch?’

Lisa was heel dichtbij, lachte, zoende haar op de mond, iets wat ze nog nooit gedaan had. ‘Ik ben heel blij met je. En je hebt helemaal gelijk. God, wat heb ik zin om dronken te worden met jou.’

‘Die tijd komt wel weer, dat zeg ik je. Zal ik alvast een paar flessen Chardonnay koud leggen?’

104

*****

Ze werd wakker van de voordeur. Dat moest Roldán zijn, die de bus genomen had. Proberen rustig te blijven nu, hij kon het immers niet weten. Ze had maar licht geslapen voor de tv, met de deur naar de overloop dicht omdat er tocht was geweest. Ze kwam overeind en liep met een pijnscheut in haar onderbuik naar de deur. Roldán rende, stampte op de trap, stond plotseling voor haar, bruisend van energie.

‘Ben je ziek, schat?’ zei hij onder het zoenen. Dat de zoen anders voelde dan vóór Lourdes kon net zo goed aan haar als aan hem liggen.

‘Ziek niet, maar helemaal fit ook niet. Fijn dat je er weer bent.’

‘Fit is gezond, toch? Dus je bent niet helemaal gezond. Dan nemen we dat meteen mee.’ Hij liet haar los. Er lag iets onbestemds in zijn ogen, alsof hij door haar heen keek. Niet naar haar keek hij, maar naar iets dat zich achter haar bevond, iets groters.

‘Wat bedoel je?’

Hij draaide zich half om, haalde iets uit zijn jaszak en zwaaide daarmee in haar richting toen hij zich terugdraaide. Ze kreeg nattigheid over zich heen, over haar hoofd, borsten en buik Ze deinsde achteruit, keek naar de natte plekken op haar kleren. Ter hoogte van haar baarmoeder was extra veel terecht gekomen.

Maar het was nog niet genoeg, hij schudde nog wat extra water naar haar buik. Nog steeds had hij een rare gezichtsuitdrukking.

‘Man, wat doe je!’

‘Ik, schat? Nee, zelf doe ik niets.’

‘Wat is dat voor goedje? Waar is dat voor nodig?’ Hij had een beeldje vast. Ze trok het uit zijn hand. Het was van plastic, een holle Maria, een flesje, een prul uit Lourdes. Wist hij het? Had Lisa 105

het hem verteld en was dit zijn manier om iets laags te verbinden met iets hogers?

‘Je bent me verschenen, Sabrina.’ Hij begon te grijnzen. ‘Eerst dacht ik dat het Maria was, maar jij was het en je was zwanger.

Zwanger! En ik kreeg een opdracht om onze zwangerschap te zegenen. Met water uit Lourdes, gezegend water. Ik kon niet anders dan je gehoorzamen. Geweldig toch? We zullen een kind hebben en jij hebt het me al duidelijk gemaakt. Je moet het zelf ook gemerkt hebben.’ Hij had zijn handen opgeheven, als in het gebed van een profeet, een farizeeër of een gek.

Hij had geen flauw idee wat er werkelijk was gebeurd, was misleid door zijn eigen fantasie. Langzaam veranderde haar opluchting in woede om dit onvoorstelbare gebrek aan respect.

Het had een soort bezwering moeten voorstellen. Dit woord werd in haar hoofd steeds groter en ze sprak het uit. ‘Een bezwering.’ En toen ze het woord eenmaal uitgesproken had werd het nog groter, net als haar woede, die zich vermengde met alle spanning en frustratie van de afgelopen dagen, de onzekerheid en de pijn, de angst en de twijfels, de tranen in de nacht en het bloed in haar maandverband.

‘Geen bezwering,’ zei Roldán.

Ze werd een kolkende massa in haar binnenste gewaar, die als magma een uitweg zocht. Niet over de zwangerschap, niet over de overtijdbehandeling wist ze zich nog in te prenten voor de woorden uit haar mond spoten.

In het begin wist ze wat ze zei. ‘Ben je nou echt zo dom om te denken dat ik zwanger word van een beetje water? Je doet me denken aan een goochelshow in een kindercircus. Is dat soms christelijk, om meteen te geloven wat je gedroomd hebt, om zo weinig respect voor mij te hebben, om mij met een heidens ritueel zwanger te willen toveren?’ Nog nooit was ze zo tegen hem uitgevaren, maar wat hij gedaan had bevestigde dan ook dat ze juist gehandeld had tijdens zijn afwezigheid.

106

Hij werd niet kwaad, werd eigenlijk alleen maar kleiner dan zijn 1 meter 69. Ze ging door en toen ze was uitgefoeterd wist ze niet precies wat ze gezegd had, maar wel dat ze niet over de zwangerschap en over de abortuskliniek had gesproken, of geroepen. Hij stond er beteuterd bij en zei alleen maar: ‘Even beneden mijn tas halen.’ Hij zei het in het Spaans. Hij was natuurlijk van streek. Het was ook niet eerlijk van haar. Dit had hij niet verdiend, niet na wat zijzelf had gedaan.

‘Het spijt me,’ zei ze toen hij met zijn tas weer boven aan de trap verscheen. Ze had het plastic flesje nog steeds in haar handen en reikte het hem aan.

‘Mij ook,’ zei hij. ‘Ik had gehoopt dat je er meer voor open zou staan.’

Ze voelde tranen opwellen, maar hij nam haar niet in zijn armen en daar had hij groot gelijk in.

‘Het was een onverstandige actie van je,’ probeerde ze alles samen te vatten. En voorlopig kan er van seks sowieso geen sprake zijn, dacht ze er achteraan.

‘Het kan nog komen,’ zei hij zonder dat er hoop of geloof in zijn gezicht te lezen stond.

‘Als het ooit komt, dan niet door dat water, laten we het daarover eens zijn.’

Hij reageerde niet en liep langs haar heen. Ze hoorde een diepe zucht.

*****

Twee dagen later stond hij tegenover haar, ernstig en wit als een doktersjas. Hij zei: ‘Heb je goed nieuws, schat? Misschien? Of heel slecht nieuws?’

Ze kon niet peilen wat hij bedoelde of waarom hij er zo aan toe was. Was het de nasleep van het waterincident?

‘Wat is het, Sabrina?’ Zijn ogen priemden in de hare.

107

Ze durfde geen woord uit te brengen. Had hij een vermoeden van wat er tijdens zijn afwezigheid gebeurd kon zijn? Vragend, verwonderd keek ze hem aan. Hij moest het maar gewoon zelf zeggen.

Dat deed hij: ‘Ik heb in de wasmand. . je broek gezien.’

Mijn broek, mijn broek, wat is er met mijn broek? Het wilde nog niet komen. ‘Ja?’ zei ze.

‘Zag ik bloed?’

‘Roldán, ik ben ongesteld. Mag ik ook een ongelukje hebben?’

Het was er snel uitgekomen. Ze mocht wel oppassen, zo zonder tijd te nemen om na te denken over haar woorden. Het klopte wat hij zei. Vandaag was ze even gestopt met het maandverband dat in haar slipje de nabloedingen moest opvangen. En prompt was het een beetje mis gegaan. Ze had het niet voor mogelijk gehouden dat hij in de wasmand ging kijken.

‘O ja, natuurlijk, ik dacht. .’

‘Wat dacht je, Roldán? Dat ik een miskraam had gehad misschien?’

‘Ik weet niet. .’

‘Maar wat zou het goede nieuws dan moeten zijn. Dat ik zwanger ben? Dan komt er geen bloed, hoor.’ Ze probeerde te lachen. Haar hoofd voelde warm en verkrampt aan, net als haar onderbuik. Vandaag had ze weer een halve dag niet gewerkt vanwege een echo in de kliniek. Het zwarte stipje was weg, maar de bloedingen waren hardnekkig.

‘Nee nee, ik dacht niet na. Het spijt me.’ Zijn blik priemde niet langer in haar ogen, maar was zachter geworden en ging naar haar buik.

‘Je bent nog een beetje in de war, denk ik. Van Lourdes. Het moet nogal ingrijpend geweest zijn.’

Hij knikte, met zijn hoofd naar beneden. Zo beschaamd hoefde nou ook weer niet. Ze stonden in de kamer, niet ver van de blauwe 33 en daarnaast het plastic Mariabeeldje met een restje van het water dat had moeten helpen haar te bevruchten. Het was zielig.

108

Ik beken schuld, dacht ze iedere keer als ze het flesje zag staan.

Maar als ze dan Roldán tegenkwam en terugdacht aan de besprenkeling, werd ze kwaad. In ieder geval klonken er over en weer niet langer verwijten en kwam zij niet tot ondoordachte woorden of onzinnige acties zoals een bekentenis, dus het incident was misschien nog ergens goed voor geweest. Wat was het goed dat ze niet gelovig was. Want dan zouden de schuldgevoelens veel dieper gevreten hebben. Nee wacht, dan had de hele overtijdbehandeling niet plaatsgevonden en droeg ze nu zijn kind.

Dan legde hij zijn handen op haar buik, zei lieve woordjes tegen zijn kroost en maakte ondertussen plannen voor de doop, de eerste communie, een misdienaarschap. Over al die zaken had hij het al gehad nog voor er een bevruchting was.

‘Gaat alles goed met Lisa?’ Roldán keek weer een beetje opgewekter, of deed althans zijn best.

‘Ja prima. Ze is erg gelukkig.’ Bovendien was Lisa nog steeds haar beste vriendin en die was er van overtuigd dat ze een jongetje ging baren dat echt Vidar zou heten. Ze was oprecht blij voor Lisa, blijer dan vóór de overtijdbehandeling. Alsof Vidar zou goedmaken wat in haar eigen buik verkeerd was gelopen.

‘Zo fijn voor haar en Sander.’ Roldán knikte om zijn uitspraak kracht bij te zetten.

Ze durfde hem niet goed aan te kijken en richtte haar ogen op de afzichtelijke 33. Het viel haar op dat ook de nieuwe verflaag geen stand hield. Zou er ooit een moment komen om hem te vertellen wat ze gedaan had? Na dat waterincident kon ze het zich niet goed voorstellen. Eerder zou de Oude Gracht overlopen, een koe vleugels krijgen, de maan als een ballon openspatten.

*****

Na een vermoeiende bijeenkomst met de andere huisartsen uit haar ‘intervisiegroep’ hees ze zich op aan de deurstijl van haar 109

auto. Ze had zich vanavond moeilijk kunnen concentreren. Steeds werd ze afgeleid door haar gedachten, bijvoorbeeld over Roldán, die na Lourdes steeds somberder was geworden met als enige lichtpuntje de toneelrepetities op dinsdagavond, waar hij soms zelfs trots en glimmend van terugkwam, of kinderlijk bedeesd om zijn succes. Met haar schuldgevoelens viel het de laatste dagen mee, behalve als ze in gedachten het geluid weer hoorde van het wegzuigen van hun embryo.

Ze groette een verre buurvrouw die op straat liep, gearmd met een oudere vrouw, zo te zien haar moeder. Beide hadden ze een vriendelijke blik. Had ze zelf maar een lieve moeder gehad. Na het incident met oom Manne was hun relatie bekoeld, terwijl ze in haar leven juist extra liefde nodig had gehad. Bespreekbaar was dat nooit geweest.

Door het matglas van de voordeur was een gelig schijnsel zichtbaar, als van een beginnend brandje, Nee, meer een vuurspoor dat over de trap omhoog liep. Wat had Roldán uitgespookt?

Ze opende de deur en zag tientallen waxinelichtjes de weg naar boven wijzen. Ze kon de lontjes ruiken. En in de verte rook het naar vis.

‘Roldán? Alles goed?

Na enkele seconden hoorde ze: ‘Yes, baby.’ Het leek uit de slaapkamer te komen. O, wat nu weer?

Het leek veilig om langs de waxinelichtjes naar boven te lopen.

‘Wat ben je aan het doen?’

Er kwam geen antwoord. Ze versnelde haar pas, struikelde half, kon nog net wat afstand tot de vlammetjes bewaren. Het vuurlint ging inderdaad de slaapkamer in, en daar stond Roldán, helemaal verkleed en breed lachend. Hij droeg spullen die zo van een rommelzolder leken te komen: een lange lichtbruine jas met daaronder een bruin leren vestje, en daaronder weer een gerimpeld wit overhemd waarvan de mouwen geplooid uit de jasmouwen kwamen, als uit een andere eeuw. Met het witte 110

bandje om zijn voorhoofd leek hij een mislukte zeerover. En onder die kleren droeg hij zijn eigen spijkerbroek en zijn eigen schoenen.

En maar lachen en wijzen naar het tafeltje dat hij in de slaapkamer had gezet, met daarop een schaal stinkende oesters en twee glazen witte wijn.

‘Tom Jones, 1963,’ zei hij, waarna hij een oester nam en hem leeg slurpte, zich verslikte en de longen uit zijn lijf hoestte. Daarna deed hij een poging om stoer te kijken.

‘Tom Jones ziet er toch heel anders uit, en zeker in 1963.’

‘Nee, de film! Met Albert Finney.’

‘Die ken ik niet, schat. Gaat het verder wel goed met je?’

Vanwege het oestersnot durfde ze hem geen zoen te geven.

‘De film met de beroemde eetscène. Echt nooit van gehoord?

Twee Oscars: voor Albert Finney en voor de regisseur, Terry Richardson?’

‘Nee, maar dankzij jou krijg ik wel een indruk, geloof ik.

Hadden ze daar wel verse oesters?’

Hij pakte voorzichtig een oester uit een stapeltje slabladeren en reikte hem haar aan. ‘Proef maar, heel vers. Zelf gevangen in de Oude Gracht, grapje.’ Zijn lach werd nog een tandje breder.

De toastjes met zalm van de intervisiegroep kwamen naar boven. Ze kon het zuur nog net binnen houden.

‘Nou nou, schat,’ zei Roldán, die over haar ruggengraat wreef, de andere hand op haar schouder.

‘Zeg, mag ik ook even?’ Toen ze haar slokdarm weer in het gareel had zei ze: ‘Wat was nou je bedoeling? Of wacht, misschien heb ik wel een idee, zo met die oesters.’

Na enkele ogenblikken zei hij, lachend, met zijn hand nog steeds op haar schouder: ‘Moet ik nou wachten of niet?’

‘Ja, je moet wachten, Roldán.’

Hij trok zijn handen weg. ‘Zo bedoelde ik het niet.’

‘Nee, dat snap ik. Maar gelukkig ben je een heel geduldige man.

Ik vraag je om nog wat geduld met me te hebben. Ik moet even niet aan seks denken.’

111

‘Ik begrijp het.’ Hij ging op de rand van het bed zitten en werkte nog een oester naar binnen.

Ze ging naast hem zitten, met zijn hand in de hare. ‘Kijk maar uit dat je er niet ziek van wordt.’

Na een minuut zei ze: ‘Wat ben je stil, Roldán. Is er iets?’

‘Of er iets is? Ja, God!’

‘Dat bedoel ik niet. Is er verder niets?’

‘Nee, verder is er niets. Of ja: jij.’

‘Nou is het mijn beurt om “nou nou” te zeggen. Ik heb het idee dat dat Lourdes helemaal niet goed is geweest voor je.’

‘Sabrina, zou jij jezelf frigide willen noemen?’

‘Frigide? Nee, je vergeet heel veel mooie momenten.’

‘Frigiditeit kan komen en gaan misschien.’ Hij viel terug op zijn Spaans. ‘En er is ook zoiets als bewuste frigiditeit.’

‘Bewuste frigiditeit? Je bedoelt dat ik het erom doe?’ Ze deed zijn hand weg.

‘Misschien wel, ja.’ Hij trok het bandje van zijn hoofd Ze stond met een ruk op, het tafeltje wankelde, de schaal met oesters vloog eraf en de glazen wijn gingen om. Daar lagen de stinkerds op de hoogpolige vloerbedekking, half bedekt door blaadjes sla. Een gelige plas leverde een veldslag met de witte wol van het tapijt. ‘Je ruimt je eigen troep maar op. En ik slaap vannacht niet hier.’

Midden in de slapeloze nacht - op de achtergrond gesnurk uit de slaapkamer - nam ze het madonnaflesje met Lourdeswater en kieperde de inhoud in het toilet. Ze deed er wat kraanwater in en zette het op zijn plek, terwijl ze ‘Sorry, Maria’ zei. Terug op de bank, met de deken over zich heen, voelde ze eindelijk de slaap naderen. Maar tergend langzaam.

De volgende morgen werd ze wakker van haar echtgenoot, die met een handdoek om zijn middel uit de douche kwam om in de 112

woonkamer zijn horloge te zoeken. Hij vroeg niet of ze op de bank had kunnen slapen.

‘Wat ga je doen?’

‘Werken. Ik ben gebeld. Ik kan vandaag weer beginnen.’ Blij keek hij niet. ‘Het zal weer onregelmatig zijn. Fijne dag.’ Hij trok de deur dicht, net iets harder dan nodig was.

*****

Ze zag Roldán met ongekende energie opspringen toen tegen achten de bel ging. Zo lamlendig als hij op de bank voor zich uit had zitten staren, zo gevleugeld wist hij de begane grond te bereiken, zonder op de trap een been te breken. Sabrina hoorde hem al tegen de baby praten terwijl de buitendeur nog dicht zat.

Hopelijk zou hij eraan denken om de Vidar uit Montevideo niet ter sprake te brengen. Het was de eerste keer dat hij de baby zag, zelf was ze vorige week al op kraambezoek geweest.

Ze was halverwege de trap toen de gelukkige ouders al goed en wel bij de receptie van de praktijk stonden: Lisa - gewoon in spijkerbroek, als vroeger - met de armen in brede afwachting, Sander met de Maxi-Cosi in zijn arm, waar Roldán boven hing.

Na de omhelzingen boog ook zij zich over de baby. Wangen als gezwollen tomaten, een pruilerig mondje, ogen die de wereld inkeken alsof ze al volledig functioneerden. Lisa trok het dekentje weg om wat frisse lucht bij haar Vidar te laten en Roldán begroef zijn neus in de babybuik. Hij prevelde Spaanse woordjes waarvan zij de meeste niet kende.

‘Vidar heeft het erg warm,’ zei hij. ‘En ik ruik meer. Haha.’ In zijn ooghoek blonk een traan.

‘Gaat het een beetje?’ vroeg ze.

‘Natuurlijk.’

Ze gingen naar de woonkamer, en Roldán stond erop om beschuit met muisjes te maken, voor hem een primeur. Hij had die 113

middag het ritueel op internet bestudeerd en alles al vroeg in de avond klaargezet. Ze had hem van het idee proberen af te brengen, maar hij had voet bij stuk gehouden en zij had het er niet willen inwrijven dat het niet om zíjn kind ging.

Toen Vidar een schone luier kreeg kwam Roldán even de keuken uit om het naakte lijfje op de bank te kunnen aanschouwen.

‘Ja, hij is helemaal echt,’ lachte Lisa.

‘Op wie lijkt hij het meest?’ vroeg Roldán.

Sander grinnikte. ‘Dat ligt eraan of je naar onder- of de bovenkant kijkt.’

Luid lachend liep Roldán terug naar de keuken om zijn werk aan de beschuiten te voltooien, terwijl Lisa Vidars kleding eindelijk aanpaste aan de warmte van de dag.

‘Hij is een kampioen in slapen,’ zei Lisa. ‘En ook in het politiewerk steekt hij zijn vader naar de kroon. Hij kan je aankijken op een manier alsof hij dwars door je heenkijkt. Zo van: waag het niet om tegen me te liegen, want ik zie het.’

Sander zat genietend ja te knikken en Roldán kwam met een schaal beschuiten aanlopen. Maar omdat de schaal niet helemaal plat was en hij met de muisjes bergjes gemaakt had - het hele pak leeg, zo te zien - lag er meer naast dan op de beschuiten.

‘Mag ik hem even vasthouden?’ vroeg hij.

Na een korte instructie van Sander kreeg hij het kind op schoot.

‘Het zou kunnen dat hij zo meteen ongeduldig wordt,’ zei Lisa.

‘Hij moet nog een voeding.’

Roldán lachte. ‘Niet waar. Ik heb net voeding gehad.’ Zelfs Vidar leek te lachen en Roldán werd overmoedig. ‘ This is between you and me, baby,’ zei hij quasiboos en het kindje keek meteen bedenkelijk. ‘ And them,’ zei Roldan er vlug achteraan, met een ooggebaar naar Vidars ouders. Alweer lachte iedereen.

‘Roldán speelt een rol,’ zei Lisa.

Sander kwam overeind zitten. ‘Nee hoor, hij speelt zichzelf.

Niet, Roldán?’

114

‘ You got me, baby.’

Er waren heel duidelijk weer tranen in zijn ooghoek te zien.

Plotseling werd zijn gebruinde gezicht ernstiger. ‘Ik ben ontroerd.

Hij is zo lief.’

‘Net als jij,’ vond Lisa. Ze keek even naar Sander en die knikte.

‘We wilden eigenlijk vragen of Roldán de peetoom wil zijn.’

‘Peetoom?’

‘Een compadre,’ zei Sander. ‘Wel met iets meer afstand, snap je?

Dat wel. Maar toch zoiets. We willen Vidar laten dopen en jullie mogen peetoom en peettante zijn. Is dat wat?’

Zij wist het allang. Roldán keek haar aan en ook in zijn ogen stond het antwoord.

‘Ja, natuurlijk!’ riep hij. Ze moesten hem tegenhouden toen hij de baby als een trofee in de hoogte wilde heffen. Hij drukte de babywangen stevig tegen de zijne aan. De tranen verlieten zijn ooghoeken en biggelden over Vidar heen.

‘Wat schattig,’ zei Lisa.

Sander nam het woord. ‘Er is weinig meer over van de rol van een peetoom en een peettante, maar wij denken, Roldán, dat jij echt een goede invloed kunt hebben. Wij hebben respect voor je waarden en normen, en hoe je daar aan vast blijft houden.’

‘Ik ben het niet waardig,’ zei Roldán hoffelijk.

‘Ik ook niet,’ zei Lisa. ‘Dus welkom in de familie.’

‘En mag ik ook meedoen?’ zei Sabrina.

‘Jij heel erg bedankt dat je het nog niet tegen Roldán verteld had. Hè, ik ben zó blij dat we het met ons viertjes goed kunnen vinden. Dat is weleens anders geweest, maar daarover praten we nu niet meer.’

Sabrina ging koffie zetten. Roldán zou zich wel even vermaken.

Dit was een heel andere Roldán dan die van de afgelopen weken, toen hij juist steeds dieper leek weg te zakken in een depressie.

Soms dacht ze dat hij het wist van de overtijdbehandeling. Maar hij zou toch heel anders doen als hij het wist? Eerder woedend dan depressief. En dan zou hij nu toch niet uitgelaten kunnen zijn?

115

Ze kon het hem niet vertellen. Misschien later, als het wat beter met hem ging. Nu niet, nog steeds niet. Hij zou het niet aankunnen, evenmin als zij.

Toen ze de koffie binnenbracht had Roldán het kind nog steeds op schoot. Ze zag iets in zijn gezicht trekken. Wat was dit? Ze zette het dienblad op tafel en hield hem in de gaten. Daar was het weer, een tic waarbij hij zijn lippen heel snel tuitte. Anders dan zijn compadre, maar ze vreesde dat er een verband was. Leefde hij zich al zó in?

‘Hoe gaat het met je familie?’ zei Sander. Hij stond op en liep naar het 33-beeld, legde er zijn hand op, keek even naar Roldán, misschien om te zien of die dat geen heiligschennis vond.

Maar Roldán zat er helemaal niet mee. Of hij was afgeleid omdat Vidar grappige geluidjes maakte. ‘Goed. Ze missen mijn inkomen, maar moeder heeft er een huis bij genomen.’

‘Roldán bedoelt een werkhuis, om schoon te maken,’ zei Sabrina.

‘En jij hebt ook weer inkomen, hoorde ik.’ Lisa legde een doekje tussen haar kind en Roldáns borst.

‘Ja, niet via Securiflex, maar een ander uitzendbureau. Ze betalen contant.’

Lisa keek naar haar. ‘Contant? Bestaat dat nog?’

‘Het is allemaal zwart,’ zei ze. ‘Er zijn ook geen papieren van.

Alleen geld. De beveiliging is een raar wereldje, lijkt me zo. Hoe dan ook, ik ben heel trots op mijn man.’

‘Ik wil me er niet mee bemoeien,’ zei Sander, ‘maar juist beveiliging wil je toch goed en legaal geregeld hebben? En wat beveilig je dan?’

Roldán was door zijn petekind in beslag genomen, wiegde Vidar zachtjes heen en weer. De tic was er weer.

‘Hoor je nog weleens iets van je compadre, Roldán?’ Sander stond nu vlakbij het vaasje met verlepte narcissen dat al heel lang naast het 33-beeld stond. ‘Heeft hij het nog wel eens over kinderen krijgen?’

116

Roldán hield Vidar stil en keek Sander aan, een stuk ernstiger.

‘Hij informeert regelmatig, ja. Via mijn zus.’

‘Dan kun je hem nu in ieder geval melden dat je alvast peetoom wordt. Ik hoop dat hij het geen probleem vindt dat het een andere christelijke kerk is. De Zweedse Kerk in Nederland, in Rotterdam.’

Ze zag Roldán nadenken. Daar had hij vast nog niet bij stilgestaan. Voor hem was kerk een synoniem van katholiek. Maar er verscheen een grijns op zijn gezicht. ‘Dat is goed. Nederland is een modern land, Uruguay is een modern land.’

Revolutie in Eindhoven - de beelden van hun sokkels - de lantaarnpalen krom - alle dakkapellen de lucht in! Roldán wordt modern. .

Hij moest de verbazing in haar gezicht gezien hebben. ‘Maak je geen zorgen, schat. Ik blijf wie ik ben. Maar we leven in een. .

plurale samenleving.’

‘Pluralistisch?’

‘Ja, dat.’

En toch was hij veranderd, behoorlijk veranderd.

‘Ik ben trots op je,’ zei Sander, die weer was gaan zitten. ‘En maak je maar geen zorgen dat ik dat uitzendbureau ga traceren.’

‘Ik ook,’ zei Lisa. ‘Trots, bedoel ik.’

Sander dronk in één teug zijn koffie op en nam toen heel voorzichtig Vidar over. ‘Waar ben je eigenlijk zelf het meest trots op?’

Roldán dacht na, leek voorlopig geen antwoord te geven.

Misschien moest ze hem helpen. ‘Het toneelstuk? Je nieuwste gedicht? Vidar?’

Zag ze het nou goed? Bloosde hij? Lisa leek het ook te zien en sprak heel rustig. ‘Dat vind ik wel erg knap, dat je steeds betere gedichten schrijft. Zijn het religieuze gedichten?’

Hij knikte. ‘Meestal wel.’

‘Wil je je laatste gedicht eens voorlezen?’

‘Het is nog niet helemaal af,’ zei Sabrina.

‘Hij blijft ze verbeteren.’

117

‘Typisch iets voor dichters,’ zei Lisa. ‘Doe je het?’

Hij ging het gedicht uit zijn nachtkastje halen, zette een verloren knipoog naar zijn petekind, ging ernstig kijken en las zijn tekst staande voor, zonder haperen en zonder tic.

‘Kramp geworden armen

aan het hout - mijn polsen

vuur - alle pezen

verrekt - dit lichaam

één scheurende schreeuw

van longen stikkend

in bloed

verlaten

verhoogd tot het laagste

zie ik de mensheid

zoeken - struikelen

over het kwaad - vallen.

Kom struikelaar

uit je verlatenheid

opstaan zullen we.’

Sander stond op om de dichter een hand te geven. ‘Dat is ontroerend, man. En ook goed dat het niet rijmt, echt. Als je ooit zo’n mooi gedicht over Vidar schrijft, nou ja, misschien ietsje vrolijker.. ’

Ja, hij schreef goede gedichten, voor zover zij het kon beoordelen. Misschien zou hij er nog ver mee komen. Wonderlijk hoe hij door te lezen zijn Nederlands op dat niveau had weten te krijgen. Het leek of er een engeltje op zijn schouder zat dat hem de gedichten influisterde. Waren ze wel echt van hem? Maar misschien was het een voordeel om de taal niet perfect te beheersen, dan kwam je eerder tot verrassende dingen.

118

‘Fijn voor jou ook, zus,’ zei Sander, ‘dat Roldán zo goed zijn best doet.’

Ze knikte, maar zei niets. Sander, ik heb moeite met je als je zo vriendelijk doet en gemakshalve over alle problemen van vroeger heen walst. Zal ik er iets van zeggen? Roldán speelt af en toe een rol, maar jij kunt er ook wat van.

Het was eruit voor ze het wist. ‘Sander, heb je nog weleens nagedacht over oom Manne? En wat je ervan hebt meegekregen destijds?’

Sanders gezicht betrok, net als dat van Roldán. Lisa blik was neutraal, maar die had zelf al genoeg met Sander te stellen.

‘Dat heeft geen zin, zus.’

‘Heeft het geen zin dat je erover nadenkt? Of dat ik ernaar vraag?’

‘Geen van beide heeft het zin. En ik denk dat het tijd wordt dat je verder gaat met je leven.’

‘Wat jammer.’

‘Ik had gehoopt dat onze band iets zou versterken als je peettante van ons kind werd.’

Je moest eens weten wat ík allemaal hoop, broer. Ieder mens heeft erkenning nodig. De waarheid uit jouw mond zou mijn erkenning kunnen zijn. Maar je gunt het me niet. Ze zweeg, en met een schik besefte ze waarom. Ze kon niet van haar broer de waarheid verlangen als ze haar eigen waarheid voor haar man moest verzwijgen.

*****

‘Vind je het niet moeilijk, Róldan, dat we nu naar een heel andere zaal onderweg zijn dan toen met de auditie?’ Meteen had ze er spijt van. Eerst denken, dan praten, Sabrina. Leer het toch eens. En zeg tegen iemand nooit iets dat gezegd had kunnen worden door 119

zijn vijanden. Tenzij het nodig is om advocaat van de duivel te spelen.

‘Daar moet ik nu niet aan denken, schat.’

Natuurlijk, hij had gelijk. Net als toen deed hij op de bijrijdersstoel zijn best om zich op het theaterstuk te concentreren.

‘Is het niet zwaar om deze rol te spelen?’ Ze had de vraag eerder gesteld maar was het antwoord vergeten. ‘Omdat het zo oneerlijk is wat hem wordt aangedaan. Ik hoop dat je dingen niet in verband brengt met onze relatie, want bij ons is het toch heel anders.’

‘Gelukkig wel. Het is niet eerlijk voor hem, maar aan het einde is het toch weer prachtig, vind ik. Je zult het zien.’

Het stuk, met de titel Overspel, ging over een vrouw die van haar man geen kind wilde omdat ze hem na een misverstand van pedoseksualiteit verdacht. Omdat hij, gespeeld door Roldán, haar adoreerde kreeg ze hem zo gek om zijn libido te temmen met androcur waardoor hij borsten kreeg en depressief werd. Waarop zij een minnaar zocht, bij wie ze wél een kind wilde. Maar die minnaar trapte daar niet in en raakte juist bevriend met haar echtgenoot.

‘Het klinkt als een pittig stuk voor amateurtoneel.’

Hij knikte. ‘Er zit veel talent in deze groep.’

‘Had je niet liever die andere man gespeeld?’

‘Hoe bedoel je dat?’

‘Je moet daar toch met borsten lopen. Vind je dat niet vervelend?’

‘Ach, ik zie het als een opstapje. Er is pers, dus wie weet. Schat, nu wil ik graag even stil zijn.’

Een uur voor de voorstelling parkeerden ze bij het gebouw van het Centrum voor de Kunsten Eindhoven aan de Stratumsedijk.

Roldán ging meteen door naar de kleedkamer. Zij moest boven 120

wachten tot de zaal openging. Een garderobe was er niet, dus hing ze haar jas zomaar ergens neer. Er waren nog drie vroegkomers.

‘Speelt u zelf ook?’ vroeg een slanke vrouw met oranje linten in het haar en een plastic beker met koffie tussen haar handen geklemd.

Ze lachte. ‘Ja, voor huisarts.’

‘O ja, in welk stuk?’

‘Het stuk over stukke mensen, sorry voor mijn Nederlands. Ik ben echt huisarts, bedoel ik.’

‘Zo. U bent hier niet beroepshalve, toch?’

‘Ik hoop het niet.’

‘Doet uw man of vriend ook mee?’

‘Ja, mijn man is de echtgenoot.’

‘De vriend van zijn toneelvrouw staat daar.’ De vrouw wees naar een man met lange haren, die met een vettige jas aan naar buiten stond te kijken, naar de lantaarnpalen van het parkeerterrein misschien.

‘En u, bent u dan misschien de vrouw van de minnaar?’

‘Ja.’

De man bij het raam draaide zich om. ‘Fraai clubje zijn we, niet?

Wij kunnen wel voor onszelf beginnen.’ Zijn bloeddoorlopen ogen nodigden daar niet toe uit. Hij kwam ook nog eens vlak bij haar staan.

‘En kunnen onze partners het een beetje met elkaar vinden?’

vroeg ze.

‘Mijn vriendin kan het met iedereen vinden.’ De man sprak zonder intonatie en zonder klemtonen. De woorden leken op te stijgen uit een grafkelder. Ze keek om zich heen, zag een koffieautomaat. De man ging terug naar zijn raam. De verleiding was groot om buiten een eindje te gaan wandelen, maar dat stond een beetje raar. Met muntjes wist ze een bekertje koffie te tappen.

Ze ging zitten en nam haar mobieltje uit haar broekzak om iets te doen te hebben, maar de vrouw met de linten kwam naast haar zitten.

121

‘Vindt uw man het ook zo heerlijk om op het podium te staan?’

vroeg de vrouw.

‘Absoluut, hij geniet ervan. Het is zijn lust en zijn leven. Hij heeft veel ervaring opgedaan in Uruguay.’

‘Ik ben regelmatig gaan kijken bij de repetities. Misschien uit onzekerheid, om niet voor verrassingen te staan bij de opvoering.’

‘O, wachten mij grote verrassingen?’

‘Ik kan het me niet voorstellen. Hij heeft u toch verteld hoe het stuk gaat?’

‘Jawel.’ Eigenlijk had hij weinig over de afzonderlijke scènes verteld. Had ze moeten doorvragen? ‘Moet hij ook dingen met dat kind doen?’

‘Met Stefan. Ja, maar dat wordt allemaal verkeerd uitgelegd door zíjn vriendin.’ Ze sprak zacht en knikte met haar achterhoofd in de richting van de man aan het venster.

De ruimte had iets sjofels. Er waren ongeveer honderdvijftig klapstoelen met oranje rugleuningen, oplopend aan één kant van de zaal. Alles was krakkemikkig, oud en ook een beetje vies. Het podium, dat niet verhoogd was, oogde enorm en was met gordijnen in drie ruimten verdeeld: twee slaapkamers met tweepersoonsbedden en daartussenin een kamertje van een politiebureau. De acteurs waren niet te zien, hoewel er geen gordijn was om alles aan het zicht te onttrekken. Achter het decor klonk geroezemoes. Lampen waren er volop, ze kon hun hitte voelen waar ze zat.

De helft van de stoelen was bezet. Wat moest Roldán al niet doen om optimistisch te blijven in zo’n setting? Gisteravond hadden ze hier een generale repetitie gehad en alles was ‘redelijk tot goed’ gegaan. ‘Moet er niet iets heel erg fout gaan op een generale repetitie?’ had ze gezegd. Roldán noemde dat bijgeloof.

Er ging altijd iets fout, alleen werd er bij de voorstelling zelf minder aandacht aan geschonken.

122

Ze zat naast de vrouw van de minnaar. De vriend van de overspelige vrouw zag ze nergens. ‘Die is even roken,’ zei haar buurvrouw.

Roldán deed het uitstekend. Hij stak ver boven het niveau van de anderen uit. Je zou zweren dat hij smoorverliefd was op zijn rode toneelvrouw. En je zag in zijn ogen de pijn van het onrecht dat hem werd aangedaan vanwege het kind, Stefan. Het jongetje was een geboren acteur. Het misverstand ontstond toen hij op straat zomaar in elkaar was gezakt en Roldán (Miguel in het stuk) hem als toevallige passant vond. Stefan had een omstander horen zeggen dat ‘die man’ aan hem had gezeten en dat verhaal was in zijn hoofd en op het politiebureau een eigen leven gaan leiden.

Zelfs Miguels buitenlandse accent werd tegen hem gebruikt.

Misschien was het een oud stuk. Nu, in 2006, was het raar. De relatie met zijn vrouw Sophie, een wat dellerig type, was al beroerd omdat Miguel altijd geweigerd had om een helpende hand te bieden aan haar broer, een drugsverslaafde. Nu presteerde Sophie het om tegen de politie te verklaren dat ze haar man op het schoolplein altijd wel naar jongetjes had zien kijken, had daar zelfs nog een getuige bij. Maar hij vergaf Sophie alles en ging maar door om haar te aanbidden als was ze Venus in eigen persoon. Ook dit was een beetje ongeloofwaardig, maar zo stond het blijkbaar in het script. Als acteur deed Roldán enorm zijn best en je voelde dat zijn liefde diep moest gaan. Hij had er waarschijnlijk veel van zichzelf en haar, zijn vrouw in het echt, in gelegd.

Ze zocht naar de man van de vrouw die Sophie speelde, maar die was na zijn rookpauze niet meer komen opdagen. Bedscènes tussen Sophie en Miguel, die op het oog onschuldig bleven, waren talrijk. Je kon goed merken dat Sophie lang niet zo verliefd was als hij. Roldán verliefd op een zondige vrouw. . Sabrina werd heen en neer geworpen tussen medelijden met hem en het vermoeden dat hij invloed had gehad op het script, dat hij er dingen uit hun gezamenlijke leven in had laten stoppen. Of dat hij bij zijn inleving 123

uit hun eigen huwelijksleven putte. Maar al die gedachten maakten plaats voor een heel andere gedachte toen ze Sophie’s hand onder de dekens meende te zien bewegen waarop Miguel met een schokje rechtop veerde. Ze hoopte dat ze het verkeerd zag en dat het nog steeds Miguel was en niet Roldán.

‘Gaat het?’ vroeg haar buurvrouw, die waarschijnlijk iets aanvoelde.

‘Ja, jouw man is nog niet in beeld geweest, hè?’

‘Wacht maar. Hij zal ze leren, die sloerie.’ De vrouw zei het iets te hard. Mensen keken lachend om.

Er kwam weer een bedscène aan. De scenarist was blijkbaar van mening dat belangrijke zaken in bed thuishoorden.

‘Schat?’ zei Miguel toen hij een boek weglegde op zijn nachtkastje.

‘Ja?’ Sophie lag televisie te kijken.

‘Wil je het geluid zachter zetten? Ik wil even met je praten.’

Sophie dempte het volume, sloeg haar armen over elkaar en keek hem hooghartig in de ogen.

Hij zei: ‘Luister eens naar me. Je gelooft toch niet echt dat ik het gedaan heb?’

‘Ik geloof het genoeg om nu geen kind van je te willen, Miguel.

Het spijt me, ik vertrouw je even niet helemaal met kinderen.’

Het was heel raar om iemand dit tegen Roldán te horen zeggen.

Zijn hoofd maakte opnieuw een schokje en zijn gezicht betrok. Zijn ogen dwaalden af en bleven rusten op een plooi van een gordijn.

Er kwam een tic in zijn gezicht, dezelfde als laatst, toen hij Vidar op schoot had. Kon hij dat acteren? Sophie keek hem een, twee keer aan, alsof er iets niet goed ging, en hij keek alsof hij ieder moment in huilen kon uitbarsten.

Toen verborg hij zijn gezicht onder het laken en schokte.

Sophie keek de zaal in, ook even in haar richting, en trok een raar gezicht. Daarna gaf ze haar bedgenoot onder het laken een schop, waardoor het schokken heviger werd. Hij produceerde er nu ook geluid bij: lange uithalen en erbarmelijk gesnik, dat Sabrina eerder 124

gehoord gehad maar niet op het podium. Sophie ging met haar hoofd onder de lakens, ongetwijfeld om haar echtgenoot toe te spreken. Het hielp niet.

‘Dit was niet zo bij de generale repetitie,’ zei de buurvrouw.

‘Wat heeft-ie toch?’

Sabrina stond op, werkte zich de rij uit en liep naar voren.

Iemand anders was tussen de gordijnen tevoorschijn gekomen en sprak Roldán al toe. De toneelechtgenote kwam overeind om haar tegen te houden, maar ze zei: ‘Ik ben huisarts en zijn vrouw’, en liep door.

Het was waarschijnlijk de regisseur die nu op zijn knieën naast het bed zat. Zij ging op de rand van het bed zitten en kon Roldáns gezicht zien. Toen hij haar zag, schrok hij en zijn schokken en snikken werden meteen heviger.

‘Gaat u maar zitten,’ fluisterde de regisseur.

‘Ik zit al.’

‘Nee, ik bedoel. .’

Ze streelde Roldáns diepzwarte haar. Hij transpireerde hevig.

‘Roldán, je wilt die mensen toch niet teleurstellen? Met jouw ervaring kun je je hier toch wel overheen zetten?’

Hij zei niets, trok het laken een stuk verder over zijn hoofd.

‘Gaat u weer gewoon in de zaal zitten?’ fluisterde de regisseur, maar nu iets harder. ‘Dit helpt niet echt.’

In de zaal werd gepraat en gelachen. Sommige mensen gingen staan om het beter te zien.

Ze schoof op naar het voeteneinde van het bed en de regisseur zuchtte.

‘Er is thuis iets ergs gebeurd, hè?’ zei Sophie tegen haar. De mensen in de zaal konden het waarschijnlijk horen.

Ze had geen antwoord op de vraag, kreeg er een heel onbehaaglijk gevoel bij.

Na de voorstelling, die traag als koude honing weer op gang was gekomen, haastte ze zich naar voren. De acteurs waren door een 125

deur aan de achterkant van het decor verdwenen, maar die zat nu op slot. Alsof het gezelschap het gebeuren niet snel genoeg achter zich kon laten.

‘Waar zijn de kleedkamers?’ vroeg ze.

‘Loop maar even mee,’ zei de vrouw van de minnaar.

De vrouw wist goed de weg. Dacht ze tenminste. Maar de kamers waar ze naartoe liep waren niet in gebruik. ‘Ze hebben ook eigenlijk geen kleedkamers hier,’ zei ze. ‘Tja, waar kunnen ze dan zitten? Ver kan het niet zijn. Zo groot is het hier niet.’

Ze liepen de gang uit, een trap op en vonden daar een gedeelte met wat bedrijvigheid. Iemand wees naar een kamer met een deur met bladderende verf. De vrouw van de minnaar ging twee kamers verderop naar binnen.

Sabrina klopte, maar hoorde niets. Nog maar een keer. Er klonk wat gestommel.

‘Roldán?’

Er kwam geen antwoord. Ze probeerde de klink maar de deur zat op slot. Ze keek in het sleutelgat en zag alleen de sleutel.

‘Roldán?’

Achter de deur hoorde ze iets dat leek op het dichtslaan van een andere deur.

‘Roldán, doe eens open.’

Ze hoorde voetstappen en de sleutel werd seconden later eindelijk omgedraaid.

‘Wat was dat nou? Waar was je?’

Hij glimlachte en wees haar binnen een lege stoel aan.

Plechtstatig sprak hij: ‘Hoe groter de acteur, hoe langer je moet wachten.’ Hij keek haar niet aan toen hij het zei, terwijl hij tegenover haar ging zitten, op minstens drie meter afstand. De borstvergroting die hij onder zijn kleren gedragen had, lag in een vunzig hoekje op de grond.

‘Gaat het wel goed met je? Er is nogal wat gebeurd op het toneel daarstraks.’

‘Ja, het gaat wel. Dat kwam van het inleven.’

126

‘Maar normaal was het toch niet, neem ik aan. Voor een ervaren acteur?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Je bent voor het eerst naar mij in een kleedkamer gekomen.’

‘Ja, dus?’

‘Meestal zijn mensen respectvol in de kleedkamer van een acteur.’

‘Wat gebeurde er nou daarstraks?’

‘Daarover wil ik niet praten. Niet nu.’

‘Wat is er dan nu? En waarom deed je niet meteen open?’

‘Dat bedoel ik: meestal zijn mensen respectvol in de kleedkamer. .’

Ze luisterde verder niet naar hem, zag nu pas een tweede deur in de kale kamer. Er stak een sleutel in. ‘Wat is er achter die deur?’

‘Weet ik niet. Wil je dan echt kijken?’ Hij zei het alsof dat aan het onmogelijke grensde.

‘Dat is goed,’ zei ze, terwijl ze naar de deur liep en de ene hand naar de klink en de andere naar de sleutel uitstak.

‘Wacht,’ zei hij. ‘Of nee, laat maar.’

‘Laat maar? Wat bedoel je?’

‘Doe wat je moet doen. Het is goed.’

‘Je doet erg raar vanavond, Roldán!’ Ze haalde de deur van het slot en kwam in een lege kamer met ook een deur naar de gang.

Die was op slot en de sleutel ontbrak. Er lag wel een handdoek met vegen erop, van make-up of zoiets. De handdoek voelde een beetje warm aan.

‘Wat doet die nou hier?’ vroeg ze.

Roldán haalde zijn schouders op. ‘Het is hier geen theater, je kunt hier alles verwachten.’ Hij lachte erbij: een slecht geacteerde lach.

*****

127

Het was half zes en de karma-patiënt zat weer op zijn praatstoel.

Er moest nu onderhand maar echt een einde komen aan zijn bezoeken, die steeds minder van een consult weg hadden. Roldán had het misschien toch goed gezien destijds.

‘Heb ik je al verteld,’ zei hij, ‘wat er met mijn moeder is gebeurd?’ Het licht streek langs zijn pokdalige wangen en hij leek wel een maffia capo.

‘Je moeder is geen patiënt van me. Dus ik hoef dat niet te weten.’

‘Ho ho! Ook niet als het mijn schuld is?’

‘Juist dan niet. Jij en ik hebben een heel verschillende visie op de relatie tussen een patiënt en zijn huisarts. Daarom denk ik dat het beter is dat je een andere huisarts gaat zoeken. Dokter Vriezekoop heeft graag extra patiënten.’

Hij keek niet eens teleurgesteld. ‘Ik heb je man ontmoet.’

‘Daar heeft hij niets over gezegd. Waar dan?’

‘Jammer dat je onze relatie wilt beëindigen.’ Hij maakte aanstalten om op te staan.

‘Ik trap er niet in, meneer De Jong.’

‘We trappen voortdurend overal in, dokter Holgers. Dat is ons probleem. We scheppen onze eigen werkelijkheid en weven daar voortdurend fouten in, zodat het nooit wordt wat we bedoelen te scheppen. Noem het noodlot, karma, God of wat u maar wilt. Maar dat is hoe het gaat. Het zal niet lang duren voor u me gelijk geeft.

Moet je ons nu horen. We zeggen ineens u tegen elkaar. Heb je daar bewust op aangestuurd, om afstand te scheppen?’

Ze keek hem diep in de ogen. ‘Ik verzoek u om een andere huisarts te zoeken.’

Terwijl hij ging staan verscheen er een grijns op zijn gezicht.

‘Als u daar maar geen spijt van krijgt. Het zou zomaar een foutje kunnen zijn.’ Hij liep naar de deur en zei ‘Dag dokter.’

‘Dag meneer De Jong. Ik hoop dat u iemand vindt die bereid is om goed naar u te luisteren.’

‘Sterkte,’ hoorde ze hem zeggen voor hij de deur dichtsloeg.

128

Ze haalde opgelucht adem. Zou ze er nu vanaf zijn? Echt? Was het mogelijk? Of was het soms haar karma dat hij haar zou blijven achtervolgen. . Stalken? Een berisping van het tuchtcollege om het wegsturen van iemand die van haar hulp afhankelijk was? Zou hij echt Roldán gesproken hebben? Ooit had hij gezegd dat hij het van plan was, maar ze had het niet serieus genomen. Waarom zei hij trouwens “sterkte”?

Haar oog viel op een briefje op haar bureau. Het lag achter een stapeltje tijdschriften, niet ver van waar de karma-man gezeten had. Er stonden twee regels op, met potlood in blokletters geschreven. Ze las het briefje en schrok van de boodschap: IK WEET HET

MET HEILIG WATER BEGON HET !

129

Roldán

(Tien maanden terug)

‘Die snelweg ligt er nog niet zo lang,’ zei Carly, die elke dinsdagavond zijn vrouw Sophie speelde.

Roldán keek vanaf het viaduct omlaag en wist de neiging te onderdrukken om weg te duiken voor de auto’s onder hen. Het was belachelijk om te veronderstellen dat iemand hem vanaf de A50 zou kunnen herkennen. Hij kon aan Carly’s kleren ruiken dat haar man rookte. Of was het omdat ze af en toe meerookte, misschien meer dan ze toegaf. Hij ging er niet weer over beginnen, het was zijn zaak niet. Bovendien was hij dankbaar voor haar hulp met het dichten. En als hij zichzelf vandaag de baas was - als hij het werkelijk aankon - zou ze hem in de komende uren meer helpen dan iemand ooit had gedaan. Ook meer dan Sabrina, die weinig anders deed dan werken en - na het waterincident nog méér - naar Wagner luisteren.

‘En hoe voel je je?’ Carly keek hem iets te lang aan. Ze kon beter op de bomen langs de kronkelweg letten. De weg was nat van een korte septemberregen.

‘Gewoon, goed,’ zei hij.

Carly schoot in de lach. ‘Je hoeft niet stoer te doen en je al helemaal niet te schamen, hoor. Ik heb meer mensen over hun angst voor paarden heen geholpen.’

Aan het woord schaamte had hij nog een grotere hekel dan aan

‘stoer’. En ‘schaamte’ dekte de lading ook niet. Als kind van vijf was hij door een boerenpaard in zijn zij gebeten. Gehuild had hij, gedroomd, alweer gehuild, nog meer gedroomd. Hij was ermee gepest. ‘ Gaucho falso!’ was hem jarenlang nageroepen. Zijn vader had geprobeerd om hem alsnog aan paarden te doen wennen, 130

maar de paniek was sterker dan hij. Uiteindelijk had zijn vader onder luid protest van Cristina zijn hobbelpaard weggedaan. Zelf had hij niet geprotesteerd, hij snapte het wel.

‘We zijn er.’ Met doodsverachting stortte Carly haar Volkswagen een paadje in en daar stond op een grote schuur

‘Manege Sonniushof’. Paarden zag hij nog niet, maar ze waren wel te horen door het open raampje.

Carly had hem betrapt op rondkijken. ‘En nu rustig blijven ademhalen,’ zei ze.

‘Wat anders?’

‘Jaja. Loop maar met me mee.’ Carly liet de schuur links liggen en liep in de richting van wat er uitzag als stallen. Het geluid van hinniken zwol aan.

‘Stop maar even,’ zei ze.

‘Maar het gaat wel.’

‘Ik heb hier ervaring mee, Roldán. Veel ervaring. Je moet goed naar me luisteren. Wil je dat?’

‘Als je het netjes houdt.’ Hij lachte. Nog geen week geleden had ze hem gezoend, op de mond, met een verdwaalde blonde haar ertussen. Hij had het niet teruggedaan, had zijn lippen gesloten gehouden, zijn gezicht afgewend, de haar van Carly weggeveegd.

Hij kon sterk zijn.

‘Ik wil dat je even aan een paard denkt. Beschrijf het maar.’

Hij noemde de voornaamste uiterlijke kenmerken van het dier, werd gecorrigeerd bij de ‘poten’ en de ‘kop’, maar slaagde voor deze eerste test.

Een meisje van rond de achttien stond met een tuinslang en een borstel een paard te wassen. ‘Kijk maar even,’ zei Carly. Het water veroorzaakte een golvende slag in de bruine vacht van het dier. Het meisje werd zelf bijna net zo nat als het paard.

‘Ben jij wel eens gebeten door een paard?’ vroeg hij aan Carly.

‘Geklemd noem ik dat altijd, niet gebeten. Ja, het is wel eens gebeurd.’

‘En hoe kwam je dan los?’

131

‘Ik gaf hem een flinke schop. Wat voel je?’

‘Het gaat wel.’

‘Dan gaan we een stapje verder.’

Ze gingen de stinkende stallen in. Hij deinsde terug.

Paardenhoofden staken van twee kanten door tralies heen en belemmerden de doorgang.

‘Mooi,’ zei Carly. ‘Dan blijven we hier weer even staan. Kun je intussen je kleren aandoen.’

‘Is het zo niet goed dan?’

Zijn sokken en schoenen werden ‘voor deze keer’ goedgekeurd, maar hij kreeg chaps over zijn onderbenen en een cap op zijn hoofd. Die waren verplicht, maar hij werd er nerveus van. Het kwam nu akelig dichtbij. Toen hij klaar was, moest hij langs de nieuwsgierige paarden. Carly was zo vriendelijk om ze iets naar achteren te sturen. Toch kwam de angst vol opzetten. Hij zag paarden aanstormen over winderige pampa’s begroeid met stekelig gras. Bloed uit de paardenbekken kleurde het gras rood.

Hij wilde sterk zijn, maar de paniek was sterker. Gelukkig kreeg hij hulp om de ademhaling terug naar beneden te brengen. Hij had iets gelezen over body protectors, maar die bleken niet echt te helpen. Dan zou hij moeten wachten op de uitvoering met airbags die men aan het ontwikkelen was. Carly hielp hem langs de paarden heen en ze bleven rustig. Zijn angst pikten ze blijkbaar niet op.

Na nog enkele overwinningen kwam hij tot op twee meter van de box van Whitesocks, Carly’s paard: een merrie met woeste manen maar een kalme blik in de ogen. Het dier keek hem van bezijden aan en werd toch onrustig, maar niet zo onrustig als hij.

De hoeven onder de witte onderbenen klepperden door het dunne stro op het beton. Carly haalde de grendel weg en schoof de deur open. Ze zoende het beest op de neus en het werd rustiger, al bleef het hem in de gaten houden. In de hoek lag een hoop poep.

‘Gaat het?’ vroeg ze.

Het ging wel.

132

‘Durf je haar al te aaien?’

Daar kon hij nog wel even mee wachten.

Drie kwartier later hadden hij en Carly al tien minuten met Whitesocks aan de teugel gelopen in de rijhal. Gebeten was hij niet en het paard deed daar ook geen poging toe. Hij zorgde wel dat hij uit de buurt van die grote bek bleef. En nu stond hij op een keukentrapje naast het paard. Carly hield het paardenhoofd voor de zekerheid vast bij de teugels, sprak lieve woordjes tegen het dier, waarna hij zijn linkervoet in een stijgbeugel moest zetten.

Ook moest hij de teugel, het zadel én de ‘manenkam’ tegelijk vasthouden, omdat Whitesocks dat zo gewend was.

‘Denk erom: omhoog komen en met een vloeiende beweging je rechterbeen over het zadel zwaaien. En rustig gaan zitten, niet neerploffen.’

Hij deed het, en hoewel de beweging verre van vloeiend was, kwam het been wel aan de rechterkant van het paard terecht, niet ver van de rechterstijgbeugel. Hij zat! Op een paard! En het beest bleef nog staan ook. Zijn hart ging harder tekeer dan bij wat voor theateroptreden ook.

‘Je bent een held!’ vond Carly. Ze zette zijn rechtervoet goed en zei dat hij de manen nu wel kon loslaten.

Zijn ogen brandden en hij hield zich niet in. Dat kon ook niet na zoveel jaren van pesten, angst en - jawel - schaamte. Als een kind zat hij te huilen, maar Carly zei dat het heel normaal was, dat ze het vaker had gezien. Ook Whitesocks leek het te begrijpen, misschien omdat er in haar berijder toch iets van een Charrúa indiaan school.

*****

Er was een moment van stilte in de kleine kring rond de droge doopvont, opgesteld tegenover het altaar van de Zweedse 133

Zeemanskerk. Roldán voelde zich draaierig van trots nu hij Vidar Holgers in zijn armen hield. Tegenover hem stond dominee Angelica Berglund, qua kleding nauwelijks van een katholieke priester te onderscheiden. Ze was nog maar kort in Nederland en moest de taal nog leren. Daarnaast stonden Sander en Lisa, stralend als nooit tevoren, en links van hem stond Sabrina haar tranen in te houden. Ook stonden er de Zweedse oom en tante die anderhalf jaar geleden op de bruiloft waren geweest, en nog drie Nederlandse vrienden en kennissen.

De doopvont was een zilveren bekken, gedragen door een houten Maagd Maria. Iedereen wierp vriendelijke blikken in zijn richting. Het was betreurenswaardig dat zijn compadre hier geen getuige van kon zijn. Hij had niet aan Sabrina durven voorstellen om hem naar Nederland te laten komen. Bovendien was de goede man met zijn heupen aan het sukkelen geraakt. Triest, maar toch grinnikte hij: oom Ronifaco werd vandaag een comcompadre.

Hoewel hij er moeite mee had dat een vrouw de plechtigheid leidde, realiseerde hij zich dat het vooral onwennigheid van zijn kant was. Het was een heel ander kerkgenootschap dan het zijne, maar omgekeerd had de Zweedse Kerk hem als compadre of in ieder geval peetoom geaccepteerd, dus hij zou zich van zijn soepelste kant laten zien. Bovendien was hem allang duidelijk geworden dat de dominee, de präst, een gelovige christenvrouw was die het beste voorhad met de leden van de Zweedse Kerk en met de hele wereld. Sander was ineens actief lid geworden hoewel pa Holgers na de doop van zijn eigen kinderen niets met die kerk of wat voor kerk dan ook te maken had willen hebben. Sabrina had gezegd dat het iets met fatsoen en met respect in de familie te maken kon hebben. Zij had hem proberen te verbieden om met Sander en Lisa over het geloof te praten, en om niets in gevaar te brengen had hij naar haar geluisterd.

Präst Berglund goot een zilveren vaatje leeg in de doopvont, waarna ze het water met kracht van de Heilige Geest consacreerde tot doopwater. Ze kondigde in het Engels aan dat de 134

geloofsbelijdenis in het Zweeds zou worden uitgesproken. De tekst stond in het boekje dat ze gekregen hadden, en het was volkomen duidelijk dat noch Sander noch Sabrina anders aan het gebed hadden kunnen deelnemen. De vriendin van Lisa die foto’s maakte, hield daar tijdens de geloofsbelijdenis even mee op, alsof ze aanvoelde dat dit allemaal niet oprecht genoeg was om voor de rest van de wereld of zelfs voor de eigen herinnering vast te leggen. Sabrina hield haar boekje zó dat hij kon meelezen, maar hij beperkte zich tot het mompelend uitspreken van de Spaanse versie. Hij was pas halverwege toen de rest klaar was. Maar ook dit liet hij voor wat het was. Liever keek hij naar de rijkdom die hij in zijn armen droeg. Vidar droeg een lang wit doopkleed en gedroeg zich voorbeeldig. Het manneke, enkele weken oud, sliep als een roos.

Sander kwam op hem af om Vidar over te nemen. Dat was weliswaar afgesproken, maar kloppen deed het niet, want vermoedelijk waren de dominee en hijzelf de enige gelovigen hier.

Dat moest de reden zijn dat het overnemen even haperde. Sander keek hem onmiddellijk aan met een blik waarin niet alleen verbazing maar ook een vleugje woede lag. ‘Hier met mijn kind!’

leek Sander hem te zeggen. Hij liet Vidar los, zag nog wel een nerveuze glimlach op Sanders lippen. Ach, als compadre zou hij kansen genoeg krijgen om zijn invloed ten goede aan te wenden.

Sabrina, die peettante werd, had Vidar vandaag nog helemaal niet in haar armen gehad. Tot op zekere hoogte kon dat zíjn schuld zijn. Een traan van haar viel op het boekje. Was het van geluk of was er meer aan de hand?

Vidar schrok wakker en zette het op een brullen toen hij driemaal water over zijn hoofdje kreeg terwijl de präst de volgende woorden sprak: ‘ Vidar, I baptise you in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit. God of life, fill Vidar with Your Spirit, and help him day by day to live as Your child. ’

Het water, symbool voor zuivering en van het leven zelf, sinds het begin van de mensheid. Dat het Lourdeswater niet gewerkt 135

had bij Sabrina was onbegrijpelijk. Zij had furieus gereageerd op de besprenkeling, en een zwangerschap leek verder weg dan ooit, ondanks de beloften die ze hem gedaan had in Montevideo én bij haar verschijning in Lourdes. Ze waren in Eindhoven voor de kerk getrouwd, ten overstaan van God dus, en ook toen had ze hem in de waan gelaten. Het was om radeloos van te worden, dus had hij zijn klacht bij God neergelegd. Maar die zweeg in alle talen. Ook hier in deze Rotterdamse kerk stond hij nu met lege handen. Het leven werd langzaamaan niet veel meer dan een opdracht om uit te zitten zonder in zonden te vervallen, als dat al mogelijk was.

Tegen Sander had hij gelogen over de laatste woorden van pa Holgers, een zonde waarvoor hij bij een biechtvader in de Eindhovense Paterskerk vergiffenis had gekregen. Vanuit de schemer achter het gaas had de priester hem wantrouwend aangekeken en hij had moeten uitleggen hoe hij tot die leugen gekomen was. Het was hem op een waarschuwing komen te staan om niet te gemakkelijk aan te nemen dat een leugen om bestwil verteld wordt. Hij had berouwvol geknikt, zijn milde boetedoening dankbaar verwelkomend, zichzelf voornemend om uiterst behoedzaam te zijn bij Carly.

In de auto terug naar huis was Sabrina zwijgzaam.

‘Schat, is het nu gemakkelijker om te zeggen wat er aan de hand is?’ vroeg hij.

Ze keek opzij naar een leeg weiland. ‘Ik weet het zelf niet.’

Hij moest invoegen op de A16. Mensen toeterden hoewel ze zelf fout zaten. ‘Hoe vond je het? Waren het tranen van geluk die ik zag, of was het iets anders?’

‘Niet alleen dat. Er kwam van alles boven.’

Natuurlijk, haar jeugd bleef bij alles doorspelen. Het achtervolgde hen als een regenwolk die je probeert te ontvluchten, als rimpels die je probeert weg te poetsen, als je dood, waar je niets van wilt weten. Maar hij ging er nu niets over zeggen. Het was een prachtige dag geweest, die minder door 136

Sabrina’s geheimzinnige triestheid overschaduwd werd dan door het hypocriete gedrag van Vidars ouders, die bij de dominee waren blijven plakken. Maar ook daarover wilde hij nu niet praten. Het was een dag die vooral positief herinnerd moest worden.

‘Jij vond het geweldig, niet?’ zei Sabrina.

‘Natuurlijk. Maar jij bent ook peettante geworden toen ik peetoom werd.’

Sabrina had nu haar ogen dicht en zei niets.

‘Ik was blij met die woorden van mevrouw Berglund. Over de verantwoordelijkheid van de Godparents. Het goede voorbeeld geven, helpen bij het opvoeden, in geloof.’

Sabrina zei nog steeds niets. Het was niet moeilijk om te raden wat ze dacht. ‘Sorry, schat,’ zei hij.

Thuis ging Sabrina meteen naar de wc en ze bleef daar lang. Het leek hem een vlucht, maar gesnik kon hij niet horen. Er kwam geen reactie op wat hij zei, hoe vriendelijk zijn woorden ook waren. Hij liep naar de woonkamer, naar het madonnaflesje, waar nog één derde van het Lourdeswater in zat. Moest hij langer wachten op de uitwerking? Was zijn geloof niet te zwak en hij te ongeduldig?

Hij schroefde het kroontje los om aan het water te ruiken. Het kroontje zat vaster dan hij zich kon herinneren. Vergiste hij zich nu of rook het water anders dan het in Lourdes gedaan had? Hij proefde. Door het plastic kon de smaak veranderd zijn.

Het lag allemaal aan hem. Als het niet tegen zijn geloof inging had hij kunnen aannemen dat het zijn ‘karma’ was dat hem dwarsboomde. Karma, bij voorkeur uit een vorig leven. Lekker gemakkelijk om daar alle onheil uit te verklaren, want het was toch niet te controleren. Wat had die lelijke karma-vent bij hun ontmoeting ook alweer gezegd? Was het niet: “Karma is een wild paard, net als een vrouw niet te beteugelen”? Misschien had de man ergens nog gelijk gehad ook.

137

*****

Het was een aardig idee van Sabrina: om de beurt een film uitkiezen waar ze samen naar zouden kijken, om hun communicatie en daarmee hopelijk de relatie stapje voor stapje te verbeteren. Daar was alle aanleiding toe, want het Lourdeswater had tot dusver uitsluitend negatief gewerkt. De doop van Vidar en de toneeluitvoering - waar zij zo weinig respect had getoond -

leken daar nog een schepje bovenop te hebben gedaan. Met een bedrukt gezicht sleepte Sabrina zich voort tussen bed, keuken, spreekkamer en haar relaxstoel. Als ze voor de verandering een keer zonder die Wagner-koptelefoon in de woonkamer zat en hij haar iets vroeg, kwam er uit haar mond zelden een antwoord, eerder gegrom en gemompel. In weinig opzichten deed zij nog denken aan de vrouw die in Uruguay verliefd op hem was geworden, de vrouw die hem naar Nederland had gehaald, de vrouw die zo gelukkig was geweest bij hun huwelijk. Van intimiteit, laat staan van seksualiteit, was al lange tijd geen sprake geweest.

En nu was zij na een bezoek aan het toilet met het idee gekomen om elkaar via films iets duidelijk te maken. Na zijn aanvankelijke verbazing was zijn eerste reactie een vraag geweest: ‘Kunnen we het elkaar ook niet gewoon zeggen?’ Haar antwoord had hem niet echt verbaasd: ‘Hmmm het is beter zo, geloof me.’

En nu was het dan zo ver. Sabrina mocht eerst en ze had een schijfje in de dvd-speler gestopt zonder te zeggen welke film er op stond. Vanmiddag had hij vergeefs naar het doosje gezocht en ook nu zag hij het niet liggen.

‘Kom je naast me zitten?’ zei hij. ‘Dan kunnen we gemakkelijker praten onder het kijken.’

138

Maar zij zat prima, zei ze. Mogelijk omdat ze zo de mogelijkheid had om op zijn reacties te letten. Hem bekroop het gevoel dat hij kende van de eerste uitvoering van een toneelstuk: als alles waar je zeker van kunt zijn, ineens onzeker blijkt.

‘Ben je er klaar voor?’ zei Sabrina.

Hij knikte en zij zette de tv aan. Binnen enkele seconden verscheen het startscherm van Fatal Attraction, een film uit 1987

die hij al in de bioscoop gezien had. Met Michael Douglas. Het ging over overspel, herinnerde hij zich. Wat was dit? Ging zij vreemd?

Was dat het wat ze hem duidelijk wilde maken? Hij keek naar haar, maar zij verwees hem naar het tv scherm. Haar gezicht stond ernstig, verbeten leek het, toen zij op Start drukte en haar hoofd schudde om de lange haren achter haar schouders te krijgen.

Dan Gallagher was een succesvol advocaat, en zijn huwelijk met Beth, vrijwel net zo mooi als Sabrina, leek gelukkig. Wie van de twee zou ook weer vreemd gaan? Hij toch? Bij een boekpresentatie ontmoette Dan een vrouw met wilde blonde krullen - ja, met haar zou hij een affaire krijgen die hem nog lang zou heugen - en tien minuten later in de film zag hij haar op zijn werk. De vrouw, Alex Forrest, had duidelijk een oogje op hem. Dat werd al helemaal duidelijk toen hij even later buiten zijn paraplu niet open kreeg en onder die van haar mocht schuilen. Stom om haar meteen voor een drankje uit te vragen. De scenarist had haast gehad. Niet veel later zei Alex dat het aan Dan was om al dan niet naughty te zijn, nu zijn vrouw met hun dochter Ellen een weekendje weg was. En de slappeling bezweek.

‘Zet maar uit,’ zei hij. ‘Niet geloofwaardig toch?’

‘Hoezo niet geloofwaardig?’

‘Met zo’n gelukkig huwelijk.’ En zo’n mooie vrouw, had hij er bijna achteraan gezegd.

Ze keek hem aan en hij zocht vergeefs naar een uitdrukking in haar ogen.

139

Nog geen minuut later in de film deden Alex en Dan het vol hartstocht met elkaar en daarna, na een dansavondje, pijpte zij hem in de lift. Dat moest zelfs in 1987 een cliché geweest zijn.

‘Sabrina, waarom zit ik naar deze film te kijken?’

Ze bracht een wijsvinger naar haar mond en van daaruit naar in de richting van de televisie.

Hij zat de hele film van twee uur uit. Het werd al snel duidelijk dat het avontuurtje tot grote problemen zou leiden. Alex beweerde van Dan in verwachting te zijn en hij bood haar - ja hoor! - een abortus aan. Beth kreeg niets in de gaten en dat duurde tot Dan na anderhalf uur zijn zondige avontuur wel aan haar moest opbiechten toen een indringer Ellens konijntje in een kookpan had gestopt. Er volgde nog een ontvoering, een wederzijdse bijna-moord en de beroemde scène in de badkuip, gevolgd door een eind goed al goed Hollywood einde.

‘Ja, en wat moet ik nu?’ vroeg hij. En toen er nog steeds geen antwoord kwam: ‘Is dit jouw idee van communicatie verbeteren?

Sabrina?’ Het leek eerder op El escondite, verstoppertje spelen. Hij durfde niet te vragen of zij vreemdging en daarom zo weinig behoefte aan seks met hem had. Alleen al omdat hij het niet kon geloven. Dus moest het wel een beschuldiging aan zijn adres zijn.

Een onterechte en immorele beschuldiging, laf daarom, en niet waard om op te reageren. Het was vaak gebeurd dat hij zich na een film in de mannelijke hoofdpersoon verplaatste. Dat moest hij nu absoluut zien te vermijden. Het was goed om even niemand om zich heen te hebben. Op zijn weg naar buiten sloeg hij de deuren hard achter zich dicht.

Een week later was het tijd voor zíjn film. Basic Instinct had hij gekozen, een film die overeenkomsten met Fatal Attraction vertoonde: Michael Douglas had ook hier een hoofdrol in een erotische thriller en ook hier was er een Beth die van hem hield én een heel andere vrouw die erg fout was. De film was vijf jaar na Fatal Attraction door een Nederlandse regisseur gemaakt en de 140

beruchte seksscènes waren nog een stuk explicieter dan in Sabrina’s film, tot en met het zichtbaar worden van Sharon Stone’s geslachtsdelen, waarover achteraf een enorme ruzie was ontstaan.

Maar dat was niet een van de voorname verschillen die zijn aandacht hadden getrokken en die Sabrina vanavond mocht opsporen.

Hij had goed over zijn introductie nagedacht. ‘Anders dan die van jou is mijn film bedoeld om het gesprek aan te gaan. Want dat was toch de reden om films voor elkaar uit te zoeken? Mijn vraag is: wat zijn de grootste verschillen met de film die jij voor mij had uitgekozen? Je mag er tijdens de film over praten maar het kan ook achteraf, schat.’

‘Leuk bedacht.’ Uit haar vlakke toon werd duidelijk dat daar geen ‘schat’ achteraan hoorde. Echt onvriendelijk was ze in de afgelopen week niet tegen hem geweest. Terneergeslagen was een betere omschrijving. Hij had haar proberen te begrijpen en te verwennen. Te laten praten, te troosten, uit de tent te lokken.

Maar alles was vergeefs gebleken en dat gaf weinig hoop dat uitgerekend deze avond daar verandering in zou brengen. Het moest met het waterincident te maken hebben.

Al bij de openingsscène had Sabrina een antwoord. ‘Het is een pornofilm waar je me naar laat kijken. Dat is een groot verschil met mijn film. Kan dat wel, Roldán?’

Voor je geloof, had ze er achteraan kunnen zeggen. Ging ze hem nu daarmee proberen te plagen? Dat moest ze niet proberen.

‘In jouw film zat ook veel seks,’ zei hij.

De vrijpartij mondde uit in een gewelddadige moord met een ijspriem en daar zei Sabrina niets van. Ruim twintig minuten later zei ze: ‘Ik zag de schaamdelen van je actrice, bedoel je dat?’

‘Nee, dat bedoel ik niet. En wil je haar niet míjn actrice noemen, alsjeblieft?’

Nog tien minuten later had Sabrina een derde antwoord.

‘Volgens mij zitten er twee onwaarschijnlijkheden of noem het maar fouten in de film: ze hebben nog nooit van DNA op 141

moordwapens gehoord, en waarom hebben ze Catherine Tramell meteen verteld wat het moordwapen was?’

‘Slim van je, maar ook dat bedoel ik niet, natuurlijk.’

En zo ging het door tot het einde van de film.

‘Is het echt zo moeilijk?’ vroeg hij.

‘De overeenkomsten zijn inderdaad opvallend, en ik heb al een heleboel genoemd. Wacht even, je bedoelt dat er geen bad in voorkomt, alleen een bed.’

‘Nee, natuurlijk niet.’

‘Dan moet je me helpen, denk ik.’

Misschien gaf hij het te snel weg. ‘Het was geen man die overspel pleegde, maar Catherine.’

‘Noem je dat overspel? Ze ging gewoon met iederéén naar bed.’

Hij verhief zijn stem een beetje. ‘Het was in ieder geval geen man die vreemdging, dat is een belangrijk verschil.’

‘Maar hij was niet brandschoon. Die drugs in het verleden en die schietincidenten.’

‘In de film was hij schoon.’

‘Noem dat maar schoon: ruige seks met zijn collega Beth omdat hij in gedachten bij Catherine is, de verdachte. En dan weer hup met Catherine naar bed.’

‘Je wilt het niet begrijpen. Ik vraag me af met wie jij jezelf het gemakkelijkst kunt identificeren, met Beth of met Catherine?’

Een spottend lachje verscheen op haar lippen. ‘Dat is gemakkelijk. Met Beth.’

‘Misschien moet je eens proberen om je met Catherine te identificeren.’

‘Nou moet je ophouden. Je probeert me al met overspel in verband te brengen en nou ook nog met een hoer en moordenares!’ Sabrina was gaan staan, druk gebarend.

Hij bleef zitten. ‘Zo bedoel ik het niet. Ik heb het vooral over oneerlijkheid. Trouwen voor de kerk en van alles beloven. Maar er komt niets van terecht. En er is. .’ Hij stopte.

142

‘Er is? Nog meer, soms? O wat dan? Gooi het er maar uit. Dan weet ik tenminste waar ik mee te maken heb.’ Ze stond vlak voor hem.

Hij moest zich inhouden om niet ook te gaan staan, want het was maar de vraag waar dat toe kon leiden. ‘Denk er nog maar eens goed over na, Sabrina, dan kom je er wel op.’

Ze deed een stap achteruit, begon na heel kort nadenken: ‘Heeft het met dat water uit Lourdes te maken? Wacht eens even. . heb jij misschien met die patiënt van mij gesproken, die het altijd over karma heeft? Weet je iets over een briefje?’

‘O, die kerel. Maar waar ben je mee bezig? Het is míjn film, dus we hebben het over jóú. En daar is al genoeg over te zeggen.’

‘Maar praat dan, verdomme!’ riep ze.

Zo hard had ze nog nooit tegen hem geroepen. En dan die vloek. Hij verhief zijn stem: ‘Denk dan! Kijk eens beter naar jezelf en wat je doet.’

‘Wat doe ik dan?’ Het was een gillen geworden. De buren konden het vast horen.

Ze ging verder: ‘En héb je met die vent gesproken?’

‘Nee,’ zei hij, nog steeds redelijk rustig, in ieder geval uiterlijk.

*****

Hij belde aan bij het grote huis dat Carly nu in haar eentje bewoonde in Breugel, een paar kilometer ten noorden van waar hij en Sabrina woonden, op een veilige afstand van Sabrina’s praktijk. De buurvrouw van het twee-onder-een-kap huis was met een schoffel het onkruid uit haar voortuin aan het molesteren, en groette hem.

‘Leuk dat u er weer bent!’ riep ze.

Hij schrok. Een praatje maken wilde hij niet, want dat gaf maar risico dat Sabrina het te weten zou komen. Ze zou het vast niet begrijpen en dat kon hij haar niet kwalijk nemen. Er waren genoeg 143

dingen om haar kwalijk te nemen, maar natuurlijk niet dat ze kwaad zou zijn om zijn zoveelste leugen om bestwil. En hij móést wel met iemand praten, dus dan maar beter met iemand die hij kon vertrouwen: Carly. Of had die nu met haar buurvrouw over hem gesproken?

Hij vroeg het zodra hij in het halletje stond. Nee, ze had niet over hem gepraat. Alleen dat iemand af en toe klusjes in en om het huis kwam doen. Carly droeg een zwart jurkje. Hij had haar nog nooit in een jurk gezien. Het stond haar uitstekend

‘Heb je veel klussen voor mij vandaag?’ zei hij. Want hij wilde per se iets terugdoen voor het geld dat hij van Carly kreeg als zogenaamd salaris voor zijn zogenaamde parttime werk voor het uitzendbureau. Anders zouden er bij zijn vriendin te hoge verwachtingen kunnen groeien. Ze had het uitgemaakt met haar vorige vriend, een waardeloze kerel, en stelde zich tevreden met hun platonische relatie. Hij was absoluut niet in voor een buitenechtelijke relatie, alleen al vanwege zijn geloof. Dat Carly hem hielp met zijn gedichten en dat ze hem over zijn angst voor paarden heen had geholpen - met een wekelijks ritje nu -

veranderde daar niets aan. Het moest platonisch blijven, al had die oude Plato nooit kunnen vermoeden dat zijn naam dáárvoor gebruikt zou worden.

Carly had nog geen antwoord op zijn vraag gegeven. ‘Heb je nog een gedicht geschreven?’ vroeg ze zelf, nadat ze hem op zijn wang gezoend had. Ze had een boslucht om zich heen hangen.

‘Ruik jij soms gedichten? Ik ruik alleen jou.’

‘Bevalt het je? Ze drukte haar hals met de zwaar geurende rode haren tegen zijn neus en hij week achteruit. Hij moest oppassen.

Geur was een krachtig wapen van vrouwen om een man dingen te laten doen die hij niet wilde.

Ze had hem nog steeds bij zijn schouders vast. ‘Je hebt er een, hè’

‘Wat?’

‘Een gedicht, natuurlijk.’

144

Ze was er dol op om hem met zijn gedichten verder te helpen.

Hij vond hun lichamelijke contact nu iets te lang duren en maakte zich rustig los van haar. ‘Ik wil me eerst nuttig maken,’ zei hij.

‘Eerst koffie, toch?’

Daar stemde hij mee in en ging op Carly’s lederen bank zitten.

De kanarie begroette hem. Hij floot terug, waarop het dier zweeg.

‘Waar gaat het over?’ riep Carly vanuit de keuken. Meteen kwam ze weer aanlopen. ‘Sorry, dat is niet beleefd, om dat vanuit de keuken te vragen.’

Ze kwam vlak voor hem staan, tegen de bank, zette haar handen op zijn knieën en boog zich naar hem toe. Hij kon haar borsten zien, nog net niet de tepels. ‘Gaat het over je vrouw?’

Hij keek naar de kanarie. ‘Waarom denk je dat?’

‘Ik zag het, ik zie het, ik zal het altijd zien. Zolang. .’ Ze stopte, rechtte zich en liep terug de keuken in.

‘Zolang wat?’

‘Niets. Gewoon zolang. Zó lang. Zo lang zie ik dat.’

Hij liet het gaan. Hij moest zijn mecenas wat ruimte laten, zeker als hij zelf ook ruimte wilde.

Na de koffie had hij veel graafwerk in de tuin. Om de tien minuten moest hij stoppen om niet te veel zweetlucht in zijn kleren te krijgen. Laarzen had hij van Carly gekregen. En daarna was het eindelijk zover om zijn gedicht door Carly te laten lezen, zo ver hij het klaar had. Ze zat links naast hem op de bank en las hardop, waarbij ze volgens hem hier en daar al een woordje veranderde.

Gebonden

Altijd wist ik mij met hart en ziel gebonden omdat U en ik elkaar in liefde vonden.

Maar nu. . met leugens bond Sabrina mij

En dat na onze heilige trouwerij.

Verraad en schande! schreeuwt in mij de Charrúa.

145

Maar toch, mijn God, Fiat Voluntas Tua.

‘Zo! Je hebt echt al een hoop geleerd, Roldán. Wat knap van je. Wat is een Charrúa?’

‘Een indiaan uit het Uruguay van vroeger, tot wel negenduizend jaar geleden. Ik ben een mesties en heb een beetje van hun bloed in mij.’

‘En wat betekent dat Latijn? Dat is het toch?’

‘Uw wil geschiede, betekent het.’

‘Ik snap het. Wat rijmt dat prachtig en ongedwongen. Maar wat heeft Sabrina gedaan? Gelogen, zie ik?’

Hij had er een gewoonte van gemaakt om zo weinig mogelijk over Sabrina te vertellen, al had Carly een gevoelige antenne. ‘Dus er is niets aan te verbeteren, is dat wat je wilt zeggen? Op die paar woordjes na die je bij het voorlezen al veranderde?’

‘Natuurlijk is er wel iets aan te verbeteren. Met haar rechter elleboog leunde ze op zijn linker bovenbeen. ‘Het rijmt wel érg netjes, natuurlijk, hier en daar te netjes. Die trouwerij na “mij”

doet een beetje denken aan een sinterklaasge. .’

‘Ook met dat “heilige” ervoor? Doet het je dan nog steeds aan Sinterklaas denken?’

‘Hmm, het kan nog beter. Maar weet je: omdat het gedicht zijn oorsprong heeft in leugens waarover je niets wilt vertellen, kan alleen jij het verbeteren.’ Ze haalde haar elleboog weg van zijn bovenbeen en leunde achterover.

Het lag op het puntje van zijn tong om te zeggen dat ze nieuwsgierig was en hem zo onder druk wilde zetten, maar dat had ze niet verdiend. Nog niet. Hij keek haar aan, zag de sproetjes in haar gezicht, de lachrimpeltjes rond haar mond, verlangen in haar ogen. Hij moest waakzaam blijven. ‘Dus je kunt me niet helpen?’

Er kwamen denkrimpeltjes op haar voorhoofd, meestal de voorboden van een scherpzinnige opmerking. Na een halve minuut zei ze: ‘Je moet terug naar die situatie van gebondenheid 146

en van daaruit moet je spontaan alles opschrijven wat je te binnen schiet. Daar zit dan vast iets tussen dat je kunt gebruiken om het gedicht verder uit te werken.’

‘Eind van de middag ga ik terug, ja.’

‘Maar het kan ook hier en nu. Je hebt toch wel fantasie, jij als acteur? Dat is een machtig instrument om je terug te plaatsen in een willekeurige situatie, bijvoorbeeld een van gebondenheid.’

Hij zag het nog niet voor zich.

‘Wacht, ik help je wel.’ Ze stond op en ging via de keuken naar de tuin. Met zijn ogen volgde hij haar slanke gestalte naar het schuurtje achterin de grote tuin. Haar vroeg overleden man had haar drie jaar geleden bemiddeld achtergelaten. Nu hielp zij hem en hij hielp haar. Dat was hun relatie en meer dan dat zou het niet worden. Carly was enkele jaren ouder dan hij. Hij zag het verlangen wel vaker in haar ogen, maar ze hadden een duidelijke afspraak dat de relatie platonisch zou blijven.

Ze kwam de schuur uit lopen, zwaaiend met een witte plastic zak. Ja? Moest dat hem helpen met zijn gedicht? Hij dronk zijn tweede kopje koffie leeg.

Carly zei vrolijk: ‘Zoals ik zei: je moet terug naar een situatie van gebondenheid.’ Uit de witte zak kwam een geel touw tevoorschijn.

‘Dat meen je niet.’

‘Natuurlijk wel. Vertrouw me nou maar, ik heb er verstand van.’

‘Van mannen vastbinden?’ Hij zag de film Basic Instinct alweer voor zich.

‘Nee, vertrouw me nou. Ik ben er een expert in om de creativiteit los te maken. In mezelf en in anderen. Dus door gebondenheid maak je de creativiteit juist los. Zo zal het zijn. Bij iedereen is het weer anders maar bij jou is het zo. Geloof me. Heb ik je ooit teleurgesteld?’

Nee, dat had ze niet. ‘Maar hoe kan ik nou schrijven als ik vastgebonden zit?’

147

‘Je hebt een prima geheugen. En als je wilt schrijf ik het wel voor je op. Doen?’

‘Waar wil je me dan aan vastbinden?’

Ze keek om zich heen. ‘Aan een tafelpoot?’

‘Leuk voor de buurvrouw.’

Ze stond op en sloot de gordijnen. ‘Opgelost. Nog meer problemen? Kom maar op, haha.’ Het was wel duidelijk waar de lachrimpels vandaan kwamen. Het was een prettig gestoorde vrouw, maar betrouwbaar.

‘Ik zit in de beveiliging, zoals je weet. Nou ja, soms dan toch. Is het wel veilig?’

‘Is de paus katholiek? Natuurlijk is het veilig. Ik ben veilig, dus jij bent veilig. Kom op.’ Ze liep naar de zware eiken tafel in de achterkant van de woonkamer. Ze legde een stoelkussen voor een van de poten en wees ernaar. ‘Hier dan maar? Of is een andere poot favoriet? Jij als acteur zult je uitstekend kunnen inleven in de situatie.’

Hij liep erheen. Carly deed er nog steeds vrolijk over en van een onderhuidse spanning was bij haar niets te merken, dus hij durfde het wel aan. Alles voor de kunst, alles voor de poëzie.

Acteurs onder elkaar, dichters onder elkaar.

Het kunststof koord was aan de harde kant, maar Carly trok het niet te strak aan. Ze bond zijn polsen aan elkaar en daarna ook nog zijn bovenarmen. Vast zat hij wel, behoorlijk vast. Ze bond ook nog zijn voeten vast. ‘Om het compleet te maken.’

Hij dacht terug aan de film en voelde een erectie opkomen. Nee, niet nu!

Carly zag het. Natuurlijk zag ze het.

‘Het is niet wat het lijkt,’ zei hij haastig.

‘Nee hoor,’ lachte ze, terwijl ze met haar hand voelde. De aanraking schoot als een bliksemschicht door zijn lichaam en de druk in zijn spijkerbroek veroorzaakte pijn.

‘En dat is ook niet wat het lijkt, zeker? Je hebt jezelf een beetje prijsgegeven, lieve Roldán.’

148

‘Niet doen, Carly. Je hebt gezegd dat ik je kon vertrouwen.’

‘Dat kun je ook. Maar natuurlijk niet méér dan dat je jezelf kunt vertrouwen.’

‘Goed, nu het gedicht.’

‘Dat kan straks ook nog, misschien kan ik je aan een beetje extra inspiratie helpen. Want ik zie dat je het helemaal niet vervelend vindt dat. .’

‘Dat is niet waar. Ik vind dit heel vervelend!’

‘Ik hoor je praten, maar er is ook een deel van je dat het helemaal niet vervelend vindt, een deel dat een beetje opstandig is. Haha. Maar daarom nog niet te verwaarlozen. Dat zou niet eerlijk zijn, als ik een belangrijk deel van jou zou verwaarlozen.’ Ze streelde zijn geslacht en hij kreunde.

‘Kijk, dat deel spreekt nu ook al door je mond. Wacht.’

Ze opende zijn ritssluiting en trok zijn onderbroek over zijn harde lid heen. Het reikte hoog. Ze ging op zijn knieën zitten en sloot haar mond om de eikel. Er waren lichtflitsen. Nog nooit had hij zo’n seksuele spanning gevoeld. Hoe moest hij dit ooit aan Sabrina uitleggen als het uitkwam!

‘Niet doen, Carly! Ik wil dit niet!’

Ze stopte even. ‘Jullie worden het maar niet eens, hè?’

‘Huh?’

‘Jij en dat opstandige deel van je. Wat moet ik toch met jullie?’

‘Je moet me gewoon losmaken, zo simpel is het. Dit is het einde van onze relatie.’

‘In ieder geval van onze relatie zoals die was, dat is wel duidelijk.’ Ze liet de bandjes van haar jurk langs haar schouders omlaag glijden. Een bh droeg ze niet, alsof ze het al beraamd had.

Omhuld in haar boslucht zag hij de stevige borsten voor zijn ogen dansen en hij moest het bekennen: razend van verlangen was hij.

Carly greep onder haar jurk en scheurde haar netwerkslipje aan flarden.

‘Ik schiet maar een beetje op,’ zei ze, ‘want dit houd je volgens mij nooit lang vol. Ik hou van je, Roldán. Ik doe het uit liefde.’

149

‘Dit is geen liefde,’ hijgde hij. ‘Met liefde heeft het niets te maken.’

‘Toch doe ik het,’ zei Carly. Met haar handen achter zich, op zijn benen, tilde ze haar achterwerk iets op om zich op zijn penis te laten zakken, alsof ze nooit iets anders deed, met haar benen naast zijn lichaam een toppunt van lenigheid, een in tweeën gespleten slang. Carly leunde ver achterover, zodat zijn penis naar onderen getrokken werd, precies als in Basic Instinct. Als een hoer bewoog ze onder luid gekreun heen en weer. Hij werd gek, net als Adam en Michael Douglas bezweken voor een zondige vrouw. Maar, mijn God, wat hebt u de vrouw sluw geschapen. En de man zwak. En stom. Vergeef me!

*****

Drie schuldigen waren er. Sabrina, met haar hardnekkige seksuele blokkade en valse belofte, stond aan de oorsprong van wat er gebeurd was. En dan was er Carly, de reïncarnatie van Eva, die de man tot zonde verleidt. En hij. . hij was zondig, niet alleen vanaf het moment dat hij zich met haar had ingelaten, maar vooral omdat hij zich geen enkele serieuze poging kon herinneren om haar van zich af te krijgen. Hij had zijn onderlichaam kunnen kantelen, een krachtige beweging naar boven maken om haar te lanceren, hij had kunnen tieren en vloeken misschien. Maar niets van dat alles. Hij was de grootste zondaar van de drie.

Als hij Sabrina zag, probeerde hij er niet aan te denken, maar dat bleek dé manier om zich ermee te pijnigen. Ze vroeg herhaaldelijk of er iets was en dan zei hij soms dat er wat spanningen op het werk waren. Dat was uiteindelijk waar, want drie weken na het voorval werkte hij via uitzendbureau Securiflex weer in de beveiliging. Carly zag hij niet meer, wilde hij niet meer zien, en het betekende dat hij had moeten breken met de toneelvereniging. Tegen Sabrina zei hij dat hij van het 150

amateurtoneel een stap naar het professionele theaterwerk wilde maken, en ook dat zou hopelijk waarheid blijken te zijn.

Uiteindelijk, want voorlopig kwam er geen reactie op zijn nieuwe sollicitatiebrieven aan professionele gezelschappen.

Op een dag kwam zijn vrouw de woonkamer binnenlopen met een brief uit Uruguay. Van Cristina, zo kon hij van drie meter afstand zien. ‘Wil je hem voorlezen, schat?’ zei Sabrina. Tot dusver had hij de meeste brieven voor haar verborgen gehouden, omdat er in opdracht van compadre meestal wel een vervelende passage in stond over de mannelijke lijn en soms met verwijten aan Sabrina’s adres.

‘Ik zal even kijken of het iets is,’ zei hij zonder goed over zijn woorden na te denken. De brief was zoals gewoonlijk aan hem persoonlijk geadresseerd.

‘Natuurlijk is het iets. Het is een brief van de andere kant van de wereld. Van jouw familie, nee van onze familie.’

Hij scheurde de envelop open en zag het al. ‘Oom Ronifaco wil weten of de mannelijke lijn vóór of na zijn dood zal worden voortgezet. Ik heb geprobeerd om het uit zijn hoofd te praten, maar hij staat erop dat ik het opschrijf. Het spijt me, lieve broer.’

‘Slecht nieuws?’ Sabrina probeerde mee te lezen.

‘Nee, de gewone verhalen.’

‘Mag ik hem lezen of wil je hem voorlezen?’

Een maand eerder zou hij hem wel hebben willen voorlezen, maar nu niet. Niet na wat er gebeurd was bij Carly thuis. Het voelde alsof hij zijn rechten op nageslacht en zijn rechten op wat dan ook van Sabrina had verspeeld. Hij las nog even verder. ‘Aldo heeft naar mij geïnformeerd. Hij wil met me “skypen”. Wat is dat?’

‘Wie is Aldo?’

‘Aldo Maritato, een vriend van me.’

‘Ik hoor die naam nooit van je.’

‘Nee, ik heb de vriendschap verwaarloosd. Maar wat is skypen?’

151

‘Dat kan al een paar jaar. Het is praten met iemand via internet, met de camera erbij.’

‘Kan dat ook op onze computer?’

‘Als we zo’n cameraatje kopen wel.’

Hij kocht het ding van zijn zelf verdiende geld en ook het installeren met Windows XP lukte. Sabrina moest even helpen om Skype te installeren en legde hem uit hoe hij zijn vriend kon uitnodigen. Cristina was zo attent geweest om Aldo’s mailadres in de brief te zetten. Er kwam niet onmiddellijk een reactie uit Uruguay, maar wel zag hij een andere mail binnenkomen op zijn Hotmail adres, van een onbekende persoon. Hij wachtte tot Sabrina de kamer uit was voor hij het bericht opende. Het was van Carly, die hem met spoed wilde spreken. Bijna tegelijk kwam er een sms’je op zijn telefoon binnen. Hij had Carly niet als contactpersoon, maar herkende haar telefoonnummer. Dit was tegen alle afspraken in. Maldito sea! Hij voelde gedonder aankomen.

‘Ik ga even een stukje wandelen langs de Oude Gracht,’ zei hij.

‘Sorry dat ik het te druk heb om met je mee te lopen.’

Dat gaf niet.

Het was een zwoele avond in augustus, nog warmer dan tijdens de week vakantie die ze onlangs hadden doorgebracht in een slecht geïsoleerd huisje in Drenthe, de dagen aftellend tot de thuisreis omdat er onaangename stiltes vielen. Er waren vanavond meer mensen op het idee gekomen om langs de Oude Gracht te gaan lopen en hij wachtte met bellen tot hij op een rustiger stuk kwam aan de overkant van de Aeneaslaan. Hij was nerveus toen hij Carly’s nummer intoetste.

‘Gefeliciteerd, je wordt vader’ was het eerste wat hij te horen kreeg.

Hij liep naar de dichtstbijzijnde boom om er tegenaan te leunen want zijn benen werden snel zwakker, zwakker dan tijdens welke 152

toneelvoorstelling ook. Maar dit was dan ook echter dan wat hij ooit had meegemaakt.

‘Gaat het, Roldán?’

‘Wat bedoel je?’

‘Hoe het met de aanstaande vader gaat.’

‘Dat kan toch niet. . van die ene keer. . onder dwang.’

‘Je gelooft het niet?’

‘Ik weet het niet.’

‘Ik weet het anders wel. Je hebt fantastisch zaad en je zult ook wel een fantastische vader worden. Want dat is toch wat je wilde: vader worden? Raar dat je niet blij bent.’

‘Je bent zwanger.’

‘Ja, zo werkt dat, ja. Eerst zaad, dan zwanger en dan een kind.

Of eigenlijk nu al. Eigenlijk ben je nu al vader. Geweldig toch? Het moet aan je vrouw liggen dat ze nog niet zwanger is.’

Zijn benen voelde hij amper. Een briesend paard zag hij, een paard met een ruiter, met hem. En naast dat paard een kleine pony met een jongen erop, zijn jongen. Samen draafden ze langs de Oude Gracht, niet ver van de waterkant, en iedereen draaide om zijn as om die twee ruiters te kunnen volgen. ‘ Más rápido, papá!’ riep zijn zoon. Ze lachten, een klaterende duo-lach die tegen de huizen aan de andere kant van het grasveld weerkaatste.

‘Ben je flauw gevallen of zo?’ hoorde hij zeggen.

‘Is het een jongen?’

‘Het is een kind, oké?’

‘Carly, is het een jongen?’

Er kwam niet onmiddellijk een antwoord en daarom nam hij zich voor om het antwoord te wantrouwen. Hij kwam langs een boom. Een goede klimboom was het, hij had er al heel wat kinderen in zien klimmen. Om de halve meter een zijtak, heel anders dan de eiken die hier overheersten.

‘Je hebt ongeveer vijftig procent kans.’

Hij moest het zeggen: ‘Waarom denk je dat het mijn kind is?’

Hij voelde een rare trek in zijn rechterwang en had de indruk dat 153

de mensen die hij op het wandelpad tegenkwam het als een knipoog beschouwden. ‘Goedenavond’ zeiden ze op een wantrouwende toon. Hij kende hen. Ze hadden twee kinderen en die sliepen waarschijnlijk. Raar om je kinderen alleen te laten.

Hadden ze hem aan Carly horen vragen of het zíjn kind was?

‘Het is niet jóúw kind, het is óns kind.’

‘Je snapt best wat ik bedoel.’

‘Ik vind het nogal een belediging om te zeggen dat het van een andere man zou kunnen zijn.’ Maar echt verontwaardigd klonk Carly niet.

‘Áls ik de vader ben, wordt het kind uit jouw zonde geboren, niet de mijne.’

‘Dus je wilt geen zoon?’

‘Eén ding, Carly: heb niet het lef om ooit iets hiervan aan Sabrina te laten merken. Daar zou je grote spijt van krijgen. En val me niet lastig. Het was erg genoeg om verkracht te worden. Ik accepteer niet een wrange vrucht daarvan. Géén contact meer!’

‘Je vond het anders best lekker. Geef het maar toe, cowboy.’

Hij drukte haar weg. De tic in zijn wang speelde op. Hij kon nog niet naar huis.

Sabrina zette haar koptelefoon even af, zodat bombastische klanken ontsnapten. ‘Wat ben je lang weg geweest.’

‘Ik kwam iemand tegen die ik al eens eerder gesproken had. De naam ken ik niet.’

Sabrina’s gezicht betrok. ‘Was het een patiënt van mij?’

‘Niet dat ik weet.’

Ze legde haar koptelefoon in haar schoot en keek hem indringend in de ogen, moest natuurlijk meteen weer aan die De Jong denken. Hij keek hard terug. De tic was weg. Hij had vanavond gemerkt dat het hielp als hij zich op de wang sloeg.

Ze wendde haar blik af. ‘Probeer je het nog eens, met die vriend van je?’

‘Het was geen vriend van me,’ zei hij geschrokken.

154

‘Ik bedoel die man in Uruguay.’

Hij glimdlachte om het misverstand, maar bij zijn vrouw kon er vanavond geen lachje af. Nou ja, hem kostte het ook wat moeite.

Hij zei: ‘Zal ik beneden aan jouw computer gaan zitten? Dat is rustiger voor je.’

‘Maakt me niet uit, ik heb toch de koptelefoon.’ Ze zette die meteen weer op, zodat er voor hem een einde kwam aan het Wagneriaanse geweld. ‘Nee, beneden kan niet,’ zei ze veel te hard.

‘Daar zit geen camera op en ook geen Skype.’

Hij zette de computer in de woonkamer aan. Wat zou het geweldig zijn om met Aldo een goed gesprek te hebben. Kon hij hem alles maar vertellen. Over Sabrina’s verraad, over wat zijn ex-vriendin hem daarna geflikt had, over zijn naderende vaderschap.

En over zijn eenzaamheid, ondanks alles. En misschien dat hij helemaal geen behoefte meer had aan toneelspelen. Dat hij in het dagelijks leven al veel te veel toneel moest spelen. Dat hij Uruguay zo miste. Dat laatste moest toch kunnen.

Hij haalde de computer uit de slaapstand en opende zijn mail.

Er zat inderdaad een bericht in van Aldo, dat hij achter de computer zat, een bericht van een half uur geleden. Het was daar vier uur vroeger, dus tegen vijven in de middag. Hij opende Skype en de uitnodiging sprong hem al tegemoet. Hij controleerde even of de camera goed gericht stond en accepteerde de uitnodiging.

Het wonder geschiedde: de tronie van Aldo Maritato verscheen en toonde een brede lach. De man stond op en alles werd zwart toen hij zijn eigen camera leek te omhelzen. Als een automaat stond Roldán zelf ook op, om Aldo te omhelzen. Hij wist niet waar hij zijn handen moest laten en even zag hij een lach op Sabrina’s mond. Het voelde goed. Belachelijk maar goed. Hij veegde tranen uit een ooghoek en ging weer zitten, net als Aldo. Sabrina stond op en kwam kijken.

‘Aldo, grote vriend, ik heb je gemist,’ zei hij in dat heerlijke Spaans. ‘Ik geloof dat mijn vrouw Sabrina je ook even wil zien.

Hier komt ze aan.’

155

‘Dag lieve mensen in dat verre Nederland. Wat? Wat een prachtige vrouw heb je, Roldán. Nu snap ik waarom je ons land verlaten hebt. Verstaat je vrouw Spaans?’

Sabrina leunde op zijn schouder en zei: ‘Dag Aldo, jawel. Het is een heel mooie taal.’

‘Wat een schoonheid ben je. Sabrina was het, niet? Heb je nog een oudere zus, misschien? Haha!’

‘Geniet van elkaar,’ zei Sabrina, terwijl ze terugliep naar haar stoel en haar koptelefoon.

Aldo had haar niet verstaan en Roldán legde uit hoe dat kwam.

‘Dus ze kan ons nu niet horen?’ wilde Aldo weten.

Roldán testte het uit door Sabrina’s naam te roepen, en ze reageerde niet. ‘We zijn praktisch onder ons, vriend. Vertel eens hoe het met je gaat.’

Aldo bleek veel succes te hebben als acteur en Roldán moest zich enkele keren verontschuldigen dat hij op internet niet gekeken had hoe het met zijn vriend ging op het toneel. Hij speelde in Montevideo, Maldonado, Rocha en soms in Minas. En een enkele keer zelfs in Buenos Aires. Onlangs had hij zelfs in een musical gespeeld. Ja, hij had zangles gehad, en ze zochten iemand die vooral vroeger had kunnen zingen. Ze moesten er hartelijk om lachen.

‘En waar speel jij zoal, Roldán? In Amsterdam, zeker?’

Hij bekende dat er niets van zijn acteerplannen terecht was gekomen en fluisterde dat hij hoopte binnenkort vader te worden.

‘Is je vrouw zwanger dan?’

‘Nee, dat niet. Maar hopelijk duurt dat niet lang meer.’ Het kostte hem moeite om dit zo te zeggen. En daar waren minstens drie redenen voor, bedacht hij. Niet dat hij die aan zijn vriend kon meedelen.

‘Maar je bent nu tweeëneenhalf, bijna drie jaar in Nederland.

Wil je serieus beweren dat je geen toneel speelt omdat je hoopt ooit nog eens vader te worden? Wat is er met jou aan de hand, man? Ben je te veel in Amsterdam geweest met die winkeltjes 156

waar ze zogenaamd koffie verkopen? Haha! Zoek desnoods een rol waarin je kunt doen alsof je vader bent, zodat je je intussen op het echte werk kunt voorbereiden. Wat doe je dan de hele dag?’

‘Ik zit in de beveiliging. Het was moeilijk om hier aan de slag te raken, met mijn accent.’

‘Maar ik heb collega’s met de gekste accenten en ze kunnen hier allemaal met acteren de kost verdienen. Ben ik nou gek of ben jij het?’

‘Geen van beiden, Aldo.’ Hij keek naar Sabrina, ze zat diep in de wilde muziek. ‘Ik heb paardgereden, eindelijk!’ Terwijl hij het zei, draaide hij het volume van de speakertjes omlaag. Net op tijd, want er kwam een flinke kreet van de andere kant van de Atlantische Oceaan. Eindelijk had hij het tegen iemand kunnen vertellen.

‘Jij op een paard, jij vervloekte gaucho!’

Roldán genoot van de aanblik. Aldo’s ogen leken door het scherm heen te komen en hij liet zijn handen wild door zijn grijzende haar gaan.

‘Ik had het zelf ook niet verwacht,’ zei hij. Dat “vervloekte” nam hij graag met een korreltje zout, de associatie met de gaucho’s beviel hem wel.

‘Heb je er foto’s van?’

‘Nee, geloof je me niet, Aldo?’

‘Natuurlijk wel. Ik had het alleen graag gezien.’

‘Het was geweldig.’

‘Was het eenmalig?’

‘Twee keer heb ik gereden, voorlopig zit het er niet in?’

‘Als het zo geweldig was, waarom doe je het dan niet snel weer?’

Hier moesten de mededelingen ophouden. Over Carly kon hij niets zeggen en hij had ook geen zin om tegen zijn vriend te liegen.

En de kans bestond dat hij per ongeluk iets zou zeggen over haar zwangerschap.

‘Ik koester mijn herinneringen, Aldo.’

157

‘Je klinkt een beetje slapjes, Roldán. Blijkbaar wil je toch niet echt op een gaucho lijken. Of op een Charrúa.’

Voor een ogenblik wist hij niets te zeggen. Hij glimlachte naar Uruguay.

‘En heb je een minnares?’ Het was of Aldo er “tenminste” bij had gezegd. De man was zelf ook getrouwd en was vijf jaar geleden wijzer geworden na een bijna geheim gebleven affaire met een roodharige serveerster. Nu toonde hij pretogen. ‘Je doet lang over je antwoord,’

‘Is je huwelijk helemaal goed, Aldo?’

‘Ah, eroverheen praten, dat kun je, hè? Daar was je bij ons ook al goed in. Bij Las Bananas hebben ze het nog steeds over die keer dat je voor mij inviel in het Teatro de Verano. Goed gedaan, man.’

‘Wat zei je? Eroverheen praten? Haha!’

‘Maar eerlijk, Roldán, ik maak me een beetje zorgen over je. Je zit daar in dat verre Nederland alsmaar te wachten op een zoon. Je bent een groot acteur maar gaat in de beveiliging. Je overwint je grootste angst maar doet er niets mee. Je hebt een minnares maar wilt het. .’

‘Hoe kom je erbij!’ zei hij snel.

‘Nee, goed, en ik laat me ombouwen tot kameel. Al heb ik alleen maar gelijk met de rest dan is er volop reden om me zorgen over je te maken. Kom terug, met je vrouw, en word weer de god die je was.’

‘Nou nou.’

‘Of toon tenminste een beetje ruggengraat. Je zit er zo. . hoe zal ik het zeggen zonder je te beledigen. . zo timide bij. Man, je hebt alles in je mars, maar je laat het er niet uitkomen. Je was zo’n flinke vent.’

Dit was allang geen prettig gesprek meer. Graag had hij met Aldo over het gevoel van zondigheid gesproken, maar ook dat was geen optie.

‘Mag ik er nog één ding aan toevoegen?’ Aldo leunde achterover. Een van zijn kinderen kwam even in beeld en hij 158

stuurde het meisje weg, waarna hij dicht bij de camera kwam. ‘Leg je er niet bij neer dat je vrouw niet zwanger wordt. Jij verdient een kind, echt. Het zal je zo goed doen!’

Het grootste deel van de nacht lag hij wakker, heen en weer geslingerd tussen de woorden van Carly en die van Aldo. God moest er een bedoeling mee hebben om twee indringende gesprekken op een en dezelfde dag te laten plaatsvinden. Want wat hij besproken had met Aldo, of de indruk die hij op hem gemaakt had, leek niet het gevolg van het gesprek met Carly; anders was hij zelf de verbinding tussen de twee gesprekken geweest. Steeds zag hij een licht getint jongetje met zwart haar rondkruipen in dat lege huis van Carly in Son, ook in de dromen, die tegen de ochtend kwamen. Wat als het nu eens echt zijn kind was. .

Sabrina was ook behoorlijk onrustig geweest vannacht, al had ze gedaan alsof ze sliep. Nu een gesprek met haar aanknopen leek hem niet verstandig. Iets van zijn zondigheid kon allicht doorsijpelen in wat hij aan zijn lippen liet ontsnappen, nu alle bescherming omlaag was in deze slaap-waak toestand.

Aldo had gelijk: hij mocht best wat flinker zijn. Was het niet de hoogste tijd om uit te zoeken waarom Sabrina nog steeds niet zwanger was? Had hij het allemaal niet hopeloos op zijn beloop gelaten? Zijn vrije dag van vandaag kon het begin worden van een nuevo estilo de vida. Flinker, veel flinker moest hij worden. Zijn.

Moeilijk was het niet, het zat allemaal al in hem, met gemak. Hij wist ook niet waarom hij het zo ver had laten komen. Kwam het allemaal voort uit onzekerheid na de desillusie rond het acteren in Nederland?

De volgende morgen, toen het spreekuur in volle gang was, doorzocht hij het huis. Wat hield Sabrina allemaal voor hem verborgen?

159

Hij begon met het schuurtje, waar nog dozen stonden uit Sabrina’s jeugd: haar boeken, bijna antieke langspeelplaten met muziek van Wagner, een houten kistje met een grote blonde haarlok erin. Hij rook eraan en stelde zich een lange brede Zweed voor met wie ze een heftige affaire kon hebben gehad. In het kistje vond hij ook brieven in het Zweeds, zo te zien van meisjes én jongens. Hij kwam zelfs rapporten van de kleuterschool tegen, met sterk wisselende cijfers, droogbloemen die in een schriftje geplakt zaten, een zilveren hangertje in de vorm van een druppel, precies eender als wat Vidar bij zijn doop gekregen had van een oom en tante. Was het niet belachelijk dat Sabrina een doopcadeautje in de berging had liggen? Had ze dan werkelijk geen respect? Was dat doopsel - in de Lutherse kerken toch bepaald niet zonder betekenis - dan helemaal voor niets geweest?

Hij vond niets dat hij met Sabrina’s duivel, oom Manne, in verband kon brengen. Ook voorbehoedsmiddelen waren in het hele schuurtje niet te vinden. Hij liep terug naar binnen en zag Sabrina uit de spreekkamer komen. Ze glimlachte naar hem maar zei niets, misschien omdat er patiënten in het gangetje stonden, voor het loketje van Marianne. Hij glimlachte terug en ging de trap op, de slaapkamer in. Hij zocht in haar nachtkastje, in de schoenenkast, ín de schoenen en vervolgens in de kledingkast, bij nader inzien de meest voor de hand liggende plaats. Hij voelde in de zakken van haar jassen, tussen de keurige stapeltjes met shirtjes, truitjes en allerlei kledingstukken waarvoor hij noch het Nederlandse noch het Spaanse woord wist. Hij voelde tussen haar slipjes, ook pikante slipjes waarvan hij niet eens wist dat zij ze bezat. Bij het zien ervan voelde hij een traan opwellen.

Plotseling stond zij in de slaapkamer. Hij schrok hevig.

‘Wat ben je aan het doen, Roldán?’

‘Ik bewonder je kleding, vooral de dingen die ik nog nooit te zien heb gekregen.’

‘Het zou een verrassing moeten zijn, maar nu is het verklapt.’

160

‘Een verrassing voor wanneer? Voor als we naar het bejaardenhuis gaan?’

‘Die toon is nergens voor nodig.’ Ze zuchtte. ‘Ik moet terug naar mijn patiënten.'

‘Je vertrouwde mij niet?’ Hij legde de slipjes terug en ging recht tegenover haar staan.

‘Je moet toegeven dat het erg vreemd is, dat jij hier tussen mijn kleren staat te wroeten. Wat zoek je eigenlijk?’ Ze legde haar armen over elkaar.

‘Weet je wat vreemd is? Dat jij nog steeds niet zwanger bent. Of ben je onvruchtbaar? Is het niet gemakkelijk om dat te onderzoeken?’

‘Daar heb ik geen zin in. Het bevalt me helemaal niet hoe je tegen me praat.’

‘Ik wil dat we ons allebei laten onderzoeken. Om te zien of er een medische reden is dat je nog niet zwanger bent. Begrijp me goed, het kan ook aan mij liggen. Ik zeg helemaal niet dat het aan jou ligt.’

‘Maar ondertussen ben je wel mijn spullen aan het doorzoeken.

Zoek je soms de pil?’

‘Ik wil dat we ons laten onderzoeken. Oké?’

‘Nee, niet oké.’

Hij voelde intense woede opkomen en sloeg een hand uit naar de pikante slipjes. Hij smeet ze op de grond. ‘Daar heb je ons seksleven van niets! Je bedriegt me!’

Hij zag Sabrina wankelen. Haar ogen draaiden en ze schreeuwde: ‘Ik wíl niet eens een kind van je!’, haalde uit en plantte een vuist onder zijn maag. Hij kromp ineen en kreeg ook nog een klap in zijn gezicht. Wat er toen gebeurde, was in een waas. Maar het resultaat was dat Sabrina even later op de grond lag, met haar ogen dicht. Uit haar neus liep een straaltje bloed op de hoogpolige vloerbedekking.

Meteen kwam hij bij zijn positieven en gaf haar tikjes tegen de wangen. ‘Sabrina! Dat was niet de bedoeling. Het spijt me!

161

Sabrina!’ Hij raapte een pikant slipje op - het kleinste lapje textiel dat hij ooit gezien had - en depte het bloed. Hij kon zich niet voorstellen dat de neus gebroken was. Die stond nog mooi recht.

‘Sabrina?’ Marianne kwam de trap op lopen.

‘Even beneden blijven!’ riep hij. ‘Ze komt zo.’

‘Wat is er dan?’

Hij hoorde dat ze doorliep. Maar misschien kwam een doktersassistente nu juist wel van pas.

‘Sabrina heeft een kastdeur tegen haar neus gekregen.’

‘Oh! Wat erg!’ Marianne ontfermde zich over zijn vrouw, vond een hartslag, draaide Sabrina op haar zij.

Eén oog ging open. ‘Je hebt me geslagen. Je hebt me op mijn neus geslagen.’ Sabrina voelde eraan.

‘O?’ zei Marianne.

‘Bemoei je er niet mee,’ zei hij.

Hij zag de assistente naar de slipjes kijken, vooral dat met het bloed, maar gelukkig hield ze haar mond.

Ook Sabrina zag nu de chaos op de vloer. ‘Komen ze toch nog van pas.’

De volgende morgen werd hij met hoofdpijn wakker.

Zwaarmoedigheid viel op hem neer vanaf de muren met het geblokte behang. Zijn hoofdpijn was ongetwijfeld van de fles Cabernet Sauvignon die hij in de slaapkamer tot zich genomen had. Sabrina had de avond en de nacht in de woonkamer doorgebracht. Ze hadden elkaar de vorige dag na het gebeuren niet meer gesproken. Sabrina had haar spreekuur afgemaakt en hij was gaan wandelen. Samen gegeten hadden ze ook niet en hij had zich met een boek en een fles wijn in de slaapkamer teruggetrokken. Al omstreeks tien uur moest hij in slaap zijn gevallen, half dronken.

Hij zette zijn voeten op de hoogpolige vloerbedekking en bracht zijn gewicht voorzichtig naar voren. Hij stond, en al wankelend zag hij op de wekker dat het half negen was. Verdorie, 162

hij kwam te laat op zijn werk! Maar had het zin om zo te gaan werken? Kon hij zich niet beter meteen ziek melden? Het was geen zonde, meer een bijkomstigheid, voor iemand die al door en door zondig was.

Hij besloot het toch te proberen, met dat werk. Van beneden hoorde hij de geluiden van de huisartspraktijk. Hoe zou Sabrina’s neus er nu uitzien? Wat zou ze tegen haar patiënten zeggen als die haar vroegen wat er gebeurd was? Grote spijt voelde hij niet. Hij had haar in een opwelling geslagen. Zonder het te beseffen en nadat zij hem heel bewust geslagen had. En toe had gegeven dat ze nooit kinderen van hem gewild had. Ook hij had zijn grenzen.

Toch? Waarom voelde het dan alsof God hem aan zijn lot overliet?

De buitenechtelijke zwangerschap? Maar die was hem ook maar opgedrongen.

De deur van de woonkamer stond open en hij schuifelde erheen om te zien hoe zij de nacht had doorgebracht. Meteen zag hij het. Er was ingebroken. Er lag rommel uit laden en kastjes op de grond en. . het 33-beeld was weg! Verder zag hij zo snel niet wat er nog meer ontbrak. Sabrina? Hoe ging het met haar? Ze moest iets gemerkt hebben. De inbreker was hooguit twee meter langs haar heen gelopen.

Hij wankelde terug naar de slaapkamer, trok zijn pyjamabroek aan en daalde de dertien traptreden af terwijl hij tranen voelde opkomen. Hij kwam uit voor het loketje van Marianne, die hem geamuseerd aankeek. Wat een gebrek aan respect alweer!

‘Is alles goed met mijn vrouw?’

‘Met haar neus niet, natuurlijk.’

Hij negeerde haar belerende toontje. ‘Ik bedoel na de inbraak.’

‘Het gaat wel, geloof ik. Het slot is volgens mij beschadigd. Of de deur, ik weet het niet precies.’ Ze knikte in de richting van de voordeur. Hij zag en hoorde gelach van wachtende patiënten, en besloot de schade later op de dag te gaan opnemen. Hij keek nog even of hij de kop van Felix de Jong in de wachtkamer zag. Maar 163

dat was niet zo. Die had zich door Sabrina waarschijnlijk echt uit de praktijk laten wegjagen, de slappeling.

‘Is er veel meegenomen?’

‘Ze had het alleen over een beeld.’

‘Onbegrijpelijk,’ zei hij, terwijl hij de trap weer opliep. Geen computer weg, geen sieraden, de televisie niet. Alleen zijn beeld.

‘Is er politie geweest?’ riep hij halverwege de trap naar Marianne.

De deur van de spreekkamer ging open om een patiënt door te laten. Even zag hij in de deuropening het gezicht van Sabrina, die schrok van zijn pyjama. Ze bracht een wijsvinger voor haar rode neus om hem tot stilte te manen, dook vervolgens weg en sloot de deur weer.

Terug op de slaapkamer belde hij Cristina.

‘Weet je niet hoe laat het hier is, broer?’ klonk het slaperig.

‘Jawel, maar je beeld is gestolen. Er is ingebroken hier. Het 33-beeld is gestolen!’

‘Dan is er wel meer gestolen, denk ik.’

‘Nee, alleen je beeld.’

Het duurde even voor er een antwoord kwam. ‘Wat een eer. Ik krijg medelijden met die Nederlanders.’

‘Cristina, het is een belangrijk beeld. In ieder geval voor mij.

Wat jammer dat jij dat anders ziet. Hoe komt dat eigenlijk? Je hebt het nog wel gemaakt. En het mij geschonken voor mijn bruiloft.

Hoe kun je zeggen dat het niet belangrijk is?’

‘Heb ik dat gezegd? Volgens mij niet. Het gaat trouwens niet goed met compadre.’

‘Met zijn heup?’

‘Meer met zijn hoofd. Hij begint tegen mij ook al zo te zeuren over een kleinkind. Bij jou gelooft hij er niet meer in volgens mij.

Mag ik nu weer gaan slapen?’

Maar er kómt een kind aan! Heus. Ik weet alleen niet of jullie het ooit te zien zullen krijgen.

164

Sabrina

(De dag ervoor)

Halverwege de trap schudde Sabrina drie keer haar hoofd, in een vage hoop dat dit haar tot haar positieven zou brengen, dat het van daarnet niet echt gebeurd zou zijn, of misschien dat haar huwelijk met die vent een kwade droom was geweest. Maar de pijn in en achter haar neus maakte bij de tweede keer al duidelijk dat het wel degelijk echt was, tot in elk detail. Dat de werkelijkheid zich goorder ontpopte dan ze ooit had kunnen zien aankomen. De vent die zij uit Uruguay gehaald had, die mislukte cowboy met zijn praatjes en dat ver ondermaatse acteertalent, hij had haar geslagen. Wat laf van hem om haar tikje op zijn buik zo te beantwoorden. En nu had ze tot aan het middaguur nog een patiënt of vijftien te gaan. Het woordje ‘karma’ schoot haar te binnen en ze kreeg het niet weg, zeker niet vanaf het moment dat de lelijke kop van ex-patiënt De Jong voor haar geestesoog verscheen met een uitdrukking van ‘had het dan van me aangenomen, sukkeltje!’ Zijn briefje over dat ‘heilig water’ had ze allang weggegooid.

Marianne was al beneden en wierp haar een bezorgde blik toe, overgaand in een gelaatsuitdrukking die geruststellend bedoeld leek maar het niet was.

‘Over vijf minuten de volgende patiënt,’ zei ze, en Marianne knikte, terwijl de persoon in kwestie moeizaam terug schuifelde richting wachtkamer. De man leek haar dikke neus niet eens opgemerkt te hebben.

Ze verschanste zich achter haar zware groene deur, haalde een spiegeltje uit de behandelruimte, verwijderde met een wattenstaafje nog enkele restjes bloed uit haar neusgaten en 165

smeerde zalf op haar neus, die daar alleen maar roder en dikker van leek te worden.

Wat een geluk dat ik geen kind van hem krijg. Heb ik toch nog íéts goed gedaan.

Die nacht kon ze op de bank de slaap niet vatten, ook niet na een fles port. De pijn aan haar neus zakte er weliswaar van weg, maar de ergste pijn werd niet aangepakt: die aan haar hart, het hart dat ze ooit aan een nietsnut uit Uruguay had verpand. Zijn gesnurk kon ze door de slaapkamerdeur heen horen. Hij had blijkbaar nergens last van.

Nooit had ze meer dan een halve fles port gedronken. Ze had gehoopt dat die tweede helft haar alles zonniger zou doen inzien.

Maar er waren in de woonkamer te veel elementen die haar aan Roldán herinnerden, nog afgezien van dat gesnurk. Er was een prent van een gaucho - die natte jongensdroom van hem - en verder felgekleurde poppetjes met komisch bedoelde, lelijke gezichten, die haar schoonzus uit Montevideo had meegestuurd met een van de brieven vol kleinkindgezeur van oom Ronifaco, maar vooral was daar het wederom bladderende beeld van het getal 33. Waarschijnlijk kon ze inmiddels wel drieëndertig onhebbelijke eigenschappen van haar echtgenoot opnoemen, al dacht ze daar nu liever niet over na. Het was net of het beeld licht gaf in de nacht, een kunstmatig blauw met vlekken van het overschilderen en van het bladderen. En het beeld leek te zeggen: oké, als drieeëndertig kinderen toch te veel is voor je, verzin dan tenminste drieëndertig manieren om je man te behagen.

Ha! Toepasselijker zou zijn: zoveel manieren om hem te verdragen, te verlagen, aan te klagen, het beeld in stukken te zagen. Of hém. . Ze hikte.

Nee, ze moest zich niet laten gaan, ook niet in haar gedachten.

Wat had ze ook alweer gezworen? Fragmenten kende ze nog uit haar hoofd. “Ik zal de gezondheid bevorderen en lijden verlichten.

(. .) aan de patiënt geen schade doen. (. .) Ik erken de grenzen van 166

mijn mogelijkheden en ik ken mijn verantwoordelijkheid voor de samenleving. Ik zal de beschikbaarheid en toegankelijkheid van de gezondheidszorg bevorderen. (. .) Ik zal het beroep van arts in ere houden.” Dat soort dingen.

Er stond in haar eed dus net zo goed dat zij, ook als arts, haar grenzen had. Zolang ze het beroep maar in ere hield. Wat kon er mis aan zijn om het stomme beeld in de Oude Gracht te flikkeren?

En wel nu! Als ze er maar voor zorgde dat het niet uitkwam, zodat het beroep niet geschaad werd. Eigenlijk moest het lijken of er een inbraak geweest was. Het was nu half een. Om deze tijd zou het in februari wel stil zijn op straat en langs de Oude Gracht.

Ze zocht een plastic zak en deed daar het beeld in. Een beetje troep op de vloer uit kastjes en laatjes gaf al snel de indruk dat iemand aan het zoeken was geweest. Zij had door de port natuurlijk overal doorheen geslapen haha! Ook de lege fles legde ze op de vloer. Er klonk nog steeds gesnurk uit de slaapkamer. Ze trok snel en stil wat kleren aan - wat door de drank nog best een beetje lastig was - en sloop naar beneden. Het beeld in het tasje knalde een keer tegen de trapleuning, maar het gesnurk ging na een korte onderbreking door.

‘Sabrina, een halve fles was beter geweest,’ gniffelde ze.

Met moeite kon ze een vloek onderdrukken. Vergeten om gereedschap mee te nemen. Maar de timmerkist stond in de slaapkamer. Geen nood. Met een broodmes moest het net zo goed lukken om het slot te beschadigen, straks op de terugweg.

Gewapend verliet ze het pand. Een ijskoude wind dreef de spot met haar grof gebreide wollen sjaaltje. Gelig licht van lantaarnpalen deed een poging om de duisternis te verdrijven.

Maar de duisternis zit ín de mensen. Heb ik het over mijn eigen duisternis? Ik als arts, val ik uit mijn rol dan? Rol dan. . ze lachte en zocht de duisternis van het struikgewas aan de overkant van de straat op. Tussen de bomen en heesters was het ook warmer. Haar plastic tas met beeld en mes bleef geregeld achter een tak hangen, maar het kon haar allemaal geen donder schelen. Er was precies 167

genoeg licht van de sterren en de maan om zich door het struikgewas een weg naar de Oude Gracht te banen. Straks wel mijn schoenen schoonmaken.

Daar stond ze dan. Het water klotste venijnig en voerde twee dobberende eenden aan, die eten verwachtten, zelfs midden in de nacht.

‘Dat kun je wel schudden, makkers. Veel te zwaar op je maag.’

Sabrina nam het beeld uit de plastic zak en hield het omhoog, maar de eenden waren verre van ontmoedigd. Zij zocht naar een nieuwe woordspeling met Roldáns naam, maar walgde van zowel de naam als het bijbehorende gezicht. Ze haalde het beeld in haar rechterhand tot zo ver mogelijk achter haar rug en maakte met haar arm een enorme zwaai, waarbij ze bijna het evenwicht verloor. Daardoor kwam het beeld minder ver dan de bedoeling was, maar wel ruim voorbij de eenden. Onderduiken deden die niet. Ze moesten toch iets begrepen hebben.

Ze zocht naar de juiste woorden, maar opnieuw leek zwijgen het meest passend. Alleen een ‘Amen’ ontsnapte aan haar mond.

Het had raar geklonken, maar hoe kon het ook anders?

*****

168

Ideeën voor het verdere verloop van De Goedmaakster

Lopende hoofdstuk 5 (vanuit Sabrina):

Na de inbraak bereikt de stemming in huis een nieuw dieptepunt en ze gaan weer naar films kijken om de communicatie te bevorderen. Roldán kiest The Butterfly Effect. Die middag heeft hij bij het diagnostisch centrum zaad ingeleverd om zich te laten onderzoeken op vruchtbaarheid; de uitslag zal nog twee weken op zich laten wachten. Sabrina weigert en laat zich ontvallen dat hij het in handen van God moet laten - wat Roldán nogal hypocriet vindt. Tijdens de film maakt hij toespelingen op dingen die zij gedaan heeft. Ze heeft de indruk dat hij het weet van het 33-beeld.

Hij geeft aan dat de consequenties elk bevattingsvermogen zullen overstijgen.

De karma-man komt een envelop afgeven bij de assistente.

Daarin staat het getal 33 vermeld, en een aansporing om fouten goed te maken, om ontzaglijke consequenties af te wenden. Is het een dreigen met zelfmoord door Roldán? Ook staat er een toespeling op een moedwillig voorkomen van zwangerschap in het briefje. Zij krijgt de indruk dat de karma-man weet heeft van haar zwangerschapsafbreking.

In de dagen daarop geeft Roldán er geen blik van de karma-man te hebben gesproken, al komt het briefje niet expliciet ter sprake. Sabrina kan Felix de Jong niet vinden en gaat zich schuldig voelen. En in een (zwoele) nacht gaat ze - na veel gedronken te hebben bij de muziek van Wagner - terug naar de Oude Gracht om het beeld op te vissen. Ze raakt gewond door een rol prikkeldraad die daar op de bodem ligt, en moet naar het ziekenhuis. Roldán gaat met haar mee.

In het ziekenhuis biecht ze op wat ze gedaan heeft en waarom.

Roldán zegt niet veel, is alleen somber. Hij ontkent dat hij achter 169

de briefjes van de karma-man zit. Zij zegt - misschien wel daarom

- niets over de zwangerschapsafbreking. Roldán is wel depressief aan het worden. Sabrina is bang dat haar vader gelijk zou kunnen krijgen en dat Roldán zich ooit van het leven zal beroven.

Hoofdstukken 6, 7 en 8 (let op de overlappingen in de tijd:

2007

Kind van Roldán wordt geboren

6

2008

Roldán valt in depressie

6

Vissen naar de briefjesschrijver. Bang

7

2009

voor zelfdoding Roldán

2010

Antwerpen

6

2011

Sabrina geobsedeerd door fouten

7

Roldán windt zich op over de legalisering

7

2012

november van abortus in Uruguay

Roldán ontmoet zijn dochter

8

Roldán en het ongelukje van Vidar

8

Breuk met Sander. Zal hen tegenwerken.

7

Slapeloosheid Sabrina

Levendige droom. Een kind zegt dat

7

2013

fouten altijd uitkomen

Dood Roldán

8

Dood en begrafenis Roldán, climax

7

Extra informatie (er moeten wel aanpassingen en verschuivingen plaatsvinden, want onderstaande is oud):

(Hoofdstuk 6, vanuit Roldán):

Roldán is bang dat Sabrina genoeg krijgt van de relatie en hij denkt dat een weekendje uit hen goed zou doen. Sabrina had andere plannen, een weekendje alleen weg, maar hij weet haar te overreden. Hij zal betalen, want hij heeft gespaard. Ze brengen een lang weekend door in Antwerpen (Theaterhotel, waar Toon Hermans ooit overnachtte). Roldán praat eindelijk over zijn depressie, maar lijkt erg zijn best te doen om optimistisch te zijn 170

over de relatie en de kans om ooit een zoon te hebben. Hij heeft het weekend immers gekocht. Maar wat ze zoal ondernemen (bijvoorbeeld het uitlopen van de schier eindeloze voetgangerstunnel onder de Schelde) brengt in hem keer op keer een gevoel van mislukking boven, dat hij altijd sublimeert als miskenning. Terwijl Sabrina gaat winkelen neemt Roldán deel aan een excursie in de riolen ('ruien'). Hij zondert zich van de groep af en er moet een reddingsactie op touw worden gezet.

(Hoofdstuk 7, vanuit Sabrina):

Sabrina raakt geobsedeerd door fouten, bijvoorbeeld van haar patiënten, is bang dat ze in haar werk grote fouten gaat maken, gaat situaties uit de weg die haar aan fouten herinneren, wil niets met religie te maken hebben omdat ze zich dan tegenover een God nog schuldiger moet voelen. Roldán zegt dat ze in haar slaap praat en ze durft amper meer in slaap te vallen, doet moeite om haar kaak op slot te zetten. Sabrina houdt het niet meer en laat tegenover de karma-man het woord abortus vallen, maar de man doet alleen maar geheimzinnig. Een (zevenjarig) kind op straat zegt tegen haar dat fouten altijd uitkomen en rent dan weg.

Sabrina komt in problemen als ze van het kind wil weten wie er achter de boodschap zit. Het blijkt het kind van Roldáns toneelechtgenote van destijds. Die gaat naar de politie en Sander spreekt Sabrina vermanend toe. Het kind heeft dat helemaal niet gezegd, lijkt het. Uiteindelijk blijft geen andere conclusie mogelijk dan dat ze het kind alleen in haar gedachten heeft horen praten, dat ze geestelijk ziek wordt, dat het voortkwam uit wroeging. Zo kan het niet langer. Zij gaat het aan Roldán opbiechten, ook al probeert haar overleden vader haar tegen te houden. Roldán laat echter niet merken dat hij het wist, verdiept zijn depressie en gaat zijn vader achterna door zich op te hangen (zo lijkt het althans).

Sabrina blijft toch vermoeden dat Roldán het aldoor wist, maar het blijft een mysterie ook omdat Lisa niets wil loslaten over haar rol en die van Sander. Bij de begrafenis zoekt zij de gezichten af 171

naar een blik die kan verraden wie haar zo onder druk heeft gezet en haar misschien op meer fouten betrapt heeft. Bij de kist vertelt ze over fouten die mensen maken, en dat je die niet altijd kunt goedmaken. In de hoop dat een gezicht iets verraadt. Er is een gesluierde vrouw.

Een (zesjarig) meisje (twee meter bij de gesluierde vrouw vandaan) - het meisje dat Sabrina over fouten heeft horen praten -

is heel verdrietig en zegt: 'Dat zegt papa ook altijd'.

'Wie is je papa, lieverd?'

'Mijn papa. . mijn papa. . ligt in die kist.'

(Hoofdstuk 8, vanuit Roldán):

Roldán windt zich op over de legalisering van abortus in Uruguay op 17 oktober 2012. Het moeilijk opvoedbare kind (Vidar) van Sander en Lisa komt bij hen logeren en Roldán vermoedt dat Sabrina daarop aangestuurd heeft zodat zijn verlangen naar een kind minder zou worden. Maar dan vergist ze zich! Door onoplettendheid van Roldán valt Vidar uit een boom en raakt gewond bij de Oude Gracht. Roldán voelt zich erg schuldig. Is de miskenning toch niet gewoon mislukking?

Beschreven wordt hoe Roldán tot zijn daad kwam. Uit schuldbesef speelde hij even de rol van zelfmoordenaar, vanwege zijn buitenechtelijke kind Maria. Daarom deed hij zo raar en daarom viel hij Sabrina wel lastig maar durfde er niet over te praten. Het was voor hem een manier om zijn eigen schuld op een ander te projecteren. Van het flesje wist hij omdat Sabrina niet zwanger werd, van het beeld omdat de braaksporen niet klopten, van de abortus omdat Lisa het hem verteld had na het ongeluk van Vidar. Hij is er niet over begonnen omdat het ongeluk zíjn schuld was en omdat hij zoveel boter op zijn hoofd had. Hij concludeert dat een fout niet voor altijd te verbergen is (een conclusie die Sabrina zich zou kunnen aantrekken), vraagt God om hem voor altijd te verbergen. Maar het is acteren en hij ziet steeds de hel voor zich.

172

Het heeft lang genoeg geduurd. Hij wil de strop losmaken, verliest zijn evenwicht en zo komt hij toch om het leven.

173

174

DE MIETJESKRING

(eerste versie,

niet geredigeerd)

Een tragikomische ontwikkelingsroman over twee broers, verwikkeld in een levenslange onderlinge strijd. Bart wordt verdacht van moord op zijn broer Abel, zo lezen we in het dagboek dat hij onder dwang in de gevangenis schrijft. Zijn psychiater spoort hem aan alleen over de belangrijkste feiten te schrijven en eerlijk te zijn. Maar Bart kiest zijn eigen tempo en beschrijft alle gebeurtenissen die hij relevant vindt, zoals het ongeluk waarbij hij tussen twee schepen terechtkwam. Want toen omarmde de jonge Bart een missie om de mensheid vooruit te helpen, een missie die zich sterk op zijn broer zou richten.

175

De begrafenis

‘Het is echt beter als je opnieuw begint,’ zucht John. Hij is een bijna drie meter lange neger, en als hij zucht dan zucht er ook echt wat.

‘Wat is er op tegen om verderop, later te beginnen? Waarom niet een jaar of.. dertig overslaan?’

Maar ik ben pas veertig. . Zal ik het zeggen? Dat ik uit de bibliotheek ooit iets over Freud gelezen heb en dat je niet vroeg genoeg kunt beginnen? Maar híj is toch de psychiater!

‘Dan sla ik wel erg belangrijke dingen over,’ zeg ik voorlopig.

Hij wil dat ik hier een boek schrijf, want in de stukken van het proces heeft hij gelezen dat ik vroeger ook geschreven heb: eerst gedichten, en later hele boeken, die nooit zijn uitgegeven waarschijnlijk omdat ze te autobiografisch waren en die nu ineens niet autobiografisch genoeg zijn. Deze keer ben ik vlak na de wieg begonnen en dat is dus niet goed.

‘Volgens mij blijven er dan nog genoeg belangrijke dingen over,’ zegt John.

Hij is niet op zijn gemak en ik weet niet waarom. Waarom zou ik ook?

‘Ik kan misschien een paar jaar overslaan,’ bied ik aan. ‘Maar als ik vóór mijn achtste begin, mis ik compleet wat er aan boord gebeurd is en dan denk ik niet dat we er veel mee opschieten.’ Een beetje eigenwijs mag toch wel? Ik ben hier al bijna een week, nadat Justitie niet veel met me kon.

‘Bart, we hebben het er al over gehad dat het belangrijk is om details te vermelden – natuurlijk ook weer niet te veel! – en als ik je te vroeg laat beginnen, duurt het wel een jaar voor het af is en of je er dan nog iets aan hebt, voor jouw therapie. . weet je?’

Hij komt uit Suriname en daar is hij trots op. Ik kom uit Nederland en ik probeer daar net zo goed trots op te zijn.

176

‘Dan schrijf ik toch wat sneller! Ik heb hier tijd zat, tenminste als Sophie me een beetje met rust laat.’

‘Een paar uur per dag, red je dat, Bart? Het zou wel goed zijn om je zo intensief met het verleden bezig te houden!’

Ja, dat red ik: alles beter dan deze gesprekken aan weerszijden van dit chaotische bureau. In ieder geval krijg ik nog wat tijd om moed, woorden en vooral inzicht te verzamelen voor de laatste hoofdstukken, als het menens wordt met mijn broer Abel, van wie beweerd wordt dat hij door mij vermoord is.

Ik zat in de glanzende stuurhut, naast de pot met het zwarte vergif dat pa niet meer nodig had. Abel zat zijn stinkende bonenbest te doen op de gehorige wc die pa had getimmerd achteraan in de roef, de plaats waar ons gezinsleven zich van de ene kramp in de andere draaide, nog voor de schroef die ons overdag en soms ’s nachts over de wateren van Nederland, België en Noord-Frankrijk stuwde. Moe was in het achteronder bezig met de was.

Het was zomer 1968 en onze Vrijbuiter lag aan de loskade van een Hasseltse betoncentrale. De kraanmachinist was een nieuwe, die bij ons eerst koffie was komen drinken omdat zijn zieke collega dat ook altijd gedaan had. En blijkbaar had hij begrepen dat je daarbij moest slurpen. En slijmerige complimenten maken over de nieuwe vernis van de stuurhut. Na al die dertig jaren hoor en zie ik nog steeds woorden over een hennige toploag aan bruine tanden ontsnappen, dus zoveel kan er met mijn geheugen niet mis zijn.

Vanuit zijn twintig meter hoge kraan liet hij van wie ik de naam verdrongen heb, nu de knijper in ons ruim neerkomen, schokkerig als een oversekste woerd. Daar vulde het tonnenzware geval zich met dat natte zware betonzand, gemeen schrapend over de azobéplanken van de buikdenning. De man had pa al een keer kwaad gekregen door hard langs de spanten te schuren. Volgens mij kon hij pa zien, want om zó te gaan staan is les één voor elke schipper.

177

Moe had al een keer naar mij geroepen: ‘Gaat het allemaal nog goed, Bart?’ Misschien maar goed dat ze niet was komen kijken toen ik terugriep dat ik het niet wist. Want de volgende kneep ging mis, of raak, en dat had ze niet kunnen tegenhouden.

Met zijn kromgetrokken en ingepakte rug had pa voorin een hoopje bij elkaar geschept en twee meter verderop stond hij te kijken hoe de knijper daar opvallend keurig overheen landde.

Maar in plaats van een dichtknijpen kwam er vanuit de hoge kraanarm een nukkig zwiepen en zo werd pa tegen de scheepswand geplet als een dikke rode smurrie, vlak vóór de zenuwachtige knijper alsnog dichtging en hem pas echt te pakken kreeg. Ik moet gegild hebben, want moe stond ineens in de stuurhut flauw te vallen. Abel had al doorgetrokken en kwam achtervolgd door een gifwolk de trap naar de stuurhut op rennen, zijn broek half op de heupen, het haakje van de deur gebroken.

‘Dat is dus jouw schuld!’ zei hij, nerveus knikkend naar het bloedbad. En dan durven ze nog te zeggen dat ík snel conclusies trek!

Ik ben niet flauw gevallen, al probeerde ik het wel. Pa en ik waren alles voor elkaar. En mijn plotse ontvadering zou ook een wekenlange slag toebrengen aan mijn geheime missie om de mensheid aanmerkelijk vooruit te helpen. Maar daarover later meer. Ook is het toen pas echt begonnen, het hele gedoe met Abel.

Er kwam politie in de roef en allerlei mensen die wedijverden in dikdoenerij. Met petten, hoeden en dreigementen dat het slecht met mij zou aflopen als ik niet de waarheid vertelde. De waarheid moest zijn dat de kraanmachinist pa niet had kunnen zien of – nog liever – dat pa van plaats veranderd was op het moment dat de knijper omlaag kwam. Van een zijwaartse zwieper wilde men niets weten en de dader heb ik nooit meer gezien. Het enige positieve was dat moe Abel naar het achteronder stuurde en mij in mijn verhaal steunde, hoewel zij niets gezien had en dat hielp dus ook niet. Later zou ik begrijpen dat voor haar mijn verhaal klopte 178

omdat het ons smartengeld zou kunnen opleveren. Uiteindelijk werd ik níét geloofd en kregen we een heel klein bedrag om alleen de eerste kosten te dekken, wat moe en Abel míj kwalijk namen.

Met het varen was het afgelopen. Dus ook met het schippersinternaat in Vreeswijk en dat was een geluk bij een ongeluk. Want ik had er schoon genoeg van om door Abel in elkaar te worden geslagen iedere keer als meester Verhofstad mij Kaïn noemde.

Nadat pa van boord was gehaald zonder dat Abel en ik iets mochten zien, werd de Vrijbuiter naar een haventje gevaren waar de oude schuit zich langzaam met tranen vulde. Ook de rode vadersmurrie bleek afgevoerd. En na enkele dagen kwam er ineens een statige man met zwarte hoed, die beweerde een broer van pa te zijn, om ons met de auto door de regen naar Werkendam te brengen, waarheen pa ons vooruit was gegaan. De tijdelijk welwillende Belgische schippers, die met ons verdriet ook niet goed raad wisten, zwaaiden ons uit met de pet in de hand.

‘De Heere geeft, de Heere neemt,’ zei de steile man achter het stuur van de grote auto. En ineens wisten wij weer waarom pa al zo lang geen contact met zijn familie wilde.

‘Hou die praatjes maar voor je,’ zei moe, die naast hem zat.

Dus werd er voorlopig gezwegen, al kon je voelen dat zich in de stilte spanning opbouwde. Ook Abel hield zich een hele tijd rustig, maar het passeren van de Nederlandse grens vormde zijn startsein. ‘Kan die kar niet harder?’ wilde hij weten.

‘Abel!’ riep moe naar achteren.

‘Laat hem maar even,’ zei de hoed. ‘De jongen kan niet wachten om zijn vader toe te vertrouwen aan de aarde, waar zijn Schepper hem van alles zal ontdoen wat hij daarboven niet van node heeft.’

‘Wat is daarboven?’ vroeg ik. ‘De hemel? Daar heb ik wel eens wat van gehoord.’

‘Ja, een hemel is er óók.. ’

‘Maar die bedoelde je zeker niet, voor mijn Gert?’ zei moe.

179

‘Het is niet aan mij om de wegen van de Heere te kennen, laat staan die van Gert.’

‘Dan hou het maar bij de weg naar Werkendam.’

Dat hielp vijf minuten. Dat was de tijd dat ik Abels gepest kon dulden. Eerst plette hij peperkoek op de nieuwe kleren die moe voor mij in Hasselt gekocht had. Daarna ging hij heel zachtjes zijn zelfgemaakte liedje zitten zingen over een Bart die door pies, poep en kots getrokken werd. En tenslotte kwam zijn voet op de mijne te staan. Moe deed net of ze het niet merkte, terwijl ik de chauffeur toch af en toe zag omkijken.

Moe keek óók om en dat was toen Abel een bloedneus had en ik snel was weggedoken om aan zijn represailles te ontkomen. Maar moe kon er verrassend goed bij.

‘Je eerstgeborene was begonnen,’ sprak de oom, terwijl Abel zijn tong uitstak naar mijn getroffen oor. Hij kreeg een vuile zakdoek toegeworpen om het bloeden te stelpen. Ik ging ervan uit dat ik mijn bestraffing niet zou kunnen ontlopen, ook niet in Werkendam, waar we bij de oom konden slapen. Maar voor mezelf kon ik mijn actie gemakkelijk goedpraten, omdat ik wist dat alles veel erger zou worden als Abel merkte hoe bang ik voor hem was.

Omdat Abel was begonnen, bleek de schuldvraag voor moe niet meer interessant.

Bij Breda vroeg ze hoe de volgende dag de dingen geregeld zouden zijn.

‘We hebben met je wensen rekening gehouden,’ zei de oom.

‘Dat mag ik hopen.’

‘Vooral met jóúw wensen, Mechteld. Echt héél beperkt met de wensen van de rest van de familie.’

‘Dus geen toespraken?’

‘Nee, alleen de dominee spreekt. Maar maak je geen zorgen, hij is volgens de ouderlingen bijzonder ruimdenkend, dus hij zal zeker de juiste toon weten te vinden.’

‘Ik wil graag de tekst van zijn toespraak hebben, Willem.’

180

‘Die is er niet, zo’n geschreven tekst. Hij spreekt zoals de Heere het hem ingeeft.’

‘Is die ook ruimdenkend dan?’

‘Als je eens wist hoe ver dat gaat! Je kunt echt gerust zijn.’

Moe was er volgens mij niet gerust op, maar er kon blijkbaar niets veranderd worden. Ze had het allemaal uit handen gegeven.

Oom Willem bleek in zijn donkere huisje aan de dijk mooie dochters te houden in groene jurkjes en met een strik in het haar.

Hun moeder was dood. Als je de meiden aankeek, sloegen ze de ogen neer, hoewel ze ouder waren dan wij. Maar achter mijn rug hoorde ik ze boven het gekraak van de houten vloer uit iets zeggen over de scheve neuzen van Abel en mij. Ze gingen naar moe’s neus kijken, maar vonden wat dat betrof geen gelijkenis en doken de somberste hoek van de kamer in om zich over te geven aan vals gelach en gesmiespel. Even later gingen er bewonderende blikken in mijn richting omdat ik Abels neus scheef zou hebben geslagen hoewel ik een kop kleiner was. Maar het was afwachten wat er die nacht bij mij nog allemaal scheef zou komen te staan.

‘Kunnen de jongens bij elkaar slapen?’ vroeg de oom, terwijl moe met veel te heet water mijn broek van de peperkoek probeerde te ontdoen.

Ze keek afwisselend naar Abel en mij en nam de beste beslissing van haar leven: Abel zou bij haar slapen en ik mocht apart als er plaats was. Van oom Willem mocht ik kiezen: in mijn eentje beneden op de bank of naast hem. Dat was niet moeilijk: naast hem was ik veiliger voor Abel, dus dat werd mijn keuze.

Maar eerst wilden oom Willem en moe dat we met ons allen naar pa gingen kijken. Ook Judith en Rachel gingen mee. Een buurman, die sprekend op oom Willem leek, reed ook. Abel en ik werden in een zijzaal van een kerk meteen aangevlogen door wildvreemde vrouwen. De een riep nog harder dan de ander dat pa, die ze al minstens tien jaar niet gezien hadden, zo geweldig was en dat wij, die ze voor het eerst zagen, sprekend op de rest van de familie leken. Wij konden dat niet zien, eenvoudige 181

schipperskinderen dat we waren. Als moe niet had ingegrepen, waren we ter plaatse fijngeknepen voordat we een glimp van pa hadden kunnen opvangen. Terwijl we daar toch voor kwamen.

Een enge glimp van oneindige dood, een lichtpuntje in het zwart, misschien een plotseling bewegen van een ijskoude vinger of teen.

Moe werkte de familie aan de kant en trok ons mee naar de kist die ik al had zien staan, op een verhoginkje, met een kleurrijk spotje erop gericht. Het was raar dat onderweg mijn voeten steeds zwaarder werden en dat het in Werkendam allemaal toch wel erg vermoeiend was. Rondom ons steeg ‘ooh’, ‘ach’ en ‘wee’ op in de rokerige lucht die ons van pa probeerde te scheiden. Maar moe hielp ons langs de gammele tafels met plastic bloemen tot bij de kist en daar lag hij in een andere wereld en toch niet achter glas of zo. Dood, matglanzend, roodgroen bepoederd, in zichzelf gekeerd.

Wat het ook was, mijn vader niet. Ik had al veel dood gezien: van eenden, vissen, ratten. Allemaal veel echter dan dit. Dit was geen doodgaan, maar een vervangen van een mens door een wassen beeld.

‘Is dit pa?’ vroeg ik, met een bibberend stemmetje.

Moe knikte, maar oom Willem, die ons geen moment uit het oog wilde verliezen, had een andere mening: ‘Niet veel meer dan een leeg omhulsel’. Van dat soort dingen wilde moe niet horen, want haar ja-knikken ging over in een heftig nee-schudden.

‘Mag ik.. voelen?’ zei ik, want ik dacht: als de ene mens de macht heeft om een ander te doden, dan kan hij hem misschien ook tot leven wekken.

Dat was goed, al werd ik van twee kanten gewaarschuwd dat het wel vreemd zou aanvoelen. We hadden minstens twee deskundigen: moe en oom Willem. Die hadden al meer dode mensen gezien en bevoeld. Hun was het blijkbaar niet gelukt, anders stonden ze hier niet zo verdrietig.

Het hoofd vond ik te eng, maar de in elkaar gevouwen handen durfde ik wel te proberen. Als je een vreemde ontmoette was een hand ook het eerst bereikbare. Ik tilde mijn eigen rechterhand op 182

en bracht hem naar die van pa. Het leek wel of hij lag te bidden, dus het moest een beeld zijn. Ik dwong mezelf om hem als mijn vader te zien, die mij dekzwabber noemde, me optilde, in het diepe zand gooide. Mijn hand raakte de zijne. Koud, opgezet, gevernist. Ik wil het, dacht ik met dichte ogen, ik wil het!

Plotseling stond ik in een onweer van ongekend bliksemen en donderen. Een geweldige lichtflits, want ik was geschrokken. De wereld lag op zijn kant, mijn vader leefde, ik had een beweging gevoeld! Het eerste wat ik zag toen ik mijn ogen weer opendeed, was Abel die een hijs tegen zijn kop kreeg. Hij had een duw tegen de kist gegeven.

Op de slaapkamer met antiek behang zag ik pas hoe vadsig oom Willem was. Allerlei lichaamsdelen hadden uitstulpingen zoals ik ze nog niet gezien had bij pa of bij andere schippers als die met ontbloot bovenlijf op hun dek liepen te klussen. Ik vermoedde dat het een zeldzame ziekte was en durfde er niets over te vragen. Hij zat er niet mee. Toen hij in zijn pyjama even naar de badkamer was, trok ik snel die van mij aan, uit het koffertje van het internaat. Zou hij erg snurken? Zou ik kunnen slapen met al dat enge vlees naast me?

Oom Willem was snel terug en toen kon ik mijn tanden even gaan poetsen en plassen. Heel even ging de deur van het minikamertje naast ons open en ik zag Abels gehavende neus en de woedende blik. De deur werd snel dichtgetrokken.

‘Ik hoop dat je goed kunt slapen, jongen. Na al die indrukken. Het wordt nog een zware dag morgen.’ We lagen in bed en de oom trok het licht uit.

‘Nog bedankt dat u voor míj was in de auto.’

‘Ik was niet meer voor jou dan voor je broer. Ik ben voor de waarheid.’

‘Dat bedoel ik, de waarheid.’

183

We lagen in het bed en ik vond dat het een goed gesprek geweest was, hoe kort ook. Aan boord sliep ik alleen, in een klein kamertje dat pa had getimmerd. Op het internaat sliepen we met zijn zessen en gelukkig lag Abel ergens anders. In het schaarse licht zag ik het grote hoofd van de oom hoog op een kussen rusten.

‘Mag ik je iets vragen, Bart?’

Dat mocht.

‘Hoe vind je het dat je zonder kennis van de Heere opgroeit?’

‘Wat bedoelt u?’

‘Dat je nooit iets over God hoort.’

‘Dat weet ik niet, oom.’

‘Nee, dat zal best.’

Er klonk geraas van auto’s die over de dijk stoven. Dat ging nog niet meevallen vannacht. Zeker niet na de zogenaamde grap die Abel had uitgehaald.

Even later zei hij: ‘Zou je misschien wat meer over de Heere willen horen.’

‘Ik wil eigenlijk proberen te slapen.’

Hij schoot in een harde lach. ‘Ik bedoel ook niet nu! Een andere keer, als dit allemaal achter de rug is?’

‘Misschien wel.’ Ik had geen idee wat ik wilde.

Maar mijn antwoord beviel oom Willem: ‘Je bent een lieve jongen! En een dappere jongen!’ Hij zei het nogal hard en ik geneerde me. In de kamer ernaast klonk gestommel en ik hoorde dat moe iets tegen Abel zei. Het was erg gehorig.

‘Een jongen van jouw leeftijd heeft zeker allerlei geheimen?’

‘Misschien wel,’ zei ik, want ik kon toch moeilijk ja zeggen!

Hij schoot alweer in de lach. Was ik echt zo grappig of lachte hij veel te snel?

‘Wil je er niet eentje aan mij vertellen? Ik beloof je bij alles wat me heilig is – en dat is veel, heel veel – dat ik het niet verder zal vertellen.’

Ik geloofde hem. ‘Maar waarom?’

‘Omdat ik je iets beter wil leren kennen? Is dat raar?’

184

Ik deed mijn wijsvinger voor mijn mond: hij moest echt iets zachter praten.

Hij knikte.

Met fluisterstem zei ik: ‘Ik lees gedichten, dat is pas raar.’

Hij klonk een stuk zachter nu: ‘Zo zo, dat is inderdaad opmerkelijk op jouw leeftijd! Maar raar zou ik het niet willen noemen. Jij moet het zéker niet raar noemen van jezelf!’

Ik knikte en schudde nee tegelijk.

Hij fluisterde nu ook. ‘Wat voor gedichten?’

‘Meestal mooie.’

Oom kon zijn lach niet inhouden en die kreeg iets vreemds nu hij probeerde stil te zijn.

‘Wil je er niet eentje opzeggen?’

‘Nee, oom Willem.’

‘Dat snap ik wel, hoor. Op jouw leeftijd.’ Hij werd stil en lag even naar het vuile plafond te staren. De lakens waren ook niet echt schoon, herinnerde ik me van daarnet, kon ik nu ruiken. Er kwam een brommer op de dijk voorbij.

‘Hoe is dat zo gekomen, dat met die gedichten?’

‘Dat was toen ik van het gangboord was gevallen en tussen de Vrijbuiter en een ander schip in kwam.’ Ik fluisterde nog steeds.

‘Dat schip lag aan het onze vast, maar niet strak genoeg en ze waren niet aan boord.’

‘Zo! En toen?’

‘Toen ben ik gered of heb ik mezelf gered.’

‘Door je vader of moeder, zeker?’

‘Nee, ik duwde dat schip opzij en het ging.’

‘Een binnenvaartschip? Een vrachtschip? Geladen?’

Ik knikte driemaal. ‘Met honderdvijftig ton tapioca. Wij hadden schroot in.’

‘Dat kan niet.’

‘Toch was het zo.’ Ik was er tamelijk zeker van. ‘Oom Willem.’

Hij staarde me aan.

185

Ik maakte mijn verhaal af. ‘En toen konden ze mij eruit halen met een touw.’

‘Zou je er geen hulp bij gehad hebben, bij dat duwen?’

‘Misschien wel.’

‘Van boven, bedoel ik.’

‘Mijn ouders stonden boven, maar duwen deden ze niet. Dat weet ik nog heel goed.’

‘Misschien weet je ook wel dat ik dat helemaal niet bedoel.’

Ik haalde mijn schouders op. Je kon al veel beter kijken in het donker.

‘En toen ben je gedichten gaan lezen.’

‘Ja.’

‘Om je te verdiepen in de hulp die je misschien gekregen had?’

Zo was het niet, maar ik mocht niet verder gaan.

‘Volgens mij verzwijg je nog heel wat, Bart, maar dat is goed.

Bedankt dat je al zoveel aan me hebt willen vertellen.’

Ik glimlachte naar het grote hoofd naast me. Oom Willem stonk een beetje uit zijn mond. Er werd op de deur geklopt en ineens stond moe levensgroot in de kamer.

‘Ik wilde nog even welterusten zeggen,’ zei ze.

‘Welterusten,’ zeiden wij en ze ging weer.

‘Ik heb ook een geheimpje,’ zei oom Willem. ‘Kun jij ook geheimen bewaren?’

‘Heel goed!’

‘Goed zo. Het klinkt heel raar uit mijn mond, maar het is misschien beter als je morgen je oren dichthoudt. . als de dominee spreekt.’

‘Wat is een dominee?’

‘Een lange man in het zwart die morgen zal spreken als we bij de kist staan, dus je kunt hem gemakkelijk herkennen.’

‘Mijn oren dichthouden als hij praat?’

‘Ja, dat zeg ik. Ik heb enorm veel respect voor de man, maar voor jouw oortjes is het niet geschikt, stel ik me zo voor.’ Hij deed 186

zijn wijsvinger voor zijn mond en zette grote ogen op: ik mocht er geen woord over zeggen, tegen niemand.

‘Ik heb het wel gehoord!’ Abel stond triomfantelijk naar me te lachen terwijl ik mijn mond vol had met tandpasta. Ik had me al vaker moeten verdedigen met een tandenborstel. Vooral als hij brak, werd het een wapen.

‘Wat dan?’ Er kwamen bellen uit mijn mond. Ze hadden rare tandpasta hier.

‘Dat die oom Willem jou zo’n lieve jongen vond en dat je het niet raar moest vinden. En al dat lachen en dat fluisteren! Je hebt hem moeten verwennen, geef het maar toe!’

‘Helemaal niet! Hij was gewoon aardig.’

‘O, hij heeft jóú verwend, dus!’

‘Helemaal niet: dus! Er klopt niks van!’

‘Nee, dat doet het zeker niet! Moe had ook twijfels.’

‘Twijfels?’

‘Of het wel zo goed was om jou bij hem te laten slapen. Daarom kwam ze bij jullie kijken.’

‘Dan heeft ze ook gezien dat het goed was, dat er niets gebeurd is.’

‘De nacht is anders lang zat.’

‘Om te slapen ja.’ Dat had ik niet veel gedaan. Ik had heel akelig gedroomd van pa in de knijper. En als een levend lijk, dat mij achterna kwam omdat ik het had aangeraakt.

‘Of om allerlei vuiligheid uit te halen.’

‘Laat oom Willem het maar niet horen.’

‘Nee, jouw grote vriend mag het vast niet horen.’

Ik wilde de wijste zijn en beperkte me tot het spoelen van mijn mond. Moe kwam eraan en Abel droop af. Ik kon aan haar niets merken. Gelukkig maar.

Mijn ogen zaten stijf dicht. Heel af en toe deed ik ze open om te zien of de kist al naar beneden was. Die was nu dicht, maar 187

aangenomen werd dat pa’s ooitlichaam erin lag en dus had mijn aanraking niet geholpen. Daar was ik al bang voor. En nu begon ik ook al nachtmerries te krijgen, waar Abel zoveel last van had. Ik had hem een bloedneus geslagen, ik ging op hem lijken, vanaf nu ging alles fout.

Ik trok me steviger tegen moe aan, die nog harder huilde dan dat het regende. Gelukkig had ze een paraplu gekregen van oom Willem. Ze had net nog geroepen: ‘Nu laat hij ons alleen, lieve kinderen!’ Toen hield ik het zelf ook niet langer droog en stopte ik met proberen. Abel hield het nog steeds vol. De modder had mijn voeten vastgezogen, want gisteren had het ook al de hele dag geregend.

Moe schokte en door een spleetje zag ik alle mensen rond de kist huilen, maar heel stil achter doekjes, alsof ze het niet meenden. De dominee, voor wie je dus moest oppassen, had ik er al meteen tussenuit gehaald. Hij was het grootst van iedereen.

Maar ook hij hield zijn mond stijf dicht. Ik veegde mijn natte wangen af aan moeders jas. De mannen waren in het zwart en droegen hoeden en grote paraplu’s. De vrouwen droegen zwarte jurken en plastic tassen met hoedjes die absoluut niet nat mochten worden.

De kist stond op twee vurenhouten balken die over de kuil heen lagen. Er lagen ook twee goedkope touwen en zo te zien gingen ze daarmee de kist omlaag laten zakken. Zouden ze dat doen terwijl wij erbij waren? Maar goed dat er dingen op je ogen zaten waarmee je ze dicht kon doen, moest doen. Alleen bij oren moest je vingers gebruiken, of een kiezel uit het ruim. In mijn hoofd ging pa door met leven. Ik had daar een mooi kamertje voor hem gemaakt en hij zat er in een nieuwe stoel, veel mooier dan het tweedehands geval dat in de roef stond. Pa vond mij altijd veel wijzer dan mijn leeftijd en veel beter dan de lage punten die ik op school soms haalde vanwege mijn probleem met conclusies trekken. Bij taal hoefde ik blijkbaar geen conclusies te trekken of tenminste niet bewust. Zinnen snapte ik zonder erbij na te 188

denken, dus je zou ook kunnen zeggen dat ik wel conclusies kon trekken als ik maar niet hoefde na te denken. Ook het schrijven van foutloze zinnen ging me al snel goed af. In ieder geval had ik zo altijd minstens één hoog punt op mijn rapport staan.

Vandaag of morgen zouden we teruggebracht worden naar Hasselt, maar dan was het snel afgelopen met de Vrijbuiter. Die zou verkocht worden en een andere naam krijgen.

Moe had erover geklaagd dat er helemaal geen familie van haar was. Maar ik had wel gehoord over een oom Henry, een broer van haar, die ons bij de verhuizing zou komen helpen. De familie van pa was meer van het naar de kerk gaan en het begraven.

Er gebeurde iets: de dominee ging in het midden staan.

Iedereen keek naar hem, dus viel het niet zo op dat ik mijn vingers in de oren stak en de ogen weer dichtdeed. Ik kon nog steeds dingen horen, dus dacht ik heel hard aan andere dingen. En dat kon niet anders zijn dan van die keer dat ik tussen de schepen terecht kwam. Toen ik aan boord was gehesen had moe gezegd:

‘Jongen, jij hebt niet langer recht op je leven.’ Dat zou ik nooit meer vergeten, vooral omdat ik altijd al het gevoel had gehad dat moe liever een meisje had gekregen dan een tweede jongetje. Of dat ik van het begin af niet zo goed was als Abel. Je mocht over dat soort dingen niet praten, maar ik had al genoeg opgevangen. Want daar ben ik altijd goed in geweest: dingen opvangen, de gedachten raden of voelen van mensen. Het is ook helemaal niet moeilijk: je moet je alleen niet afsluiten voor de mensen, zoals Abel doet.

Moe begon te trillen. Ik hield nog best van haar. Zij kon het ook niet helpen dat ik geen meisje was en dat het moeilijk was geweest om mij te krijgen, eerst aan boord en later in het ziekenhuis. Maar misschien had niemand recht op zijn eigen leven.

Pa was het er niet mee eens geweest, met wat ze na het ongeluk had gezegd: heel kwaad was hij op haar geworden en dat gebeurde wel vaker als het over mij ging. Volgens hem had ze het zo niet bedoeld en had ik het niet goed begrepen. De dag erna vond ik aan de wal een papier met een versje dat ik alleen aan pa 189

liet lezen en gauw in het vooronder verstopte. Daar kwamen later ook de andere gedichtenboekjes te liggen die ik weleens van hem zou krijgen, altijd stiekem, gelukkig.

ik spartel niet meer tegen

waggel op de stroom

geen ziertje waarde schuilt

in wat nog rest aan droom

dus eerst maar laten gaan dan

waar ik plezier in schep?

hahaha!

of maar meteen dit leven

waar ik geen recht op heb…

Het kon niet toevallig zijn dat uitgerekend ik precies dat gedicht op straat vond. Dus was het menens met dat leven van mij: ik had er echt geen recht op, omdat ik eigenlijk dood had gemoeten na zo’n stommiteit. Als ik wilde doorgaan met leven, moest ik het proberen terug te verdienen. Dat moment was het begin van mijn geheime missie van jongs af aan: de mensen vooruit helpen, ook als het moeilijk was, vooral als het moeilijk was. Stiekem. En ze geen bloedneus slaan, bijvoorbeeld.

Er gebeurde weer iets. Abel. Aan moe kon ik voelen dat hij zich losrukte. En ik zag hem naar voren lopen en tegenover de dominee gaan staan met de handen in de zij. Zijn mond ging open, maar er kwam geen geluid uit. De reus keek hem met een scheef glimlachje aan. Moe haalde hem daar weg en toen deed Abels mond het ineens.

‘Hij was helemaal niet zondig! U bent zelf zondig!’ mopperde hij.

‘Stil Abel, je maakt het alleen maar erger!’ fluisterde moe.

Maar de dominee had beste oren en zei: ‘Inderdaad jongen, je moeder heeft volkomen gelijk. Zonden ontkennen vermeerdert ze!

190

Laten wij met Jozef weeklagen bij de woorden: Vergeef toch de overtreding uwer broederen en hun zonde, want zij hebben u kwaad aangedaan.’

Na de toespraak werd het heel erg. Vier mannen liepen naar de kist en lieten hem aan de twee touwen omlaag zakken in de grote kuil. Moe moest nu wel heel erg hard huilen. En zelfs bij Abel zag ik tranen. Het was ook geen doen wat ze hier deden.

Eén van die kerels gleed in de modder uit, bijna in de kuil. Een ander hielp hem om overeind te komen en toen gleden ze bijna allebei erin. Daarna moest iedereen een rondje om de kuil lopen en wat modder erin gooien. Waar dat op sloeg, wist ik niet. De meesten namen een heel klein beetje, maar er waren er ook, die lange man voorop, die een flinke kluit modder de kuil in smeten, alsof hij snel dicht moest. Moe had dat ook gezien en deed er niet aan mee. Abel wel. Hij gooide per ongeluk de modder tegen de dominee aan. Die werd heel erg kwaad, waarschijnlijk omdat hij dacht dat Abel het expres gedaan had. En zo te horen dacht moe dat ook. Maar zou hij echt zo brutaal kunnen zijn? Hij had wel ooit

‘U spreekt vochtig!’ gezegd tegen de olieboer. En was hij ook niet heel kwaad tegenover de meester gaan staan toen die hem ooit met een boek tegen de oren geslagen had? Straks kon hij in de zak van Sinterklaas mee naar Spanje. Daar zou hij wel een toontje lager leren zingen.

Er lag al een hele laag modder op de kist en zo vond iedereen het in orde, want ze kwamen allemaal een vuile hand geven en

‘gecontroleerd’ tegen ons zeggen, zoals ik het toen begreep. Het was helemaal niet in orde. Zonder pa stond alles stil.

191

Voor burgemeester

Heeft iemand recht op zijn eigen leven? En altijd? Of kun je dat recht verliezen? Stel dat ik de gelegenheid heb – wat hier natuurlijk niet het geval is – om ’s morgens met een enorme kater en eigenlijk nog dronken in mijn busje te stappen, en halverwege tot de ontdekking kom dat het de grootste stommiteit van mijn leven tot nu toe moet zijn geweest, maar toch door- en een kind doodrijd, heb ik dan het recht op mijn leven verspeeld? Even ervan afgezien dat het bij mij altijd anders heeft gelegen, met dat recht op mijn leven… Met acht jaar was alles overzichtelijker in mijn hoofd en bestond alcohol nog niet, maar je kunt moeilijk volhouden dat ik toen minder verantwoordelijkheid had dan nu als zwaar geletterde maar geketende loodgieter, de enige loodgieter van het hele land die méér dicht dan lekkages en méér schrijft dan facturen. Ook een kind kan iemand diep ongelukkig maken, verwonden, doden. En zodra het dat beseft, maakt zijn onschuld plaats voor verantwoordelijkheid. Bovendien ben je in mijn ogen niet alleen aansprakelijk voor wat je doet maar ook voor het onheil dat je had kunnen voorkomen. Dus is het belangrijk om juist te schrijven over dat soort gedachten en beslissingen van vroeger.

Volgens mij ben ik goed bezig, met het verleden en zo.

Vanmorgen nog deed John lacherig over mijn hulpmissie, dus ik zei: ‘Als ik het over het verleden heb, wil ik het goed doen. En vind jij dan soms dat jeugddromen daar niet bij horen?’ Volgens mij schrok hij er een beetje van en alleen binnensmonds mopperde hij nog wat na over het imiteren van Moeder Teresa. Ik vond het nogal oneerbiedig en dan bedoel ik nog niet eens naar Moeder Teresa toe, maar gewoon naar mij, één van zijn patiënten.

192

Daarom riep ik hem na, terwijl hij wegliep: ‘Altijd nog beter dan jezelf imiteren!’

Hij keek niet meer om en dat was maar goed ook, want ik wist zelf niet precies wat ik bedoelde. Maar weet je: ik moet mijn therapeut gewoon wat tijd gunnen. Wij denken gemakkelijk dat wij het zwaar hebben hier, maar voor hem valt het ook niet mee, zo met ons.

Intussen haal ik nog even stevig uit naar het verleden.

Ik geloofde dan wel niet dat pa door mijn schuld was doodgeknepen, geloofde zelden iets van al wat Abel zei, maar wel bleven moe’s woorden doorklinken van toen ik klem had gezeten tussen de schepen. Dat was wel mijn eigen schuld. En ik maak mezelf wijs dat ik ook als achtjarige, zo zonder pa maar mét Abel, stiekem maar vlot een hoop verantwoordelijkheid mijn kant op zag schuiven. Voor ik die aankon, zo dicht op pa’s dood, moest ik mezelf leren beschermen. Tegen mijn broer, bijvoorbeeld.

Bij de verhuizing zou pa’s gelovige familie komen helpen sjouwen maar ze moesten verhinderd zijn en zelfs oom Willem kwam niet opdagen. Terwijl ik toch twee keer van hem had gedroomd. Tegen niemand had ik gezegd dat het zijn advies was geweest om op de begrafenis de oren af te sluiten. Moe had gewild dat zij hetzelfde gedaan had. Abel niet: die had de kans niet willen mislopen om als een echte vent recht tegenover de dominee te gaan staan nadat die pa had zwartgemaakt. Moe en Abel waren het niet helemaal eens over wat de man gezegd had. Volgens Abel was pa door en door zondig genoemd, wat moe ontkende. Volgens haar ging het erom dat hij zich had ‘afgewend van de gemeente’ en daardoor in het donker terecht was gekomen. De ‘buitenste duisternis’ waren haar woorden, of eigenlijk ook niet. En als ik het me goed herinner: ‘buitengeworpen’. Maar niet zondig. Dus wel knap als Abel dat had opgepikt! Zij was woedend op oom Willem, die haar

‘verraden’ moest hebben, en heel trots op Abel, die er een aanmoediging in moet hebben gezien om op dezelfde voet door te 193

gaan. Ook ging hij maar door met pesterijen over mijn verwennerij bij oom Willem. Hij maakte een rondje met de lippen en twee van zijn vingers om er zijn tong onsmakelijk doorheen te halen.

‘Lulsabbelaar,’ zei hij dan. Dit was waartoe zijn wraak voor de bloedneus beperkt bleef, dus ik liet hem graag zijn gang gaan, hopend dat hij misschien een heel klein beetje bang voor mij was geworden. Maar waarschijnlijk kwam het hem gewoon beter uit om mij nog even niet in elkaar te raggen. Ook was het nog steeds mijn schuld dat pa dood was.

Moe was direct na de begrafenis druk in de weer gegaan met de voorbereidingen voor de verhuizing, maar toen het zover was kwam alleen die broer van haar opdagen: oom Henry, en we hadden nog het geluk dat een paar schippers wel even wilden helpen om al onze spullen van de schuit naar zijn vrachtwagen te sjouwen. Dat waren ook de tweedehands spullen uit Hasselt, die een paar dagen onder dekzeil op het voordek en zelfs in het ruim hadden gestaan. Ik hielp zo goed ik kon, maar hield het bij de dozen, want mijn dekzwabberkrachten voegden weinig toe aan die van stoere kerels. Abel liep vooral in de weg, onhandig als hij geworden was, verwend als eerstgeborene.

Die oom Henry was een klein wonder, al was hij – broer van mijn moeder – erg groot. Ik kon me vaag herinneren dat ik hem toch wel eens aan boord had gezien. Hij was een grote steun voor moe, ook al was hij niet op de begrafenis geweest. Het was Abel die gezegd had dat je van familie nul komma nul hoefde te verwachten en voor één keer kreeg hij vandaag gelijk. Op oom Henry na dus. Het klikte prima tussen hem en de schippers en het duurde niet lang of heel ons hebben en houden zat achterin zijn vrachtwagen.

Ik had daar een mooi plekje gevonden waar ik kon zitten op een stevige doos, ingeklemd tussen twee kasten, met al mijn spullen, heel mijn wereld, dicht samengepakt op een paar meter, in afwachting van de explosie in die nieuwe wereld. Alleen zou het 194

zo meteen natuurlijk wel stikdonker worden als de deuren dicht gingen. Meubels van de Vrijbuiter zelf stonden er amper tussen: het meeste zat vast aan de schuit en zou mee verkocht worden.

Hoe goed pa ook kon timmeren, als je iets losmaakte zou het uit zichzelf niet kunnen staan. Voor de gedichtenboekjes had ik uiteindelijk geen betere plaats kunnen vinden dan tussen de reeks van Wipneus en Pim, en die weer in mijn schooltas.

Oom Henry had alles met touwen vastgesjord en wist als landrot toch hoe je knopen en stroppen moest leggen. Het was geen echte verhuiswagen en er lag van alles op de vloer waaraan je kon zien dat, net als met onze schuit, alles vervoerd werd wat maar geld opbracht: plukken wol, groene koeken, hondenvoer met haren. Zelfs een boompje had ik zien liggen. De vrachtwagen was van oom Henry zelf en hij had er nog heel wat meer. Moe had geluk met zo’n broer, hoe erg zijn snor ook prikte. Tegen het dak zag ik ineens twee kleine lampen die nu uit waren maar waarschijnlijk aan onder het rijden. Erg fris ruiken deed het allemaal niet, zo’n beetje als bij ons in het vooronder, dus oké.

Oom Henry kwam de vrachtwagen dichtmaken en wilde achterin blijven zitten.

‘Dat kan niet, Bart. Als er zo meteen iets gebeurt, is het mijn schuld.’

‘Wat kan er gebeuren?’

‘Alles zou kunnen gaan schuiven en …’

‘Hebt u het niet goed vastgemaakt dan.’

‘Jawel, maar je hebt geen idee wat voor krachten er vrijkomen bij …’

‘Een botsing?’

‘Ja, of als ik ineens moet remmen.’

‘Doet u wel een beetje voorzichtig met onze spullen?’

Oom Henry lachte en de verre uiteinden van zijn snor wipten omhoog tot vlakbij zijn oren.

‘Kom eruit nu, kwajongen!’

195

Voorbij Abel liepen we naar voren waar moe al op de stoel naast die van de chauffeur zat. Oom Henry klom achter het grote stuur.

‘Kom maar bij mij op schoot zitten,’ zei moe.

Dat leek mij niets, want we moesten ver. ‘Mag dat dan van de politie?’

‘Vandaag wel,’ zei oom Henry.

‘Als ik niet achterin mag zitten, wil ik naast moe zitten.’

‘Daar zit ík al,’ zei Abel buiten, twee meter lager.

‘Nog niet.’

‘Je mag ook bij míj op schoot, kleintje,’ zei Abel.

‘Ik wil achterin zitten!’ zei ik, maar oom Henry, die naar zweet stonk, werd nu ongeduldig. Dus was het inbinden geblazen, als een blinde vink op moe’s schoot ingesnoerd. En Abel stapte in, oneindig zelfverzekerd dat zijn plaats nog vrij was, een spottend lachje om de mond. Een Belgische schipper zei ‘behouden walvaart’ toen hij de deur eerst uitprobeerde en daarna dichtgooide.

‘Toch wil ik nog een keer terug,’ zei ik.

‘Misschien kunnen we nog eens op bezoek komen,’ zei moe.

‘Het is allemaal over,’ zei Abel.

‘Een nieuwe start, dat is het,’ vond oom Henry, die de motor startte na lang op een knopje te hebben gedrukt.

Die woorden moest ik proberen te onthouden, bedacht ik, kijkend hoe de Vrijbuiter kleiner werd in een van de spiegels.

De rit ging naar de plaats Waalwijk, waar moe familie had wonen. Onderweg werd er over van alles en nog wat gepraat en het zag ernaar uit dat mijn zakgeld voorlopig niet in gevaar zou komen, al was het mijn schuld dat we zo weinig van Vandehasselaere kregen. Recht tegenover ons nieuwe huis moest een school staan: de Clemensschool. Dat klonk raar. Ik kon voelen dat moe af en toe stilletjes zat te huilen. En toen haar tranen tot in mijn nek kwamen moest ik zelf ook een beetje huilen.

196

De reis schoot maar niet op en in dat Waalwijk – of, nog nauwkeuriger: Baardwijk – moesten we eerst nog met oom Henry’s plattegrond op zoek naar iemand die kon helpen met uitladen. We stopten voor een huis met lange groene sprieten in potten voor het raam en iedereen stapte stijf gezeten eventjes uit.

Moe zei dat Abel en ik bij de vrachtwagen moesten wachten en met oom Henry ging ze aanbellen bij het huis met drie kleuren stenen. Er deed een mevrouw open die wel een beetje op moe leek, maar dan een stuk ouder. En ze keek ook lang zo vriendelijk niet. Na een tijdje gaven ze elkaar een hand, maar je kon zo zien dat het gesprek niet erg goed ging. Moe en oom Henry maakten brede gebaren en de vrouw schudde iedere keer haar hoofd. Niets was er goed en ze was een heks toen het nee-schudden heftig werd en ze de deur dichtgooide. Moe draaide zich om en van minstens tien meter afstand kon ik zien dat ze weer huilde.

‘Ik was vergeten wat voor schorem het is,’ zei oom Henry.

‘Ja, familie!’ zei Abel.

We reden naar een volgend adres en daar gebeurde precies hetzelfde. Alleen stonden er geen sprieten maar gele potjes rode bloemen achter een vuil raam. Het was zielig voor moe: de mensen wilden haar niet. Had Abel gelijk gehad over de verhuizing? Dat er niets dan ellende van zou komen? Ik vond dat ik haar moest helpen en probeerde mijn armen om haar heen te slaan. Abel deed me na, maar kon het niet laten om mij vuil aan te kijken.

Hoera! Bij het derde adres ging het beter. Ik kon aan Abels gezicht zien dat die liever ook hier een nee had gehad, om gelijk te krijgen over familie en zo. Ik zei er niets over en was vooral heel erg blij voor moe dat uiteindelijk niet iedereen nee tegen haar zei.

Straks zou een tweede oom ons komen helpen.

Daarna reden we door naar het huis in de Baardwijksestraat, tegenover de ‘Sint Clemensschool’. In een nis boven de ingang daarvan stond een beeld van… Sinterklaas. Maar de aandacht verplaatste zich bliksemsnel naar het hoekhuis aan de overkant, 197

met al die kleine raampjes in de witte kozijnen. Ernaast was een brede gang met donker zand, waar kinderen aan het spelen waren. ‘Een brandgang,’ zei oom Henry, maar voor moe was het nu al ‘de dam’. We parkeerden de vrachtwagen bij ons voor de deur, zodat het maar een paar meter sjouwen was vanaf de laadopening. De gang bleef voor de helft vrij.

We stapten uit en oom Henry maakte ons nieuwe huis open.

Achter de voordeur hing een wat muffe lucht, net als in de vrachtwagen, hoewel alles toch leeg was, op kleine hoopjes vuil in de hoeken na. Abel vloog de trap op om de grootste slaapkamer te veroveren. Moe gaf hem de op één na grootste, met uitzicht op de tuin, de grasweiden daarachter, in de verte een kerkhof met een kruis op een berg en in de ‘dam’ die lawaaierige kinderen. Ik vond het niet erg om een kamer aan de schoolkant te krijgen: die leek voorlopig een stuk rustiger dan de achterkant. En het was er veel koeler dan bij Abel.

Moe was tevreden over wat ze zag. Er was geen ‘centrale verwarming’. Maar dat wist ze al. Dat werd dus fikkie stoken in de kachel die de huiskamer domineerde en volgens mij had ik al een idee dat het boven koud zou zijn van de winter.

Achter de woonkamer was een keuken, kleiner dan wat we aan boord gewend waren en dan was er een deur naar de ‘plaats’ en verder naar achteren de tuin. Aan de plaats was ook weer een deur van een stenen schuurtje dat aan de keuken vastzat en waarvan volgens oom Henry de vochtige buitenmuur onder stroom stond. Je hand ging er inderdaad een beetje van tintelen, maar gevaarlijk was het niet. Langs de plaats stond een betonnen schutting met een poort erin naar de ‘dam’, waar de buurkinderen steeds meer herrie maakten. Ze deden nu wie er het hardst kon schelden, in een raar taaltje. ‘ Vuil verke’ ving ik op, ‘ gij zet schijt, net as oew voader’ en, in normaal Nederlands: ‘krijg de tering!’

Ruzie hadden ze niet, dit hoorde hier zo. Moe had er last van en ik zag haar denken: waar zijn we nu toch terecht gekomen! De avond daarvóór was ze op de rand van mijn bed nog komen vertellen dat 198

ze er tegen opzag om de wal op te gaan. Ze hoopte dat ze de juiste beslissing nam. Ik had gezegd: ‘Natuurlijk moe, ik zal je helpen.’

Toen had ze me bijna doodgedrukt, als een knijper.

‘Zijn jullie schippers?’ kwam de oudste van het stel vragen, een stuk groter dan Abel, veel te oud voor zijn groene snotpin die ieder moment op onze stoep kon vallen.

‘Geweest, ja,’ zei moe.

‘Dat kun je wel zien,’ zei nummer twee, die niet veel kleiner was.

Oom Henry werd laaiend en greep de jongen vast. ‘Zeg snotaap!’ riep hij, met zijn snor bijna tegen het gezicht van de schuldige. Hij had volgens mij nog wat meer tegen hem willen zeggen, maar hield zich in omdat moe aan zijn schouders stond te rukken. Abel zag ik wit wegtrekken. De twee vluchtten het huis aan de andere kant van de dam binnen en toen hun vader ruzie kwam maken, had oom Henry ook daar geen moeite mee. De buurman riep nog, vertaald: ‘Hier in Bork gaat het heel anders, daar komen jullie nog wel achter!’ Oom Henry haalde zijn schouders op. Wat erg dat hij er straks niet meer bij was! Hoe zou dat hier bijvoorbeeld gaan als het ooit uitkwam dat ik gedichtenboekjes had? Maar goed dat de vrachtwagen niet bij de buren voor de deur stond!

Er stopte een auto en een man kwam ons een hand geven. Hij zei ‘oom Piet’ en ‘gecontroleerd nog’, zodat het uitladen kon beginnen. Voor Abel en mij waren er de lichtere dozen en voor de mannen was er volop beulswerk. Moe zei waar alles moest komen te staan en dat deed ze verrassend goed. Abel liet twee dozen uit zijn handen vallen en weigerde de troep op te ruimen.

Elke keer als ik bij de laadopening kwam, keek ik naar de buurjongens, die nu op veilige afstand stonden te kijken. Naar ons geroepen werd er niet meer. Bij mijn vierde vracht zette ik een knipoog naar een jongen die een beetje stond te lachen en bij de vijfde kreeg ik een knipoog terug. Dat ging hier aan de wal 199

misschien nog wel meevallen, met de nieuwe start. Abel stak zijn tong uit tegen de jongens, zodat hij wel problemen moest krijgen.

Toen de mannen een pauze namen om te roken, ging ik de tuin verkennen. Er was al een tijdje geen gras gemaaid: dat ging extra zakgeld opleveren. Er stonden goede klimbomen, maar niet één die groot genoeg was om een hut in te bouwen. Aan de damkant van de tuin en aan de achterkant stond een heg van een meter dik en links was weer schutting. Achter de tuin werd gespeeld. Door de heg zag ik de snotpin van de jongen die naar mij geknipoogd had. Hij vroeg hoe wij heetten, maar in een vreemde taal.

‘Jorissen,’ zei ik.

‘En van vurre?’

‘Bart,’ gokte ik en het was goed. ‘En jij?’

‘ Dè zeg ik nie.’

‘Waarom nie?’

‘ Dè zeg ik ok nie!’

Dat gingen goede gesprekken worden hier.

Vanachter de heg kwam de vraag of ik geen borks kon praten.

Wat ik dus net had geprobeerd.

‘Ik denk het niet.’

Hij deed me na en zei toen, vertaald: ‘Geloven jullie in Sinterklaas?’

Natuurlijk.

Een andere jongen bemoeide zich ermee: ‘Geloven die schippers nog in sinterklaas, Willy?’

‘Ja, natuurlijk,’ zei Willy.

Er werd hard gelachen.

‘Waarom lachen ze?’ vroeg Abel, die ook achterin de tuin kwam.

Ik wist het niet.

‘Omdat jullie schipperskinderen zijn, daarom lachen wij.’

‘Kijk maar uit dat onze oom dat niet hoort!’ zei Abel.

‘Ga jij je oom halen? Hebben jullie dan geen vader?’

‘Pa is dood.’

200

‘Net goed.’

‘Hoezo?’

Gelukkig kwam een vrouw – ik dacht een moeder – de jongens wegroepen. Op de dam achter de heg zongen ze: ‘Alles in de wind, alles in de wind, ’t is maar een schipperskind!’ En dat mocht van die vrouw.

Binnen kregen we limonade. Abel had het liefst eerst de siroop en daarna het water, zodat het zich in zijn buik mengde tot iets wat hij nooit zou proeven maar wel lekker móést zijn. Moe vond het een goed idee, ik vond het stom.

Toen ik naar bed moest had Abel gezegd: ‘En kijk je een beetje uit voor de monsters?’ Hij hoopte dat ik ook nachtmerries zou krijgen. Mijn laatste was alweer twee weken geleden. Het was nu warm in mijn kamertje, waar alleen het bed en het Belgische bureautje in pasten. Vanmiddag had de zon vrij spel gehad, dus het was te hopen dat moe van die dichte, zware gordijnen zou ophangen. Er hing een tijdelijke lamp aan het plafonnetje, dat maar de helft van de kamer overspande, omdat vlak boven het raam het dak al begon. In de dakgoot zaten vogels ons uit te lachen. Als dat te lang duurde moest ik er maar eens flink op los rammen met mijn tennisracket, dat ik in de hoek had gezet. Het was echt mijn kamer geworden, misschien omdat ik zelf ook wat spijkers in de muur had mogen slaan om schilderijtjes op te hangen: eentje van een fruitschaal en eentje met de foto van het schaatsen, ergens in Duitsland. Het waren mijn eerste spijkers geweest en oom Piet had het me geleerd. We waren nu weer met ons drieën in dit huis en ik hield me aan de woorden van oom Henry dat we het als een nieuwe start moesten zien.

Vanuit mijn bed, dat van de vorige bewoners was geweest, kon ik door het raam precies de bliksemafleider op het schooldak zien.

Het was vandaag geen weer geweest om nu onweer te verwachten. De zwaluwen hadden laag gevlogen, dus morgen zou het ook wel goed zijn. Buiten probeerden vrouwen elkaar te 201

vertellen hoe zij de wereld zagen. Morgen zou ik twee oordopjes draaien van vier stukjes wc-papier. Ook was het mogelijk om een touwtje te spannen van het bed naar de haak waarmee het raam open stond, zodat ik trekkend vanuit mijn bed het raam zou kunnen dichtdoen. Abel kwam de trap op, met moe er achteraan, bonkend op de gehorige treden. Het naar bed gaan gaf heel andere geluiden dan aan boord.

‘Dan denk je toch aan leuke dingen,’ hoorde ik moe zeggen.

‘Ssst!’ deed Abel.

Ik mocht niet horen dat hij bang was. In mijn hoofd zag ik al de kuil die ik morgen met hem mocht graven om het boompje te planten dat oom Henry uit Sliedrecht had meegebracht. Moe moest er wel bíj blijven, anders zou Abel me ‘per ongeluk’

onthoofden met een schop.

Ze ging mee Abels kamer in en het werd stil. Ik hield het niet lang meer van de slaap. Even later was ik terug bij de kuil. In een strakke regie van moe groeven we om beurten, ik bijna evenveel als Abel. De grond was zacht, maar het was wel veel, want breed én diep. Reden genoeg om even uit te rusten en te drinken uit de fles Exota limonade die moe gekocht had. Abel moest al gauw naar binnen om te plassen en ik liet me in het gras zakken om de stapel aarde te bewonderen die ik met pa’s spa had gemaakt. Moe was ook even weg.

Kwam dat geluid uit de kuil?

‘Bart!’ hoorde ik nu duidelijk, zodat mijn glas limonade in het gras kukelde. Moest ik gaan kijken? Nee, het kwam uit zichzelf naar me toe. Boven het zwarte zand dat tussen mij en de kuil in lag, verscheen een hoofd en het was van pa! Gillen deed ik niet, bibberen over mijn hele lijf wel.

Hij zag er goed uit voor een lijk. Hij lachte zelfs. Dat kon ik nu niet.

‘D-dag p-pa’ zeggen kon ik wel.

Pa zag er bleek maar niet dood uit. De pieren hadden hem nog niet te pakken kunnen krijgen: Abel had vanmiddag ongelijk 202

gehad toen ik hem dat had horen mompelen bij een van onze vele ruzietjes. Pa legde zijn handen op de rand van de kuil en ik hoorde in mijn hoofd: ‘Gaat het een beetje, jongen?’

‘We doen ons best hier, pa. Komt u bij ons terug, alsjeblieft?’

Hij knikte droef van nee.

‘U kunt het toch proberen!’

Hij lachte nu flauwtjes, maar het was geen uitlachen: dat deed hij nooit.

Hij staarde leeg naar me. Wij hadden veel te diep gegraven.

Pa liet me weten dat hij niets voelde, omdat hij niet echt onder de grond was.

‘Niet echt?’ Ik hield er rekening mee dat ik wel eens dingen zag die er misschien niet echt waren. Volgens moe was het een hersenbeschadiging van bij mijn geboorte, volgens pa had ik gewoon andere talenten.

Ik zei: ‘Het is toch niet echt mijn schuld, hè pa, omdat ik het kon zien gebeuren, met die knijper?’

Dat was inderdaad niet zo. Ik was een goede jongen, veel beter dan de lage punten die ik op school soms haalde, vooral voor rekenen, geschiedenis en aardrijkskunde. En er waren veel belangrijker dingen dan punten. Ik moest moe maar goed helpen.

‘Doe ik, pa. Oom Henry heeft ons ook goed geholpen.’

Dat had hij wel verwacht.

‘Waarom hebben we hem zo weinig gezien vroeger?’

Het antwoord kende ik al. Het had met de problemen in de familie te maken.

Ik schrok van Abels geroep, zag een lichtflits en weg was pa, met kuil en al. Moe kwam de trap op gesteigerd om bij Abel naar binnen te daveren. Die had natuurlijk weer een nachtmerrie gehad.

Wat ik gezien had, mocht geen nachtmerrie zijn. Maar ik moest morgen maar niet meegraven. En over de ontmoeting met pa kon ik beter niets tegen andere mensen zeggen. Die zouden me toch uitlachen. Ik was zelf verbaasd dat ik niet bang was geworden. Het 203

kon niet anders of ik was heel wat flinker dan Abel. Ik betwijfelde of het wel een droom was. Het voelde niet alsof ik geslapen had.

Kon ik pa oproepen dan? Of zoiets?

‘Moe!’ riep ik, toen ze weer op de overloop kwam.

‘Zitten hier soms ook monsters!’ zei ze, met de klink van de dunne deur in haar hand.

‘Monsters? Zat er een monster bij Abel?’

‘Natuurlijk niet.’

‘Monsters bestaan niet, hè moe?’

‘Was het maar waar, jongen.’

Ik had het voor elkaar. Als eerste was ik bij de schoppen en ik had de graanschop te pakken, waarmee je helemaal geen kuil kon graven. Het gaf niet als Abel dacht dat ik dom was. Er waren belangrijker dingen.

Moe wees de plek aan waar het iele, kale geval moest komen.

Volgens haar zouden we over een paar jaar geen raad weten met de walnoten. Ik moest niet veel hebben van die droge dingen in mijn mond. Liever had ik een mandarijnenboom helpen planten.

Met die schop moest ik heel erg aan pa denken. Die had zijn rug ermee kapot geschept. Op het laatst moest hij een band om zijn middel om te kunnen bijscheppen. Abel en ik mochten het ruim natuurlijk niet in als er gelost moest worden, maar we hadden voor de lol heel wat afgeschept in de enorme hopen zand of soja waarin we ons vanaf het gangboord naar beneden lieten vallen.

Kunstmest en tapioca pellets waren smerig, grind te hard.

‘Nou Abel, laat maar eens zien wat je kunt,’ zei moe.

‘Ik ga grote bruine beesten opgraven,’ zei hij. ‘Hoe diep moet ie worden?’

‘Zeventig centimeter volgens oom Piet.’

‘Dat kan hij krijgen, dan!’

‘Het is alleen niet de beste tijd om te planten, dus er zal regelmatig water op moeten.’

204

Ik schrok toen Abel als een gek met de spa aan de slag ging. Zo meteen kon hij pa wel raken! Daarom zei ik dat hij wat voorzichtiger moest doen, maar dat hielp natuurlijk niet. Abel was niet gelukkig als hij niet apart of flink kon doen. Vanwege gisteravond wist ik dat zeventig centimeter diep genoeg was om pa bloot te leggen. Alles had ik al gezien en ik deinsde achteruit toen moe zei dat ik het van Abel moest overnemen. Gelukkig kreeg ik het voor elkaar om Abel nog even zijn gang te laten gaan. Hij maakte precies zo’n hoop als ik de vorige avond in bed gezien had en om het nog erger te maken ging hij op de spade staan stampen zodat die nog dieper ging.

Toen zei hij: ‘Oei! Nou heb ik pa geraakt, geloof ik!’ Moe had het niet gehoord, maar ik heel duidelijk, en ik wist niet of het uit verdriet was of om zoveel lompheid van mijn broer. En het kon nog waar zijn ook dat hij pa geraakt had. Zijn gevoel werkte niet.

Alles wist hij te beredeneren, maar daarbuiten was er niets.

‘Wàt heb je geraakt?’ vroeg moe.

‘Ach laat maar,’ zei hij. ‘Het was maar een grapje.’

Terwijl ik nasidderde, zei moe opnieuw dat ik het moest overnemen van hem. Ik wilde niet, maar er was geen mogelijkheid om dat duidelijk te maken. Ik kon niet ineens rugpijn hebben: daar had ik eerder aan moeten denken. Gelukkig wilde mijn schep inderdaad niet de grond in, zeker niet als ik er geen kracht op zette. Het plannetje lukte: het duurde niet lang voor Abel het weer kwam overnemen.

Maar moe zei: ‘Abel, geef Bart jouw schop maar even.’

Hij deed het niet en ik kon weg om water te gaan halen in een emmer. Als pa ineens te voorschijn moest komen, dan liever op een moment dat ik er even niet bij was.

Toen ik uiteindelijk toch maar terugkwam, moest ik het water in de kuil gooien. Alweer kon ik niet zeggen wat het probleem was.

Maar toen ik even heel dapper had gekeken of pa echt niet te zien was, ging er toch twee keer vijf is tien liter water de kuil in. Sorry pa, dacht ik. Maar ook: een schipper verzuipt niet zo makkelijk. En 205

toen: pa ís al dood, dus hij kan niet meer verzuipen. Doormidden gestoken worden wel, maar gelukkig was het graven afgelopen en met een beetje mazzel hadden we de grote man niet eens wakker gemaakt.

Moe zette het schlemielige geval in de kuil en ik dacht: mijn pa, als boom van een vent, ondanks die band om zijn middel, maakt wel goed wat dat lullige ding tekort komt. Misschien kon hij ervoor zorgen dat het nog wat werd met die walnootboom.

Moe zei: ‘Ik moet even iets zeggen, jongens.’

Dat klonk niet normaal, dus wreven wij onze neuzen schoon en gingen er netjes bij staan.

Ze zei: ‘Dit is niet zomaar een boom.’

‘Nee, het is een walnootboom,’ zei Abel.

‘Maar dat bedoel ik niet. Het is veel méér dan een boom. Aan boord hadden we een anker dat het schip op zijn plek hield als er geen bolders waren en niets anders om aan vast te maken. Nou zijn we hierheen verhuisd en het zal ook wel eens ruw worden, ik bedoel dat we van de ene naar de andere kant geslingerd worden.’

Ze keek naar de huizen van de buren aan beide kanten. ‘Pa kan niet meer voor onze veiligheid zorgen en we zullen er veel voor elkaar moeten zijn. Ik had gedacht: als we deze boom nou eens als een vast punt zouden zien waar we steeds naar terugkomen? En als een soort grafmonument, want we hebben geen vervoer om bij pa in dat akelige familiegraf te gaan kijken. Als wij goed voor deze boom zorgen, zal hij misschien ook een beetje voor ons zorgen.

Wat vinden jullie daarvan?’

‘Dat is mooi gezegd, moe,’ zei Abel.

Ik was het met hem eens, wat niet vaak gebeurde, net zo min als dat moe iets moois zei. Het moest dus een soort totempaal worden, net als vroeger de vlaggenmast, die aan boord als waslijn èn totempaal dienst had gedaan. Als we voor op het schip stonden en er fier op waren, was het altijd rondom de vlaggenmast dat we daar ook echt stónden, de wind in de haren, golven kansloos tegen de boeg. Het mooist was het als moe stuurde en ‘haar mannen’

206

voorop stonden. De wind zong in de touwen, boven het gewapper van de vlaggen en de was uit. Dan was je trots om een schipper te zijn.

‘Nou, gooi hem dan maar weer dicht, die kuil. Bart, dat moet kunnen met jouw schep. En Abel zal wel moe zijn onderhand.’

Ik deed mijn best, Abel gooide er de derde emmer water overheen en toen mochten wij de grond aanstampen. Het werd een indianendans, met ‘Hoe-hoe-hoe!’ en ‘Wa-wa-wa!’

‘Nou moeten jullie mij nazeggen,’ zei moe en ze manoeuvreerde ons in een kringetje.

Het werd: ‘Wij beloven – dat we altijd – voor deze walnoot –

zullen zorgen – en voor elkaar – hij staat er voor ons – en wij voor hem – en voor elkaar – zolang als wij leven.’

Achter de heg werd hard gelachen. ‘Schippers zijn mietjes!’

werd er geroepen. Daarna werd er nog meer gelachen, maar toch vooral weggerend.

Het was het laatste weekend voordat de school zou beginnen. Ik speelde af en toe met Willy, de jongste van de vier buurkinderen van Dame, aan de overkant van de dam. Willy viel best mee. Hij had een zus van twaalf, Geertje, waar Abel zijn ogen niet van af probeerde te houden, en twee oudere broers: Mari en Kees. Die twee waren brutaal en gemeen, maar dankzij Willy had ik er niet zo’n last van. Abel bleef zo ver mogelijk bij de buurjongens uit de buurt, al probeerde ik hem er een beetje bij te betrekken.

Vandaag gingen we vissen. Dat hadden we aan boord ook veel gedaan en het was voor mij een hele verrassing hier aan de wal dat Willy ook van vissen hield. Abel ging mee, gelukkig, want anders mocht ik niet. Willy’s broers gingen niet mee en ik hoopte maar dat Abel niet weer van die rare verhalen zou gaan vertellen om stoer te doen. Het was belangrijk voor mij en voor ons hele gezin dat Willy mijn vriend bleef. Als dat niet meer zo was, zouden we meteen ruzie hebben met Mari en Kees. Er zou allerlei troep in 207

de tuin belanden, de ruiten ingegooid, wij gemarteld of meteen vermoord.

‘Heb jij ook een doortrapper?’ vroeg ik onderweg.

‘Ik heb een terugtraprem,’ zei Willy.

‘Ik heb handremmen,’ vond Abel belangrijk.

We hadden de bamboe hengels uit elkaar gehaald en langs de fiets gebonden met bottouw, waarvan Abel een bol bij zich had.

Het vistuig hadden we in plastic zakken onder de snelbinders.

Abel had deeg en voer gemaakt van brood, water en ‘geheime stoffen’ – maar ik wist dat er ook zout in ging en paneermeel.

‘Hé Willy,’ zei Abel, ‘jij bent toch acht hè?’

‘Ja, net als Bart,’ zei hij, met een blik op mij. ‘Hoezo?’

‘Dat jullie mee mogen met acht jaar is best wel apart, vinden jullie niet?’

‘Och, jij bent er toch bij?’ zei ik en dat was wat hij wilde horen.

Willy zei: ‘Misschien komen mijn broers toch nog even langs.’

Abels gezicht stond in één keer strak.

‘Wil je nog gaan?’ zei ik.

‘Natuurlijk,’ zei Abel, terwijl hij op zijn achterwiel de dam uit reed.

De fietstocht ging helemaal goed. Abel was van een achtjarige afhankelijk om de weg naar het Afwateringskanaal te vinden. Hij lette volgens mij extra goed op om de weg te onthouden. Tussen het zandpad en het kanaal lag een brede strook weiland, maar koeien waren er niet te zien. Wel eenden die herrie schopten in de brede rietkragen. Iets later waren er braamstruiken waar nog zat aan te vinden was. Nog verderop schoven we de fietsen onder het prikkeldraad door, op een plek waar volgens Willy de beste stekkies waren.

‘Kijk, koeienvlaaien,’ zei hij. ‘Ze stinken niet omdat er een harde korst op zit.’

‘Kom je hier vaak?’ vroeg Abel.

‘Jawel! Soms wel om vijf uur ’s morgens. Mijn broers vissen ook.’

208

‘En je zus?’

‘Die niet, natuurlijk. Ken jij meisjes die vissen dan?’

Natuurlijk niet.

Willy en ik tuigden onze hengels op en Abel die van hem af, zodat we hem moesten helpen, wat op zijn leeftijd moeilijk te verteren was. We lieten hem een stekkie uitzoeken en konden samen vijf meter verderop zitten. Abel wilde graag zelf overal de voerballen in het water gooien, zodat de samenstelling voor ons verborgen zou blijven.

‘Weet je zeker dat in die van ons geen vergif zit?’ vroeg Willy, maar zo was Abel nou ook weer niet.

Prompt kwamen de eenden eraan, maar die vluchtten al gauw voor Willy’s kluiten modder. Ik gebruikte mijn peillood en ging met deeg vlak boven de bodem, waar volgens Willy veel brasem zat. Abel had geen peillood nodig.

Hoewel wij volgens Abel veel teveel herrie maakten, duurde het niet lang of ze begonnen te bijten en binnen een half uur hadden we alle drie een paar vissen. Die gingen in Abels leefnet, behalve als ze zo klein waren dat ze door de mazen heen zouden wegzwemmen. In het volgende halfuur begon Abel meer en meer te mopperen. Ze wilden niet meer bijten, zei hij, maar wij merkten daar weinig van, behalve dat Abel de laatste voerballen met veel geweld in het water smeet. Vlak daarvoor had hij wel degelijk beet gehad, maar toen zat hij achterom te kijken, naar de kanaaldijk.

Nog even later begon Abel met zijn hengel in het water te klieren en te roepen dat het monster van Loch Ness bij hem zat.

Toen hielden ze ook bij ons op met bijten.

‘Joe-hoe joe-hoe!’ klonk het op de dijk.

‘Mijn broers,’ zei Willy.

‘Kunnen jullie zien of ze hengels bij zich hebben?’ wilde Abel weten. Omkijken durfde hij niet.

‘Nee,’ zei Willy.

‘Kun je het niet zien?’

‘Nee, geen hengels.’

209

‘O.’

Kees en Mari reden de koeienvlaaien open en stuurden hun fietsen in het riet nadat zij er al van af waren gevallen.

‘Waar vissen jullie op?’ vroegen ze.

‘Bliek en brasem,’ zei Willy.

‘En Abel?’

‘Op voorn.’

‘Met z’n hengel in het water, zeker?’

‘Er zat een monster bij hem,’ verklapte Willy.

‘Een monster, toe maar! Daar moesten we dan maar iets aan doen, dan!’

Mari liep naar Abel toe en pakte zijn hengel af. ‘Ik geloof dat dáár een monster zit, hè Kees?’ Hij wees naar het midden van het kanaal.

‘Ik geloof van wel.’

Mari wierp de hengel als een speer weg.

‘Verdomme!’ riep Abel.

‘Sorry, dat ging per ongeluk,’ zei Mari.

De lichte stroom deed de hengel afdrijven. Ik gaf Abel mijn hengel om die van hem uit het water te kunnen vissen. ‘Flauw hoor,’ zei hij nog, stroomafwaarts lopend, terwijl het leefnet geleegd werd.

‘Willy, zullen we jou nog eens even voor burgemeester zetten?’

vroeg Kees.

‘Ik vind het best,’ zei Willy.

‘Wat is dat?’ vroeg ik.

‘Dat zie je vanzelf wel.’

Willy ging liggen en zijn broers knoopten zijn broek los.

Ik wilde liever weggaan, maar wist dat dat nu niet meer kon.

De broers trokken Willy’s onderbroek omlaag en om beurten grepen ze het piemeltje, terwijl ze zeiden: ‘Dag, meneer de burgemeester!’ Willy had de grootste lol.

Ze hadden er gauw genoeg van en zeiden: ‘Bart, nu ben jij aan de beurt.’

210

‘Nee,’ zei ik.

‘Jawel,’ zeiden ze.

Willy zei: ‘Laat hem nou maar.’

Maar de broers hielden aan en zeiden: ‘Als je het niet doet, slaan we je broer in elkaar.’

Ik ging liggen en deed mijn ogen dicht.

De ritssluiting van mijn broek ging snel open en twee wilde handen grepen in mijn onderbroek om mijn worstje bloot te leggen. Ik was erg zenuwachtig. Ze grepen het stevig vast en trokken eraan. Het ding werd al gauw een stukje groter.

‘Meneer de burgemeester heeft er zin in!’ riep Kees. ‘En dat met acht jaar al! Dat kan nog wat worden met jou!’

‘Wat doen jullie daar?’ riep Abel, die met de twee hengels terugkwam.

‘Niets,’ zei Mari.

‘Stop daarmee!’

‘Waarom?’

‘Omdat ik het zeg!’

‘Maar je bent hier in Bork en schippers hebben hier niets te zeggen. Of ga je die oom weer roepen?’

‘Stop daarmee!’ riep Abel opnieuw.

‘Het geeft niet, Abel,’ zei ik.

‘Stom klotebroertje! Wat zou moe hiervan vinden, denk je? Of pa?’

‘Die is toch dood, verrekte gek!’ riep Mari. ‘Luister jij liever naar je moeder dan naar ons? Dan moeten we jou maar eens voor burgemeester zetten!’ De twee broers stonden op en liepen op Abel af. Die riep: ‘Blijf verdomme van m’n lijf af!’

‘O, dus jullie kunnen wèl vloeken? Ons vader dacht het wel!’

Abel nam een dreigende houding aan, maar de twee broers liepen gewoon door en begonnen op hem in te beuken. Abel deed zijn best om de slagen te ontwijken, maar tegen dit idiote geweld kon ook hij niet op. Ik probeerde ertussen te gaan staan, maar Willy trok me naar beneden, zonder te slaan.

211

‘Blijf hier, man!’ riep hij.

Na een paar seconden al viel Abel huilend neer. Toen schopten ze nog een paar keer tegen hem aan.

‘Ik wil me niet vuil maken aan zijn lul,’ zei Kees.

‘Jullie hadden toch beloofd hem niets te doen!’ gilde ik.

‘O, maar hij was begonnen!’

Daar waren ze het alle drie over eens.

Onderweg naar huis huilde Abel meer van woede dan van pijn.

‘Je bent nu al vergeten wat we gisteren bij de walnoot beloofd hebben,’ zei hij.

Hij had het compleet fout, maar ik wilde het er niet meer over hebben. Ik schaamde me kapot.

‘Jij bent een hoer geworden, na dat met die oom in Werkendam,’ riep hij. ‘En weet je wat ik ben? Een. . martelaar.’

Toen ik niks zei, ging hij verder: ‘Ik ben voor jou in elkaar geslagen!’

‘Ik ben anders wel voor burgemeester gezet voor jou!’

‘Waar heb je het over?’

‘Je hebt het toch gezien! Ze hebben me voor burgemeester gezet. Zo noemen ze dat hier.’

‘Het enige wat ik gezien heb, is dat je ze met je piemel liet spelen. En dat je het nog lekker vond ook!’

‘Helemaal niet!’ riep ik. En verder wilde ik het er niet over hebben

Thuis vloog ik meteen naar mijn kamer. Aan moe zou ik het toch niet kunnen uitleggen. Beneden stond Abel grote verhalen te vertellen over wat er gebeurd was. Of niet. Zo meteen zou ze naar boven komen en het allemaal nog erger maken dan het al was. Aan boord zouden zulke dingen nooit gebeurd zijn.

Daar kwam ze al aan. Met de klappen.

De deur sluisde een huilende moe binnen. Geen slaag, alleen tranen.

212

Ze zei: ‘Bart, waarom heb je het toegelaten? Is het je hersenbeschadiging? Volgens Abel vond je het lekker.’

‘Nee! Nee! Jullie snappen het niet! Anders hadden ze Abel in elkaar geslagen. Ik moest wel. Het was de walnootboom. U wilde toch juist dat ik aan Abel dacht!’

Moe keek radeloos om zich heen en liet haar ogen ten slotte rusten op de bliksemafleider van de Clemensschool. ‘Die boom gaat er morgen uit!’

‘Nee! Niet doen!’

‘Waarom niet?’

‘Dan wordt het helemáál niks hier aan de wal. Een totempaal moet je nooit weghalen, dat brengt heel veel ongeluk.’

‘Nog meer dan we nu al hebben?’

‘Nog veel meer! Echt, het kan nog veel erger, moe.’

213

Een potje met zalf

Willy is langs geweest. Het is aardig druk in ons bedrijf. Te druk voor hem alleen, maar hij zegt dat hij het nog wel volhoudt nu hij af en toe hulp krijgt van mijn zoon Erwin, die hier nog steeds niet komt. Dat van die hulp moet overdreven en dus aardig bedoeld zijn, want Erwin is veertien nu. Als Willy maar goed uitkijkt met hem.

Ik heb Willy nog vóór John laten lezen wat ik over Waalwijk geschreven heb. Hij vond het allemaal wat gênant en zei dat het

‘ongeveer wel zo’ was geweest. Hmmmm... uiteindelijk staat een mens toch alleen als het om iets banaals als ‘werkelijkheid’ gaat.

En daar sloof ik me zo voor uit. Niet voor Willy, maar voor die werkelijkheid, voor een stukje duidelijkheid. Alle loodgieters zijn gelijk, maar sommige zijn gelijker dan ik.

Laat ik John vandaag maar zijn zin geven en een sprong maken, naar... 1973. Ik moet maar zien of het dan al iets moeilijker wordt.

Eerst kijk ik nog eens naar het briefje van Erwin op mijn tafeltje. Ik lees, minstens voor de tiende keer vandaag: ‘Dag pa.

Het is fijn dat ik af en toe wat bij Willy kan werken. Voor iedereen, bedoel ik. Mama vindt het goed, zeker zolang jij er niet bent. Ik hou er rekening mee dat het heel misschien toch een misverstand is geweest. Niet dat ik al van plan ben om bij je op bezoek te komen. Maar we zien elkaar wel weer, ooit, ergens. Groeten, Erwin Jorissen.’

John komt binnenlopen, vreemd opgewekt, bukkend voor de deuropening. ‘En Bart, vandaag de middelbare school?’

‘Ja,’ zeg ik.

Hij kijkt verrast op. Had hij soms verwacht dat ik eerst alle klassen van de lagere school zou behandelen?

‘Maar daar ben je toch van afgegaan?’

214

‘Ja.’

‘Dan kun je ook nog wat verder doorspringen, toch?’

‘Waarom?’ Geef een psychiater een hand en hij rukt je geraamte uit je lijf.

‘De middelbare school was blijkbaar niet interessant genoeg.’

Ik weet dat hij een denkfout maakt, maar kan het even niet goed onder woorden brengen. Laat mijn Nederlands mij in de steek? Of verzetten mijn hersenen zich vandaag tegen vaag gelul?

Ik moest schrijven, dus schrijven zal ik! Ik maak aanstalten om weg te lopen, maar bedenk dat ik hier op eigen terrein ben.

‘Dus?’ zegt John.

‘Je maakt een denkfout,’ zeg ik.

Hij schiet in de lach en ik word rood, maar ineens weet ik het.

Eerst praten en dan pas denken werkt! ‘Mijn middelbare school zou interessant voor jou moeten zijn, John.’

‘En waarom dan wel?’

‘Jij wilt toch weten hoe het allemaal zo gekomen is. Kan ik dan een hele school overslaan?’

‘Je bedoelt die school die je niet afgemaakt hebt?’ Johns lachje wordt een beetje vals.

‘Ja, die bedoel ik.’

Hij kijkt me vragend aan, maar durft niet door te vragen. Ik denk dat de boodschap wel is overgekomen. Vandaag 1-0 voor Bart Jorissen.

Blauwe plekken, wilgenproppen om onze proppenschieters te laden, en huisdieren, gewenst of niet: ze kwamen en gingen, net als de zon, snot en schoolmeesters met hun rode cijfers behalve natuurlijk bij Nederlands. Sommige dingen gingen maar keerden altijd terug: hobby’s, huisdeursleutels, vrienden – behalve bij Abel

–, de bladeren in de bomen, de lucht in onze fietsbanden. Er waren ook dingen die bleven: wij natuurlijk en de buren, het elektriciteitslek op de buitenmuur van ons schuurtje, maar meer 215

nog de misverstanden, vooral als het om seks ging of zaken waarbij de groeiende walnootboom een rol speelde.

Dat van die gedichten en mij was nog steeds verborgen. Alleen moe wist het. Ze zag er geen heil in, maar ook geen kwaad en ze snapte wel – zeker met deze buren – dat het beter was als voorlopig niemand er achter kwam. Zelf gedichten schrijven deed ik niet, behalve met Sinterklaas en dan expres heel slecht. Achteraf vind ik het jammer dat ik het toen nog niet durfde – ik vond mijn gekrabbel zo armetierig afsteken tegen wat ik gelezen had – want ik was te kritisch voor mezelf en het hadden waardevolle afdrukken kunnen zijn van mijn wereld van toen. Nu moet ik het doen met vage beelden en herinneringen, afgesleten en al dan niet vertekend door schaamte, onvervulde verlangens en wat ze meningen noemen, vooral van andere mensen.

Mijn geheime hulpprogramma voor de wereld was wel honderd procent verborgen gebleven. De gevolgen natuurlijk weer niet, anders was mijn missie op dat moment al mislukt en verder volledig kansloos geweest. Ik bedoel: in een jaar of vijf moet toch een hoop gerealiseerd kunnen worden. Zo was het voor heel Baardwijk de vraag wie er kon zitten achter de mislukte experimenten om midden in de energiecrisis alternatieve energiebronnen aan te boren. In het afwateringskanaal was plotseling een stabiele constructie verschenen die deed denken aan een schoepenrad en in de derde wei hing een imitatie van een scheepsschroef schijnbaar doelloos wind te vangen in de allerhoogste wilg.

Bij een buspaal zonder hokje, maar wel onder een boom, was een steeds lager hangende kartonnen constructie te bewonderen, duidelijk bedoeld om de wachtenden te beschermen tegen het vallen van dikke regendruppels na een fikse bui. Op kruispunten hingen doekjes aan lantaarnpalen met een briefje: ‘te gebruiken bij zweten onder oksels’. Menig drogist in Waalwijk zal lang herinneringen hebben bewaard aan flesjes, gedoneerd in de brievenbus, met het opschrift ‘tegen verkoudheid’, ‘tegen diarree’

216

of ‘voor als je niet kunt slapen’. En in de stoepgoten concurreerden kartonnen schepjes qua aantal met de verdwaalde hondendrollen.

Ik had de tuinlamp aangedaan, want er was geen ster of maan te bekennen en we wilden de boom en elkaar toch goed kunnen onderscheiden. Moe en haar vriend Fred, Abel en ik. Met ons vieren stonden we hand in hand rond de walnoot. De eerste zijtakken zaten nu op tweeëneenhalve meter hoogte en hadden mijn hut omhoog gedreven. Hoe ver zou het gaan? Het was een fantastische klimboom geworden.

‘Hij is al best hoog, hè moe,’ zei Abel. ‘Eén meter vijfenzestig per jaar gemiddeld.’

‘Ja, een meter of acht gaat ie wel halen,’ meende Fred.

Moe was stil vanavond. Was er iets niet in orde tussen haar en de vrijer? Dat zou dan lullig zijn, uitgerekend op 5 december. Of was ze gewoon weer wat weemoedig, overrompeld door herinneringen aan het boordleven of door wat ze zoal met de buren te stellen had gehad? Ik was gelukkig nog steeds goed bevriend met Willy en kon ook heel goed met zijn vader opschieten. In de weekends hielp ik hem of Mari wel eens met het installeren van badkamers. Vooral in het hangen van verlaagde plafonds was ik handig geworden. En al menig probleempje met de buren had ik weten op te lossen. Hier, zo rond die boom, dat had wel iets. Abel leek onrustiger dan anders. Maar misschien had hij vannacht weer vreselijke dingen meegemaakt in dat arme hoofd van hem.

Ik keek omlaag en zag dat het gebied waar rond de boom geen gras wilde groeien, steeds breder werd. Ik had gehoord dat de boom stoffen in de grond bracht om concurrerende planten uit te schakelen. Dat had oom Henry er niet bij verteld. Nou ja, zo hadden we weer wat minder gras te maaien.

Moe zei dat ze vandaag erg gelukkig was. Dat viel dus mee.

‘Morgen hopelijk ook,’ zei Abel.

217

Fred liet zich opgaan in de boom en de betekenis ervan binnen het gezin, waarbij hij zichzelf voor het gemak meerekende. Hij had mij een keer verteld dat hij vroeger uit een nog veel grotere boom was gevallen en toen twee of drie weken in het ziekenhuis had met een zware hersenschudding. Misschien deed hij daarom soms een beetje apart. Ik zag in mijn eigen ‘lichte hersenbeschadiging’ –

waarbij ik nog altijd grote vraagtekens plaatste – nog geen reden om me daarnaar te gedragen. Fred was wel erg aardig voor moe.

Niet dat hij steeds cadeautjes meebracht of zo – daar had hij als kleine winkelier misschien het geld niet voor – maar hij had blijkbaar wel het gevoel om op het juiste moment de juiste dingen tegen haar te zeggen. Hij was actief in de katholieke kerk en deed daar veel goede dingen, wist ik.

Met alle walnood die we de afgelopen jaren in deze buurt hadden gekend, had de boom wel degelijk een functie vervuld.

Zoals we hier stonden leken we een beginnende heksenkring. De buren maakten er wel eens grapjes over en zelfs Geertje deed daaraan mee. Maar ik liet het allemaal langs mijn brede rug afglijden, vergeven als de wereld immers was van veel belangrijker dingen. Dat het op school alweer niet goed ging met mij, bijvoorbeeld. Abel ging als een speer. Het was fijn geweest voor moe als ik net zo goed had kunnen leren als hij. Als hij een stukje tekst één keer las, kon hij de volgende dag alles foutloos nazeggen. Ik was al teruggezet naar de MAVO, zonder dat mijn punten daardoor gestegen waren. Ook niet voor Nederlands, want die zaten al aan het plafond.

‘Wil er iemand iets zeggen?’ vroeg moe. ‘Nee? Dan doe ik het wel. Er zijn momenten geweest dat ik op het punt stond om de boom om te halen, maar ik denk dat we allemaal blij zijn dat ik het niet gedaan heb. Het is nog steeds onze totempaal, zoals Bart ooit zei. Jullie spelen nu wel niet meer in de takken, maar hij staat hier toch maar mooi het middelpunt van ons gezinnetje te zijn …’

‘Dat bent ú toch?’ vond Abel.

218

‘Nou ja, ik kan het gat niet opvullen dat pa heeft achtergelaten.

En die boom ook niet, natuurlijk. .’

En Abel niet, dacht ik. Hij dacht van wel.

Ze ging verder: ‘Maar toch is de walnoot een rustpunt en een kracht in ons leven.’

‘Goed gezegd!’ zei Fred.

‘Was ze al klaar dan?’ merkte Abel op, voor wie Fred een indringer en concurrent was.

‘ Ze heeft een naam,’ vond ik.

‘Er is veel gebeurd,’ zei moe, ‘maar we zijn er zoveel sterker uit naar voren gekomen.’

Ze was een lieve maar een beetje onhandige moeder en zei of deed vaak precies de verkeerde dingen. Ik liet het maar, want het moest allemaal al moeilijk genoeg zijn.

Er viel een korte stilte en iedereen dacht na over wat moe gezegd had. Zij begon een beetje te huilen en Fred verbrak de kring om haar te troosten. ‘Alles is goed zo, Mechteld,’ zei hij.

‘Dat zijn gewoon de emoties,’ snifte ze. ‘Ik heb ook zoveel fouten gemaakt.’

‘Valt echt wel mee, hoor,’ vond Abel en ik zag hem denken: op het verkopen van de Vrijbuiter en het verhuizen naar Waalwijk na.

Moe zat ingewikkeld in elkaar en Fred voelde ook dat meestal goed aan. Hij kon ook vaak betere woorden vinden dan wij.

Binnen stonden de surprises te wachten die we voor elkaar hadden gemaakt. En er waren gedichten. Het zou beter gaan met moe als we daaraan begonnen. Daarom stelde ik voor om naar binnen te gaan. Abel duwde me opzij toen ik de tuinlamp uit wilde doen. Het feest kon beginnen.

Er zat iets gigantisch onder een doek waarop een veiligheidsspeld het briefje ‘Bart’ op zijn plek hield. Het was duidelijk Abels handschrift, dus dat zou wel weer een monster of zoiets worden. Vorig jaar had hij de avond proberen te verpesten met een beest dat het cadeautje in zijn bek hield. Maar toen ik het eruit nam, begon er bruine smurrie te vloeien en niet zo’n beetje 219

ook. Het had de vloerbedekking veroverd en twee maanden gestonken. Twee weken had het geduurd voor het tapijt een beetje toonbaar werd, maar de vlek was nog steeds te zien. Het was nu de tweede keer dat we surprises deden. Hopelijk had Abel zijn lesje geleerd, anders was het de laatste keer.

Moe was druk met de laatste voorbereidingen voor wat een avondje vol gezelligheid moest worden. Daarvan kon ze wel wat gebruiken. De laatste weken ging het redelijk met de buren, maar soms waren er perioden van pesterijen. Dat kon om niets beginnen, maar het slijten ervan duurde weken of langer. Of ik moest eraan te pas komen. Met de buurvrouw had moe redelijk contact ondanks alles.

Fred leek wat nerveus vanavond. Hij zat onophoudelijk in zijn handen te wrijven. Moe had hem ontmoet op de kaartclub waar ze iedere dinsdagavond Amerikaans ging jokeren. Vorige week nog had ze mij gevraagd wat ik van Fred vond. Iets negatiefs had ik niet kunnen bedenken, maar het leek of ze zelf twijfels had. Met z’n tweeën en in zijn auto maakten ze wat leek op leuke uitstapjes, maar ook daarvan leek moe minder te genieten sinds Fred een beetje ruzie had gekregen met oom Piet, die hier weleens was. Het had iets met geloof te maken, al had ik het niet goed kunnen volgen. Ik had een paar nieuwe woorden opgevangen: devotie, sacrament en iets wat leek op transsubstantie. Abel en ik wisten niet veel van dat geloof af, natuurlijk wel dat je er gemakkelijk ruzie over kon krijgen. Moe was ooit katholiek gedoopt. De school waar wij in 1968 naar toe waren gegaan en die ik met wat hulp van Abel – ja, dank je wel, broer – toch nog met redelijke punten had afgemaakt, was ook katholiek – er stond zelfs ‘Sint’ voor –

maar we hadden ons weinig geïnteresseerd voor de godsdienstlessen. En nu zat ik op een openbare school en Abel alweer op een katholieke school, maar hij had er ook geen boodschap aan.

Moe warmde chocolademelk in de keuken, waar wij vroeger in een zinken teil op het aanrecht moesten bij wijze van bad. De 220

eerstgeborene eerst en dan ik in hetzelfde water. Dat was smerig, maar het was een hele toer om het water te verversen. Leegmaken ging met een hevelslangetje naar de gootsteen. Om dat op gang te brengen moest je zuigen, maar wel oppassen dat je het zeepwater niet in je mond kreeg. Twee jaar had dat geduurd, toen kwam de buurman mijn kamer ombouwen tot een badkamer en kreeg ik die van mijn broer. Abel werd doorgeschoven naar de zolder, die daarvoor aangepast was. Het huis was er niet mooier op geworden met al die leidingen door de gang, en door de aanpassing van de zolder een nieuw niveauverschil op de overloop, maar het was wel een stuk praktischer zo. Abel vond het best om het hoogst van ons allemaal te wonen.

Ik hielp moe even om al dat lekkers op tafel te zetten: chocolademelk, pepernoten, marsepein, suikerbeestjes. En toen was het gezellig en mocht ik als eerste mijn surprise gaan halen.

Dat deed ik volgens mij ‘schoorvoetend’, want met visioenen van vuiligheid en verrotting. Ik schoof het gevaarte naar mijn stoel en begon het gedicht te lezen dat Abel op de andere kant van het briefje geschreven had. Irritant was dat hij vanaf het begin af en toe woorden voorzei, om te laten merken dat hij het van buiten kende.

Jezus, wat heeft die Sint lang zitten denken wat hij dit jaar aan Bart moest schenken !

Tja, Bart dingt al jaren uit alle macht

naar de gunsten van ’t vrouwelijk geslacht.

En nu speelt hij het dan eindelijk klaar!

Marloes zegt: Ja Bart, kom! Kom! Doe het maar!

Oom Willem heeft het nakijken,

onze burgemeester gaat met de eer strijken.

‘Abel!’ zei moe en hij haalde zijn schouders op.

Ik las verder.

221

Nou jongen, pak je cadeaus dus maar uit.

Voor jou is de wal niet slechter dan de schuit.

‘Ze heet Loes!’ zei ik, de beledigingen slikkend om het voor moe niet te verpesten.

‘Dit paste beter in de regel,’ verontschuldigde hij zich. ‘Nou Bart, doe het maar dan.’

Onder de doek vandaan kwam een gedrocht van een in elkaar geknutselde vrouw. Zij was in elkaar geplakt met stukken schuimrubber, een meter lang, droeg een bikini en vertoonde opvallende rondingen op – als je van heel goede wil was –

ongeveer de juiste plaatsen. Je kon zien dat Abel veel fantasie had.

En ook over vrouwen, dus toch! Iedereen lachte toen ik voor de vorm de pop even knuffelde. Uitgesproken smerig werd het niet, ook niet toen ik onder toejuichingen het cadeau tussen de paarse billen vandaan moest peuteren: enkele Biggles boeken die ik inderdaad nog niet had. Maar ik las al een jaar geen Biggles.

Ik bedankte hem dat hij zich zo had weten in te houden en toen was moe aan de beurt. Ook zij schoof de buit naar haar stoel en Fred riep: ‘Voorzichtig doen!’ Op de achterkant van het briefje vond ze geen gedicht en Fred zei: ‘Kijk eerst maar onder de deken, Mechteld, maar héél voorzichtig!’ Tergend langzaam ging de deken omhoog en onthulde een boom.

‘Dat lijkt de walnoot wel!’ riep moe.

‘Jij mag nooit meer raden!’

Er was iets vreemds met de in elkaar gelijmde boom: de onderste takken zaten vrij hoog en staken recht opzij, zonder zijtakken. Het leek minstens zoveel op een kruis als op een boom.

Moe begon te lezen.

Voor het eerst was deze Sint voor de taak gesteld om iets te maken voor zijn lieve Mechteld.

Zij is een heel lieve vrouw,

precies het type dat ik wou.

222

Samen doen we de leukste dingen, van blijdschap sta ik vaak te zingen.

Haar kinderen doen ook goed hun best:

laatst nog hebben ze de walnoot bemest.

Eén ding ontbreekt er misschien nog aan.

Jullie moeten Sint niet verkeerd verstaan: jullie zouden je geluk kunnen completeren

door je tot de katholieke kerk te bekeren.

Moe was er stil van.

Abel zei: ‘Ik zou het meteen uitmaken, moe!’

‘Dat kun je niet zeggen, Abel!’ vond zij.

‘Nee, wat Fred zegt dan!’

Die zat Abel vernietigend aan te kijken. Abel keek net zo hard terug. Moe was al langer gedoopt dan Fred. Maar het was niet goed genoeg zeker! Het was nog een flutgedicht ook; dat van Abel was beter!

‘Ik hoop dat we het een beetje gezellig kunnen houden,’ zei moe. Iedereen knikte. Over de boom zei ze alleen dat Fred zijn best had gedaan. Haar ogen tastten het ding af: het cadeautje moest erin zitten. De boom was van stukjes hout gemaakt. Er kón niets in zitten.

Fred zei: ‘Het mooiste cadeau krijg je als je de laatste regel opvolgt.’

Moe verstrakte. Geen cadeautje??

‘Maar in de tussentijd heb ik dit voor je,’ voegde hij er met een brede glimlach aan toe, terwijl hij uit zijn broekzak een klein pakje te voorschijn haalde. Moe nam het aan, maar hij liet niet meteen los.

‘Fred, je bent vervelend!’ zei ze en dat was heel zwak uitgedrukt.

Uit het pakje kwam een gouden hangertje te voorschijn. Abel ging staan om te kunnen zien of het geen kruisje was of zo, maar dat bleek mee te vallen: een hartje was het. Wel was aan moe te 223

merken dat ze er niet zo goed raad mee wist. Na een paar pijnlijke seconden zoende ze Fred, maar dat leek vooral om hem uit zijn lijden te verlossen. Vrij snel stond hij op om zijn surprise naar zijn stoel te slepen en hij was al aan het lezen voor hij goed en wel zat.

Sint heeft lang lopen prakkiseren

of hij Fred niet een lesje moest leren.

Maar het is een lieve vent

en de rest: och ja, dat went.

Hij werkt steeds lange dagen

zodat zijn klanten de volledige inkoop van de kassa naar buiten kunnen dragen.

Nagemaakt heb ik je winkel

Maar bij deze géén gerinkel.

Je Sintje

Daar moest ze erg haar best op gedaan hebben. Vanonder de doek kwam een complete etalage te voorschijn. Alles was driedimensionaal en er zat zelfs folie voor de etalage. Fred was er uitgesproken content mee en kraaide van de pret. Abel zat zich te verbijten, al was daar geen reden toe. Iedereen in de kamer wist immers al dat deze man nooit aan pa zou kunnen tippen en nu leek hij alle zeilen bij te zetten om zichzelf zo diep mogelijk omlaag te halen.

Fred probeerde zijn grens nog wat verder te verleggen toen hij uit een weegschaal het cadeautje trok: een rode stropdas. Hij stond op, hield het ding onder zijn kin en zei tegen moe: ‘Als ik nu maar geen stieren aantrek’ om over te gaan tot de slechtst denkbare imitatie van het woeste dier.

Abel kon gelukkig niet wachten en haalde de laatste surprise op. Hij nam amper de tijd om het gedicht voor te lezen. Dat kwam natuurlijk omdat hij erg kritisch was als het op schrijven aankwam. Een schrijver van verhalen vond hij zichzelf, al was dat 224

aan zijn eigen Sinterklaasgedicht niet te merken geweest. Mijn expres slechte gedicht haalde de vijftien seconden niet.

Wat zijn dat toch voor vreemde geuren

als Abel weer eens langs komt scheuren?

Dolgelukkig is hij met zijn Puch.

Als die maar niet zo vaak afsloeg!

Er is iets wat Sinterklaas wel stoort:

van voorrang geven heb je nooit gehoord.

En nog één ding heeft Sint te klagen:

dat je niet zoveel je broer moet plagen.

Gelukkig mag die broer je graag,

want anders kreeg je echt de volle laag.

Maar nu geen peut of oren wassen:

laat je maar eens echt verrassen!

Abel leek ingenomen met de kartonnen brommer. Al snel had hij ontdekt dat er iets in het tankje zat: een forse ting-tong brommerbel.

‘Leuk gedaan, Bart!’ zei hij. ‘Bedankt.’

‘Er zit nog iets in.’

Hij deed een tweede greep in de benzinetank en hield het minuscule pakje vast, met een ontzaglijke hoeveelheid plakband eromheen. Uiteindelijk lukte het met een mes om de inhoud bloot te leggen. Er kwam een potje uit met daarin mijn witte smurrie met spikkeltjes.

‘Sperma, Bart?’

‘Nee. Echt niet.’

‘Wat dan?’

‘Dat zeg ik niet.’

‘Is het om te smeren?’

‘Zeg ik niet.’

225

‘Hoe kom ik er dan achter?’

‘Er zijn manieren: je kunt alle mogelijkheden uitproberen of je gebruikt je hersenen.’

‘Ja maar …’

‘Leuk hè?’ zei ik. ‘Het past echt heel erg bij jou.’ Ik lachte en was gemeen.

Abel had geen flauw idee. De lucht uit het potje riep bij hem alleen vage herinneringen op. De smurrie leek het meeste op zalf.

Misschien voor zijn jeugdpuistjes? Ik hield mijn lippen stijf op elkaar. Ook moe had geen benul. Dat kon ook niet. Het was een onschuldig zalfje, waarmee ik Abel wilde terugpakken voor zijn plagerijen. In zijn mateloze nieuwsgierigheid zou hij moeilijk kunnen verkroppen dat hij van mij nooit te weten kwam wat het voor iets was. Om het moeilijker te maken waren er nog wat onschadelijke dingen doorheen gemengd, zodat zelfs de plaatselijke drogisten de samenstelling niet zouden kunnen bepalen.

De blikken van Moe waren vragend op mij gericht, maar als ze even had nagedacht, had ze kunnen weten dat ik niets zou doen om mijn broer te schaden. Daarom had ik ook in het gedicht geschreven dat ik om hem gaf. Nooit had Abel van me willen aannemen dat er bij oom Willem niets gebeurd was en dat ik aan het kanaal in zijn eigen belang geen keus had willen hebben.

Misschien was Abel stiekem jaloers dat niet hij voor burgemeester was gezet, dacht ik. Ik vermoedde soms dat hij homofiel was. Niet dat ik daar een probleem mee had, maar hij des te meer. Dit waren dingen waarover natuurlijk niet gesproken kon worden. Abel had niet alleen geen vriendin, maar ook geen vrienden, dus dat zei allemaal niets. Niemand hield het lang bij hem uit en hij kon het waarschijnlijk niet helpen, want het was zijn hang naar het woeste, het enge, het smerige. Gelukkig had hij ontdekt dat hij een beetje kon schrijven, dan had hij tenminste nog een uitlaatklep voor al die fantasieën.

226

Moe vertrouwde het toch niet, helaas. Maar ik verdomde het deze keer om haar gerust te stellen. Het was gemeen van me, maar ze moest me vertrouwen, al was het maar één keer. Abel zat naar zijn potje te staren terwijl hij schijnbaar gedachteloos met de kartonnen brommer speelde: gas geven, remmen, koppelen, schakelen, bellen. Het in gedachten stiekem door en door analyseren van het potje was van zijn smalle gezicht af te lezen.

Fred had de stropdas weer omgedaan en maakte nog een vreugdedansje. Steeds vroeg hij moe ten dans, maar die had geen zin na die stommiteit over het geloof. Plotseling begon ze te huilen.

Ja, dank je wel, Sinterklaas!

Sorry John, maar dit hoort er ook nog bij: mijn verjaardag, een paar weken later. Ik was een beetje zenuwachtig. Er zouden vanavond heel wat vrienden komen om die te helpen vieren. Ook Loes zou er zijn, dus het zou misschien even zoeken worden naar de beste manier om de aandacht te verdelen. Moe had het goed gevonden dat ik vanavond een pilsje schonk, maar dan pas vanaf tien uur. Misschien was dat ook wel het beste, want de voornaamste reden voor mijn nervositeit was natuurlijk mijn broer. Die dronk snel en was keihard onderuit gegaan met zijn brommer toen hij vorige week minstens halfzat terugkwam van Le Moulin, de tent in Drunen waar we op vrijdagavond vaak te vinden waren.

Ik had alle stoelkussens uit het huis bij elkaar gezocht en die op de grond gelegd. Een ‘langebroekenfuif’ had Loes het vrolijk genoemd. Stapelgek was ik op haar.

‘Dat begint echt al ergens op te lijken, man!’ Abel gaf me voor de derde keer die dag een stevige hand.

‘Ja ja,’ zei ik.

‘Waar is Loes?’

‘Dank je.’

‘Waarvoor?’

227

‘Dat je haar naam goed zegt.’

‘Dat komt omdat jij nu al veertien bent.’

‘Heb je stiekem al gedronken?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Ik meen het gewoon. Is dat zo gek?’

‘Nee, dat hoeft niet gek te zijn.’

‘Dus komt ze nou?’

‘Ja, ze komt.’

‘Tof!’ zei hij en toen fluisterend: ‘Bart, wat zit er nou in dat potje?’ Ik kon hem voelen denken. Het was: ik kan het proberen, zo met die anderen erbij. . Gek werd hij van dat potje.

‘Je wilt het niet weten,’ zei ik geheimzinnig.

‘Ik dacht. .’

‘Niet doen, ik zeg toch dat je het niet wilt weten!’

Hij had het volgens mij al op handen, armen en voorhoofd gesmeerd, maar het spul leek niets te doen. Behalve in de huid trekken dan. Daarna bleven er blijkbaar plakkerige spikkeltjes achter, die waarschijnlijk kriebelden, want ik zag ook krassen.

Nu eerst de gasten! Ik stond er voorlopig nog even alleen voor, omdat Loes iets later zou komen. Abel had beloofd dat hij zich

‘absoluut keurig’ zou gedragen vanavond. Willy lag in een hoek gezellig grote onzin te verkopen aan mijn vrienden in de nieuwe klas, van de MAVO dus. Die van de HAVO zaten een stukje verderop. Links en rechts schonk ik wat in, terwijl ik praatjes maakte en chips klaarzette in schalen op de grond, op het gevaar af dat ze ondersteboven zouden worden geschopt. Na tienen, bijvoorbeeld.

Ik had op school tegen enkele vrienden iets verteld over de zalf en er was erg hard om gelachen, dus was ik bang dat iemand zijn mond voorbij zou praten, bijvoorbeeld één van de jongens met wie Abel nu zat te lullen, want tot mijn verbazing had hij aansluiting. Ik had hem liever boven bij moe gehad, maar dat was niet haalbaar.

228

Hij praatte honderduit over de binnenscheepvaart. Zo tussen mijn vrienden viel op hoe groot hij was. Ik was breder en op weg om sterker te worden dan hij. Ik had halflang haar, maar Abel had het altijd al kort gehad: hij deed niet mee aan de mode en trok zijn eigen plan. Dat hij geen vrienden had kwam toch vooral omdat hij nog steeds op de stomste momenten akelige verhalen kon gaan zitten vertellen. Het was wachten op het eerste verhaal voor die avond. Al dagen vertelde hij dat er vorige week een bebloed iemand aan de deur zou zijn geweest en dat alle bloed toen plotseling verdwenen was.

Loes was er! Ze kwam heel vrolijk achterom binnen, zwaaide naar iedereen en kuste me vol op de mond. Ze was al vijftien.

Iedereen begon te joelen en Abel kwam in haar richting lopen. Het was gelukkig maar om een hand te geven en formeel welkom te heten, alsof hij haar voor het eerst zag. Dat deed hij iedere keer, alsof hij hier de baas was en keer op keer toch maar besloot dat ze binnen mocht komen. Alsof hij zich de volgende keer zou kunnen bedenken. Moe had steeds minder vat op hem.

Ook zij kwam de kamer binnen. Na een algemene groet keek ze snel de kring rond op zoek naar de problemen. Maar het was nog geen tien uur. Toen vloog ze Loes om de hals, die nog steeds stond.

‘Dag schat!’ zei ze.

‘Komt u niet bij ons zitten?’ zei Loes.

‘Nee, toch maar niet,’ dacht moe hardop.

‘Maar zo alleen boven is toch ook niks!’

‘Ik ben aan het strijken. En ach, alleen zijn heeft ook zo zijn voordelen. Na al dat gedoe met Fred vind ik het niet zo erg om een beetje alleen te zijn.’

‘Ik heb het gehoord, ja. Was het erg moeilijk voor hem?’

‘Je wilt het niet weten.’ Ze trok de mondhoeken op, zei: ‘Maar denken jullie maar aan jezelf en hoe fijn je het samen hebt!’ en wilde de kamer uit stiefelen, draaide halverwege om en vroeg:

‘Hoe was het eigenlijk op je werk?’

‘Weer ruzie met Tilly gehad.’

229

‘Wordt dat mens dan nooit wijzer?’

‘Soms denk ik dat het misschien toch aan mij. .’

‘Onzin! Weet je niets van haar dat je kunt gebruiken?’

‘Wat bedoelt u?’

‘Nou, dat je tegen haar zegt dat je haar wilt spreken over dit of dat, iets wat ze verkloot heeft. Dan zeg je dat je het liever bespreekt waar de anderen niet bij zijn, zodat je ze alleen hebt.’

‘Ik weet het niet, hoor,’ onderbrak Loes haar. ‘Ik had gisteren ook al een lekke band en ik verdenk haar ervan.’

‘Daarom juist! Nou, ik ga weer terug naar mijn strijk. Nog veel plezier! En sterkte!’

Het werd tien uur. Als een speer vloog Abel op het bier af en het duurde geen tien minuten of hij was al aan zijn derde bezig, staand bij het kratje.

‘Bart, zullen we Pink Floyd opzetten?’ stelde hij voor.

Ik keek vast niet enthousiast.

‘Ummagumma, weet je wel? Careful with that axe, Eugene! ’

‘Nee, dat kan altijd nog,’ vond ik.

‘Je weet wat je mist.’

Ik kon het mijn gasten niet aandoen dat hij op zijn hardst zou gaan meegillen en dus zocht hij troost in zijn vierde pilsje.

‘Ik heb een brommer,’ zei hij tegen de jongens met wie hij in gesprek was geweest en die al dachten dat ze van hem af waren.

Niemand reageerde. Terug op zijn kussen ging hij verder: ‘Ik had nog beloofd te vertellen over die kerel die hier gisteravond aan de deur kwam. Die zat helemaal onder het bloed. Moe wilde hem niet binnenlaten en wij konden niet te weten komen wat er nou eigenlijk gebeurd was. Toen zakte hij in elkaar in het plasje bloed dat er al lag.’

‘Hoe kwam het dan?’

‘Dat weten we nog steeds niet. Ze hebben hem weggehaald en we hebben er niets meer van gehoord.’

‘Dat was zeker wel smerig om op te ruimen?’

230

‘Ha! Het is heel gek. Moe ging naar binnen om een emmer water te halen en wij terug naar de tv. Maar toen ze weer vóór kwam, was het bloed weg. Geen spoortje te vinden.’

‘Dat is inderdaad gek,’ vonden ze.

‘Abel!’ onderbrak ik hem. ‘Zou je zo vriendelijk willen zijn om ook wat bier over te laten voor de andere gasten?’

Hij volstond met kwaad kijken en met het volgende pilsje pakken toen ik even naar de keuken was om extra glazen te halen.

Aan zijn tong was het al te horen.

Het zesde flesje was al half leeg toen hij me vroeg waarom ik toch zoveel vrienden had. Maar ik wist dat hij het antwoord niet wilde horen.

‘Loes, is je hond nog ziek?’ vroeg ik.

‘We denken dat ie dood gaat. Mijn vader is vanmiddag een uur bezig geweest met de vloerbedekking.’

‘Gekotst?’

‘Ook al, ja.’

‘Neem je dan een andere hond, als ie dood gaat?’

‘Goh, daar wil ik eigenlijk niet aan denken.’ Ze dronk uit haar bierflesje. De helft van de jongens zat nu ook aan het bier. ‘Hoe ging het van de week op school?’

‘Balen, natuurlijk,’ vond ik.

‘Je gaat niet van school, hoor!’

‘Dat mag jij zeggen!’

‘Ik kan er juist over meepraten!’

Ik zag dat Abel naast Willy ging zitten. Wat was dat? Hij moest toch niets van Willy en zijn broers hebben? Maak geen reclame voor die van Dame, zei hij vorige week nog, toen ik iets verteld had over Kees, die nu ook in de zaak hielp. Alleen Geertje was interessant voor Abel, maar dat was niet wederzijds.

Het was duidelijk te zien dat Abel het over mij had. En hij maakte een gebaar van ‘de verkeerde kant’, door met zijn rechterhand op de rug van de linker te tikken. Ik zag het duidelijk.

Toen keek zowel Abel als Willy in mijn richting. Meer jongens 231

hadden het gezien. Dan hadden ze het dus ook verstaan. Links en rechts werd over me gepraat. Ik voelde me een kleur krijgen. Het was geen goed idee geweest van moe. Abel zat te zieken en binnen de kortste tijd zou de sfeer omslaan in dreigend, akelig, vijandig.

In Loes’ richting zei hij: ‘Fijn voor Bart hè, dat hij zoveel vrienden heeft!’ Ik hoorde allemaal l’en, ook al zat er maar één in die zin. Ik moest hem het zwijgen opleggen. Altijd dat gezeur over en tegen mijn vrienden. Dat hij verdomme zelf eens vrienden maakte! Dit was echt de opstap naar een flinke ruzie en dat kon niet, niet nu! Ik had ook bier op en flapte eruit: ‘Doe een beetje rustig, Abel! Wil je soms een vriend van mij lenen?’

Dat deed pijn. Hij stond op, mompelde iets en ging naar boven.

‘Konden jullie verstaan wat hij zei toen hij wegliep?’ vroeg ik.

‘Volgens mij zei hij kutbroertje,’ meende Jimmy, die bij de deur zat.

‘Is hij vaker zo?’ vroeg Loes. ‘Het is voor het eerst dat ik het zie.’

‘Hij kan zich niet beheersen. Dat is altijd al zo geweest. Volgens hem komt het door zijn nachtmerries, maar ik geloof er niks van.’

‘Hoe zou het dan komen?’

Toen wist ik het nog niet.

‘Heeft hij zelf geen vrienden?’

‘Abel vrienden? In geen honderd jaar …’

De deur ging wijd open: Abel was terug. Hij tolde, redde zich voorlopig door de deurpost te grijpen en kwijlde: ‘Bart is niet alleen homo, maar pijpt ook Willem, zijn omo.’ Toen viel hij zich een hersenschudding, achterover en languit op de tweedehands rode loper in onze gang.

Al drie keer had ik Abel geseind dat hij ook naar beneden moest komen, maar hij kwam niet omdat de buurjongens beneden aan het dansen waren of iets wat daarop moest lijken dan. Ik legde het uit aan Loes’ oor.

‘Maar blijft hij daar heel de avond staan dan?’

232

‘Waarschijnlijk wel. En natuurlijk zó dat wij hem goed kunnen zien.’

‘Lekker high and mighty boven ons.’

‘Ja, en dan straks weer bezopen onderuit op zijn brommer.’

Loes had prachtige oren en ze deden het prima. Mijn stem liet het in die herrie een beetje afweten.

‘Wat is dat toch met die broer van jou?’ brulde Kees boven de herrie uit. ‘Is hij verliefd op de muurbloemen?’

‘De muurbloemen? O, daar op de muur? Ja, dat vindt hij wel mooi!’

Er werd door een projector een bundel fel licht door een laagje vloeistof gestuurd, dat door de warmte ging bubbelen. Op de muur van Le Moulin ontstond dan een steeds veranderend beeld van een veelkleurig spatten en vloeien. Het was fascinerend om naar te kijken. Als je niks anders te doen had. Abel stond aan de balustrade van de verdieping, waar je het gewoel op de dansvloer goed kon zien en… eraan kon ontsnappen.

‘Hij is zelf ook een muurbloem,’ vond Loes. ‘Een mooie. Ik vind hem wel knap, eigenlijk.’

‘Kijk, hij staat te zwaaien. Maar niet naar ons.’

‘Dat meisje daar zwaait terug.’

‘Zo, hij is goed bezig!’

‘Zie je wel dat hij zat meevalt.’

‘Zat meevallen? Vergeet het maar!’

Er waren discobollen die golven van kleine kleurige vlakjes door de disco strooiden. En blacklight lampen die het witte shirtje van het meisje bevend paars kleurden.

Loes lachte. ‘Kijk, hij blijft zwaaien.’

‘Volgens mij wil hij dat ze naar boven komt. Ken jij haar?’

‘Ze komt hier wel vaker. Ze heeft al heel wat jongens gehad.’

‘Is het iets voor Abel, denk je?’

‘Hoe zou ik dat moeten weten? Kijk, ze gaat naar boven.’

Ik zag het lekkere ding dapper de houten trap oplopen. Het meisje wist niet waar ze aan begon.

233

‘Zie je dat?’ riep Willy, die in zijn eentje stond te wiegen met een pilsje in het borstzakje van zijn gebloemde shirt, de armen uitbundig om zichzelf heen geslagen.

En Kees: ‘Zullen we wedden hoe lang ze boven blijft? Ik zeg: minder dan vijf minuten.’

‘Daar wed ik niet om,’ zei ik.

‘Ja, het is toch je broer, hè,’ vond Willy. ‘Zullen we gaan kijken?’

‘Nee!’

Een minuut later verschenen de twee aan de balustrade en keken in mijn richting. Het meisje nipte van haar oranje knipperbol. Nog vier minuten later kon je zien dat het niet goed was en inderdaad: ze kwam de trap weer af rennen.

‘Gewonnen!!’ riep Kees.

Het meisje kon haar vriendin zo gauw niet vinden en ik liep naar haar toe. Het was een rustig hoekje onder zware balken.

‘Je hebt m’n broer gesproken,’ stelde ik vast.

‘Ja, helaas wel.’

Er stonden zweetdruppeltjes op haar fraaie voorhoofd, maar dat kon zijn van vóór de confrontatie met mijn broer. De anderen waren er nu ook bij komen staan.

‘Hoe is het met hem?’ vroeg Loes.

‘Jij bent Loes, hè? Ik heet Marloes, dat is wel grappig.’

‘Ja,’ zei ik. ‘Haar noemde hij eerst ook altijd Marloes.’

‘Daar had hij het nog over, ja.’

‘Toch nog een heel gesprek geweest dan!’ riep Mari, met een onwaarschijnlijk mooie vrouw aan zijn schouder. Ze zag er wel een beetje wazig en vooral dronken uit.

‘Je mag hem van me hebben,’ zei het meisje.

‘Wij hebben hem al, elke dag,’ zei ik.

‘Hij meent het niet kwaad,’ meende Loes.

Het meisje zei: ‘Nee, Hitler ook niet.’

‘Deed hij weer eng?’ informeerde ik.

‘Misschien was het ook wel mijn schuld…’

‘Nee hoor,’ zei Kees.

234

‘Wie zijn jullie eigenlijk?’

‘Wij zijn de buren. En ik ben een vriend van Bart.’

‘Ik vroeg hem naar zijn dromen.’

‘Oei!’ riepen de buurjongens in koor.

Het meisje zag haar vriendin en snelde in haar richting.

‘Bart, snap jij dat nou?’ vroeg Mari. ‘Waarom jaagt hij zo’n lekker ding in godsnaam weg?’

Ik wist het ook niet.

‘Hij is homo!’ zei Kees.

Ik ging mijn broer opzoeken boven. Hij stond aan de bovenbar te wachten op een nieuw pilsje.

‘Abel, niet kwaad worden, maar kijk je een beetje uit met dat bier?’

‘Hoezo, heb je ze weer geteld dan?’

‘Nee, natuurlijk niet. Maar ik heb Marloes gesproken.’

‘Loes, bedoel je?’ Er kon zowaar een lachje af bij hem.

‘Nee, Márloes.’

‘O die!’

‘Je zit er niet zo mee, geloof ik.’

‘Wat moet ik anders? Hier een potje gaan staan grienen?’

‘Hoe ging dat nou? Was ze niet leuk?’

‘Ja ja, ze was hartstikke leuk.’

‘Maar waarom is ze dan na vijf minuten weg?’

‘Omdat ze gestoord is.’

Ik keek mijn broer vragend aan. Die dronk zijn pilsje in één teug leeg en veegde zijn mond schoon met de mouw van het geel-groen gestreepte overhemd.

‘Ze vroeg naar mijn dromen. Ik heb haar twee keer gezegd dat ze het niet wilde weten. Maar ze moest en zou het wél weten!’

‘Maar dan hoef je toch niet over nachtmerries te beginnen!

Vertel iets over een droom dat je kunt vliegen of dat je wilt weglopen maar niet vooruit komt. Dat soort dingen. Dingen die mensen herkennen!’

‘Dat kon niet meer.’

235

‘Hoezo?’

‘Ach laat maar, Bart.’ Hij keerde zich om en zocht zijn plekje aan de balustrade op. Ik liep naar hem toe en staarde een tijdje met hem mee naar het samenvloeien van een paarse en een groene bubbel in de projectie. Niets zeggen werkte gewoonlijk.

‘Ze had naar mijn hobby’s gevraagd en ik vertelde haar over het schrijven. En natuurlijk over Druppels.’

Dat was de titel van een verhaal dat hij had ingezonden naar een provinciale wedstrijd voor jeugdige schrijvers. Hij vond dat hij veel kans maakte, want hij had zijn gloeiende best gedaan om het wel spannend maar niet goor te maken, zoals hij het zelf noemde.

Gelezen had ik het niet. Ik had nog nooit iets van hem mogen lezen, behalve sinterklaasgedichten en huiswerk.

‘En toen heb je meteen maar eens flink uitgepakt,’ zei ik.

‘Ze wilde met alle geweld weten waar ik mijn inspiratie vandaan haal. Ik zei nog: niet doen! Maar dat hielp niet. En na al dat gezeur dacht ik: dan vraag je erom, dan kun je het krijgen!’

‘En wat kreeg ze toen?’

‘Afgehakte handen na het luisteren naar Ummagumma, pa die wakker wordt in zijn kist en er niet uit kan, walnoten die in mijn maag ineens gaan groeien, moe die letterlijk ontploft na een bord rode kool, buitenlanders die leegbloeden uitgerekend bij ons aan de voordeur.’

We staarden naar rode en gele spatten die de muur en meteen ook maar de dansende menigte onveilig maakten. Het meisje huppelde weer.

Hij voegde eraan toe: ‘Een gleuf op poten, veel meer is het toch niet?’ Hij draaide zich in mijn richting. ‘Even wat anders: wat zit er nou in dat potje dat ik van je gekregen had?’

236

Dametjes

Het lijkt een lullig detail, maar toch. . Zou het anders gelopen zijn als ik Abel had verteld wat er in het potje zat? Ik wist toen zeker van niet en dat is nog steeds wat ik denk. Voor mij was het belangrijk dat hij zich heel langzaam iets beter was gaan gedragen na Sinterklaas. Door dat potje? Op mijn verjaardag was het even niet zo goed te merken, maar daarna wel. Dus kan het natuurlijk ook aan zijn hersenschudding hebben gelegen. Of aan een combinatie, zoals men zegt als men ergens niet uitkomt.

Aangezien hij altijd veel beter dan ik kon analyseren wat er zoal los of vast zat, viel het me tegen dat hij er niet uitkwam, met dat potje. Soms denk ik dat ik het stiekem lekker vond om macht over hem te hebben en dan voel ik me niet geweldig. Mijn therapeut heeft gezegd: ‘Dát is iets om op door te gaan, Bart, dat macht hebben!’ Maar och, voorlopig blijf ik maar gewoon rustig schrijven. En wat is macht hebben? Heeft John macht over mij?

Liever niet, laat ik eerst maar macht over mezelf krijgen, wat dat ook is. Al schrijvend hoop ik op een gegeven ogenblik te ontdekken dat ik – zonder het te merken – over mijn probleem heen ben geschoten. Dat ik ineens denk: hé, dát was het, zo is het begonnen, nu kan ik mezelf aan anderen uitleggen. En dat ik alleen maar een stukje hoef terug te lezen om te weten wat werkelijk was en wat niet, ook op het laatst.

John komt alweer binnen, recht op mijn bureautje af, deze keer met mijn schrift in de hand. Op de rand van mijn bed zegt hij:

‘Bart, Bart!’ Vanwaar hij zit kan hij het schriftje zo op het bureau schuiven.

‘John John,’ zeg ik net zo hard terug, want ik denk te weten waarover hij komt zeuren.

‘Sinterklaasgedichten? Wat is dáár het nut van!’

237

‘Diepe roerselen van de kinderziel?’

‘Maar ik vind het nogal raar dat jij die nog uit je hoofd kent!

Van zo lang geleden!’

‘Volgens mij heb je zelf gezegd dat ik over eventuele onduidelijkheden heen mocht stappen? Als wát ik schreef maar helder was?’

‘Dus er zijn onduidelijkheden?’

‘Anders was ik hier niet, denk ik.’ Ik voel me nog scherper worden: ‘Nu zijn ze er niet meer: onduidelijkheden!’

‘Zullen we het eens over die oom Willem van jou hebben?’

‘Nee,’ zeg ik.

‘Waarom niet?’

‘Omdat je het mij vraagt en ik nee zeg.’

Met een grimas op zijn enorme zwarte hoofd gaat hij. ‘Die verjaardag had je me kunnen besparen!’

Lekker niet, dus.

John heeft de hielen nog niet gelicht of Sophie komt binnen. Ik ben razend populair vandaag.

‘Gaat het, Bart?’ zegt ze. En dat is vandaag niet voor het eerst.

En ik denk: definieer het, Sophie!

Gelukkig zeg ik het niet. Ik heb al wel wát geleerd! Moeizaam schud ik hier de ballast af van alle zelfstudie na het verlaten van de MAVO. Ik ging me aan de leerplichtwet onttrekken en plaatste me onder een veel strakker en onveiliger regime. Want omdat er niemand was om vragen aan te stellen en er nog geen internet was, vulde ik bij onduidelijkheden – waar niet bepaald een tekort aan was – alles in zoals ik dacht dat het was. Ligt nu de wereld van vroeger al voor honderd procent vast of is er hier en daar nog wat aan bij te schaven? Zit ‘vroeger’ niet onwrikbaar in mensenhoofden? Echt aanwijzen kun je het vroegere niet meer, de hoofden wel… Alleen aan Abel en mijn ouders kan ik niets meer vragen.

Erwin geeft er nu al blijk van dat hij met dit soort dingen – van wat is werkelijkheid en zo – veel beter kan omgaan dan ik. Nou 238

maar hopen dat mijn wereld niet helemáál de mijne is, die van Abel niet echt de zijne en die van u niet totaal de uwe. Zodat we elkaar in ongeveer dezelfde wereld kunnen omarmen, zeg maar.

‘Bart!’ Sophie is er nog. Dat is lief van haar.

‘Gaat het?’ wil ze weten.

‘Dat ligt er een beetje aan wat je met het bedoelt,’ zeg ik tegen de groene ogen waar ergens in grenzenloze diepten Sophie moet huizen.

Mari had de regels aan de betegelde muur bevestigd en nu mocht ik de schrootjes erin tikken, eerst maar eens één meter ver en daar moest dan een spotje komen. Kees had vooraf de tegels gezet en de volgende keer mocht ik daarbij helpen. Dit was al de derde badkamer waaraan ik meewerkte, voor mij reden om aan te nemen dat de buurman plannen met mij had. Maar voorlopig zat ik op de MAVO.

‘Hoe laat kwam je broer op de radio?’ vroeg Mari.

Ik keek op mijn horloge. ‘O ja! Ongeveer nu, denk ik.’

Mari had het kanaal met de provinciale prijswinnaar snel gevonden. Ze waren precies op tijd: Abel kreeg het woord van iemand die de baas leek.

‘Mijn vader is dood. Maar hij zou wel erg trots zijn.’

‘O, sorry, dat is ook niet zo handig van me. Ja, dat denk ik ook, wat je daar zegt, Abel. Weet je wat: hier heb je de tekst van je verhaal. Ga jij dat maar eens voorlezen. Dan zul je volgens mij merken dat er nog meer mensen blij zijn dat je schrijft. We gaan het uiteraard publiceren en wel vóóraan in de bundel. En je moet maar denken: ik heb niet voor niets de eerste prijs gewonnen!’

Abel schraapte zijn keel en begon te lezen, veel te snel.

Vandaag is het een belangrijke dag, de eerste van Femke’s proefwerkweek. Haar vriendinnen zeggen dat als de eerste dag goed gaat, je zelfvertrouwen krijgt voor de rest. Ze kan wel wat goede cijfers gebruiken en die leveren thuis ook nog eens brommerpunten 239

op. Als ze er honderd heeft, koopt pap een brommertje voor haar zestiende verjaardag.

‘Heb je goed geslapen vannacht?’ vraagt Madelon onder het fietsen.

‘Welnee, weer een nachtmerrie gehad.’

‘Verdomme! We zijn laat, Femke. Kom, doorfietsen!’

‘Om straks weer tien minuten te vroeg te zijn, zeker?’

Dit ritueel herhaalt zich elke dag. Maar het is al snikheet en ze doet het rustig aan.

Er valt een druppel op haar hoofd. Het is een stralend blauwe lucht, dus regen kan het niet zijn. Ze wurmt de zakdoek uit haar strakke spijkerbroek en dept het driftig af.

‘Kunnen vogels piesen, Mad?

‘Volgens mij niet.’

‘Dan is het vogelschijt, denk ik.’

‘Gedverderrie!’

Weer een druppel.

‘Of regen,’ zegt Femke.

‘Geloof je het zelf? Trouwens: heb jij een scheet gelaten? Zeg eens eerlijk.’

Nu ruikt Femke het ook, met haar slechte neus, maar het is geen scheet. De tweede natte plek op haar zakdoek verspreidt een vreselijke dreklucht.

‘Voel jij niets, Mad?’

‘Nee. Dat is dan wel een heel plaatselijke bui. Haha!’

‘Ik kan zo echt niet naar school! Ik stink twee uur in de wind. Ik moet eerst douchen.’

‘En die proefwerken dan?’

‘Als ik er één mis, kan ik dat wel inhalen. Weer zo’n pokkendruppel! Vertel jij op school wat er gebeurd is?’

Ze draait haar fiets en spurt naar huis. Onderweg vangt ze nog vier druppels op, allemaal precies op haar hoofd. Geen vogel te bekennen, al durft ze niet goed omhoog te kijken, want ze draagt geen bril.

240

‘Tot nu toe valt het zat mee, toch?’ vond Mari.

‘Wacht maar af,’ zei ik.

Femke laat haar fiets in de struiken vallen en neemt de voordeur om naar de telefoon te rennen. Geen gehoor op mams werk. Pap hoeft ze niet eens te proberen. Ze ploft op de bank om wat te ontspannen, kletsnat van het zweet. Buiten oogt alles normaal: geen natte plekken op de tegels, geen wolken, geen mensen die naar boven kijken.

Femke loopt naar de spiegel in de gang om de schade op te nemen. Maar er is niets te zien, afgezien van nattigheid. Ze gooit de stinkende drekdoek in een emmer en laat er water in lopen. Die moet absoluut naar buiten. Femke doet de keukendeur op een kier en tot zover gaat het goed. Dan de deur iets verder open en de emmer naar buiten. Maar naast de deuropening staat de overvolle vuilnisbak, dus de deur moet nog iets verder open om de emmer ver genoeg weg te kunnen zetten.

Ze gilt met alles wat in haar is. Haar hoofd staat in de fik. De emmer valt om, maar ze kan de deur nog net dicht krijgen. Dan rent ze naar het aanrecht om haar hoofd onder de kraan te houden. Het doet waanzinnig pijn en het stinkt nu echt als de hel, alsof ze haar eigen vlees in ontbinding ruikt. Er moet een nieuwe druppel op haar hoofd gevallen zijn in die fractie van een seconde dat ze het naar buiten stak. Iets heeft het heel erg op haar gemunt! Ze rilt ondanks de hitte.

De spiegel laat in het natte blond een lelijke brandwond zien.

Femke vliegt de trap op naar de badkamer en vindt in het medicijnkastje een tube brandzalf. Het helpt niet meteen. Met de deur op slot kleedt ze zich uit. Haar oudere broer heeft met hulp van pap zelf een verlaagd plafond gemaakt. Alles oogt veilig en ze stapt…

‘Hé!’ zei Mari. ‘Dat gaat over jou! En toch is het veilig! Haha!’

241

‘Zijn óúdere broer?’

‘Nee man, háár oudere broer! Maar je hebt hem duidelijk geïnspireerd.’

… aanknopingspunten. Heeft er misschien iets in de krant gestaan over een nieuw natuurverschijnsel? Niet dat ze kranten leest … Heeft ze iets op haar geweten en dat nu de straf komt? Misschien vorige week, toen ze in de tuin haar moeder een heks noemde? Het lijkt een beetje op een eng verhaal uit de Bijbel. Sodom en Gamorra of zoiets.

Maar ze is toch niet echt slecht?

Er verschijnt iets roods op de vloer. Verdomme! Ook nog ongesteld! Het rode goedje sist. Dat is geen bloed. Ze kijkt omhoog: daar hangen drie dikke rode druppels aan het plafonnetje. Haar voeten beginnen …

Mari zei: ‘Toch heeft ie geen hoge pet op van je plafonnetje!’

‘Ssst!’

… uit de douchecabine. Ze glijdt uit en knalt tegen het badmeubel.

Achter haar ziet ze weer rode druppels vallen. Nu stinkt het onbeschoft naar zwavel.

‘Allemaal mis!’ Femke kreunt het triomfantelijk. Nu zet ze geen stap meer zonder eerst het plafond te inspecteren! Ze verzorgt haar wonden en trekt schone kleren aan. Links onderaan de trap ziet ze een rood plasje liggen. Het is door de vloer heen gegaan! Er is één lichtpuntje, maar ze weet nog niet welk: ofwel de druppels hebben het niet meer op haar gemunt, ofwel hun trefzekerheid is met sprongen achteruit gegaan. Misschien is het buiten wel veilig nu.

Het tweede proefwerk kan ze makkelijk halen.

Voor alle zekerheid neemt Femke de grootste paraplu die ze kan vinden mee naar buiten. Ze doet hem uit en trekt haar fiets uit de struiken. Op dat moment komt uitgerekend mevrouw Elings naar buiten.

‘Heb je last van de zon, Femke?’

242

‘Ja,’ zegt ze, ‘maar ik moet nu naar school’.

Als Carla Elings haar onuitstaanbare buurpuber nakijkt, verschijnt er een scheve grijns op haar gezicht. Daarmee gaat ze terug naar binnen om zeven extra spelden in Femke’s pop te prikken.

‘Dat was het,’ zei Abel.

‘Niet gek gedaan toch?’ vond Mari.

‘Hij heeft zich duidelijk ingehouden. Om de eerste prijs te kunnen winnen.’

‘Dan wordt het misschien toch nog wat met hem.’

‘Als die vuiligheid van hem niet in zijn verhalen terechtkomt, maak ik me zorgen over waar die dan wél naar toe moet.’

‘Naar jou misschien? Trouwens, weet je dat hij als een meisje schrijft?’

‘Vanuit een meisje, bedoel je? Dat is wel goed van hem, vind ik, dat hij zich in iemand anders leert verplaatsen.’

‘Of.. ’

‘Of hij is toch homofiel, denk je?’

‘Zou toch kunnen?’

‘Maar hij denkt dat ik dat ben.’

Mari moest lachen. ‘Ja, daar zei Willy laatst ook iets over.’ Hij dacht even na en zei toen: ‘Wie van jullie heeft er de grootste hekel aan om met de handjes in elkaar rond die boom van jullie te staan?’

‘Abel. Hij noemt het een mietjeskring.’

‘Proficiat, dan ben jij de homofiel,’ concludeerde Mari. ‘Nou we eruit zijn: zou je niet eens doorwerken?’

Ik nam de eerste schroot en kortte hem op 246,4 centimeter in.

‘Hij kan wel verhalen schrijven, toch?’ zei ik. ‘Ik zou dat niet kunnen. En hij heeft mooi de eerste prijs gewonnen.’

‘Ja, leer jij nou eerst maar eens goed schroten zetten!’

‘Niks aan.’

243

‘O, je had misschien de regels zelf willen plaatsen? Vergeet niet wat je broer zei: je had hulp gehad bij het plafonnetje. Als je dat maar weet!’

‘Ja, hulp van ons pa, maar niet van jou!’

‘God hebbe zijn ziel.’

Dat klonk raar uit Mari’s mond.

‘Ben jij gelovig dan?’ Ik had de schroot op zijn plaats en begon nietjes te schieten.

Mari bewoog quasi komisch alleen zijn mond, alsof hij niet boven de herrie uit kwam. Ik stopte even met schieten.

‘Eerst niet, maar nu ons moeder zo ziek is, probeer ik het af en toe.’

‘Bidden, bedoel je?’

Mari gaf een kort knikje. ‘En nou doorwerken, verdomme! Als ons vader dit zag!’ Maar hij lachte erbij.

Ik werkte door tot voorbij de plaats waar het spotje moest komen. Dat was voorlopig Mari’s werk.

‘Dat heb je wel netjes gedaan,’ vond hij.

‘Het is ook niet moeilijk.’

‘Je moet jezelf niet zo omlaag halen. Dat doe ík wel als het nodig is.’

‘Wou je me weer voor burgemeester zetten of zo?’

Mari moest hard lachen en zei toen: ‘Ja, we hebben heel wat geintjes uitgehaald vroeger.’

‘Weet je dat Abel daar heel lang last van gehad heeft.’

‘Van die knokpartij?’

‘Nee, dat ik daar zo lag en dat hij niets voor me kon doen. Het heeft ook met die boom te maken. Dat hij voor mij moet zorgen maar het niet kan.’

‘Ja, het was een rotstreek, ik geef het toe.’

‘Misschien kun je hem een keer je excuses aanbieden …’

‘Nou, dat weet ik zo net nog niet, hoor. Wie weet hoe hij daar dan weer op reageert.’

244

Mari had het spotje aangesloten en maakte een ongeduldig gebaar dat ik verder kon met de schrootjes.

Hij zei: ‘Heb je nou wel of geen zin om bij ons te komen werken?’

‘Zin wel, maar ik denk niet dat moe daar erg over te spreken zou zijn. Hoewel ze het geld ook goed kan gebruiken tegenwoordig.’

‘Maar op school gaat het toch niet? Tenminste, zoiets hoorde ik van Willy.’

‘Nee, ze heeft verdriet over mijn rapporten.’

‘Nou dan? Dan is het toch het beste voor iedereen!’

‘Ik ben nog leerplichtig. Nog een jaar, toch?’

‘Ik zou het niet weten, maar daar heeft Kees zich ook niks van aangetrokken. Nooit meer iets van gehoord. Nou ja: één brief van school, geloof ik.’

‘Ik wil het nog even afwachten.’

‘Wat afwachten?’

‘Ik weet het niet, Mari.’

‘Dan kun je dus nog lang wachten, makker! Kom op, niet kloten maar schroten!’

’s Nachts klonk het bij mij nog na: ‘Dan kun je dus lang wachten, makker.’ Waarop wachtte ik? Tot mijn prestaties op school zo ondermaats waren dat mensen me eerder gelijk zouden geven met mijn beslissing? Tot het vanzelf beter zou gaan? Het eerste was laf; het tweede hopeloos, want ik had het helemaal gehad met school, zeker na de overstap naar de MAVO. Het was op zich wel iets gemakkelijker geworden, maar juist moeilijker om mezelf wijs te maken dat wat ik moest leren me interesseerde, dat het de moeite waard was om er een poot voor uit te steken. Want hoe meer ik leerde, hoe meer foute antwoorden ik gaf. Waarom het leren niet aan mijn broer overlaten? Dan zou ík een ‘werkende jongere’ worden. Daar was minstens zoveel behoefte aan: aan jongeren die niet te beroerd waren om de handen uit de mouwen 245

te steken. Ik zou er bovendien een mooie cent aan overhouden en dat kwam ook moe goed uit, nu het sloopgeld van de schuit op was en ze alleen van de uitkering moest zien rond te komen. Daar werd aan gerommeld bovendien.

Ik keek naar het plankje met schoolboeken. Hoeveel uren had ik verprutst met staren naar de letters zonder dat er ook maar een enkele zin doordrong? Hoeveel keren had ik niet uit pure wanhoop een boek door de kamer gesmeten? Hoe vaak had ik niet liggen huilen omdat ik me een totale mislukkeling voelde? Omdat ik moe weer zo had teleurgesteld met het laatste rapport.

Er was een tijd geweest dat Abel me met mijn huiswerk hielp.

Maar hij vertikte het natuurlijk om mijn huiswerk te maken; hij wilde per se dat ik het snapte. Dat was goed bedoeld, maar hij werd verdomd snel ongeduldig. Dus op een gegeven moment had ik een punt gezet achter die samenwerking.

In de voorbije maanden had ik zelfs een paar keer gespijbeld om aan een te moeilijk proefwerk te ontkomen. In café-restaurant Het Galgenwiel was ik dan neergestreken. Bij de derde keer kwam de eigenaar een ‘goed gesprek’ met me voeren. Het rotst voelde ik me over het namaken van moe’s veel te simpele handtekening onder een door mezelf geschreven briefje. Niemand wist daar iets van – zelfs Loes niet – en zelf wilde ik het liever vergeten.

Langzaam maar zeker werd het een zekerheid: ik ging van school af. Buurman Dame had me graag in de zaak van ‘de Dametjes’, zo had ik van hem begrepen. Ook Kees en Mari wilden me hebben. Ik zou moe er in het begin wel weer veel verdriet mee doen. Of misschien ook niet: wie weet had ze het allang zien aankomen. En het zou veel toekomstig verdriet kunnen besparen, daar had Mari gelijk in. Ook Loes was om: in haar hart wist ze dat het de beste oplossing was. En Abel kon ik wel aan, mocht die moeilijk gaan doen.

De volgende dag zei ik het zo snel mogelijk tegen moe, maar zonder dat Abel in de buurt was. Ze zei: ‘Jongen, ik vertrouw er nu 246

even op dat je weet wat je doet. Volgens mij heb je het echt geprobeerd op school. En ik weet dat je hier goed over hebt nagedacht. Ik denk dat pa er niet echt moeilijk over zou doen.’

Dat wist ik allemaal zeker. ‘Wilt u het aan Abel uitleggen?’

Ja. En ik ging voor de laatste keer naar school, vooral om het mijn vrienden te kunnen vertellen. Een zware last was van mijn schouders afgegleden en mijn vrienden leken me te benijden, maar die dachten vooral aan het geld dat ik zou gaan verdienen. Ik kwam dan ook niet weg van school zonder te beloven dat ik een feestje zou wijden aan de heuglijke gebeurtenis. Tegen de leraren had ik voor de veiligheid maar niets gezegd, dan konden ze ook geen ambtenaren inseinen voorlopig.

’s Middags stond Abel me al op te wachten in de tuin. Bij de kale walnoot stond hij me roepen.

‘Ik heb het van moe gehoord,’ zei hij. ‘Het is de grootste stommiteit van je leven.’

‘Maar zo heeft het ook geen zin,’ verontschuldigde ik me.

‘Gewoon er helemaal voor gaan, is dat nou zoveel gevraagd?’

‘Je bent mijn vader niet.’

‘Dat is een rotopmerking. Hij is er niet om verstand in je hersens te praten.’

‘Dus doe jij het maar?’

‘Ja, natuurlijk!’

‘Nou, succes! Deze hersenen verzetten zich tegen verstand. Het is pudding in mijn hoofd als het om iets van school gaat. Het lukt gewoon niet. Steeds denk ik dat ik het snap en dan blijkt het toch allemaal weer anders te zijn. Iedere keer zet ik mezelf op een dood spoor.’

‘Behalve bij Nederlands, toch?’

Ik knikte.

‘En op de lagere school ging het toch redelijk? En op het internaat.’

247

‘Ja, zie je wel: het is een dalende lijn. Dit is mijn vierde school.

Nee, dit wás mijn vierde school en het is alleen maar achteruit gegaan.’

‘Dan moet je er iets aan doen.’

‘Nee, het is te laat. Mijn besluit staat vast.’

‘Je gaat bij die gasten van Dame werken?’

‘Ja. Ik heb nooit moeite met ze gehad.’

‘Nee, jij kunt zelfs met die van Dame opschieten. Je mag ze hebben van me.’

‘Dus dit was het?’

‘Nee, denk maar niet dat ik het erbij laat zitten. Iemand moet je van deze stommiteit zien af te houden!’

‘Wat wou je doen dan?’

Maar Abel zei niets. Zou hij naar de gemeente stappen om zijn broer aan te geven? Hij was er gek genoeg voor.

De dag erop bracht ik door met moe helpen, om zodoende voor haar het leed van mijn thuisblijven te verzachten. Maar ze snapte donders goed dat ik het expres deed, want om twee uur in de middag zei ze: ‘Bart, ga in godsnaam iets voor jezelf doen!’ Ik had niets te doen en besloot klusjes in de tuin te gaan opknappen: gras maaien, onkruid weghalen, de bladeren op onze composthoop gooien. Vooral rond de walnoot lagen veel bladeren: grote, van wel veertig centimeter lang, nog van vorig jaar. Ze verstikten alles wat eronder terecht kwam, voor zover daar al iets wilde groeien dan. Hier en daar lag nog een vergeten okkernoot, want dat was een ander woord voor walnoot. Ik keek naar de restanten van de hut. Zonder ladder zou ik er niet eens meer bij kunnen. Ik haalde de ladder uit het schuurtje en klom naar boven.

Moe ging er op haar fiets vandoor, op een mij onbekende missie. Misschien terug naar Fred.

De hut was gammel geworden en ik durfde me niet aan de planken toe te vertrouwen. Ik zette één voet op de onderste zijtak en bracht mijn gewicht daarnaar over. De boom en ik hadden al 248

veel meegemaakt samen. Abel had de boom heilig verklaard, ik erin gespeeld.

‘Bart!’

Ik werd geroepen vanaf de dam. Was dat de buurman?

‘Ik kom eraan!’ riep ik terug.

Hij was het.

‘Is er iets, meneer Dame?’

‘Kun je even meelopen, Bart?’

‘Natuurlijk.’

We liepen de dam af tot achter de tuin.

‘Bart, ik ga je twee woorden zeggen en dan moet jij me vertellen wat die jou zeggen.’

‘Is dat een spelletje?’

‘Nee, het is van alles, maar geen spelletje.’

‘Oké,’ zei ik.

‘Daar komt ie. Topless plassen. .’

Ik moest lachen.

De buurman zei: ‘Nou?’

‘Topless plassen?’

‘Ja, dat zeg ik.’

‘Wat moet ik daarmee, meneer Dame? Dat is toch onzin?’

‘Waar doet het je aan denken? Denk goed na.’

‘Topless dat slaat op vrouwen die van boven bloot zijn. Maar wat heeft plassen daarmee te maken?’

‘Ik dacht dat jij dat wel wist.’

‘Wat dan?’

‘Ik weet het niet, maar jij wel, toch?’

‘Het zegt me niets, meneer Dame. Echt niet.’ En na enig nadenken: ‘Heeft dit misschien iets met mijn broer te maken.’

‘Ja.’

‘Ik dacht het wel! Hij zei gisteren dat hij zou proberen om mij terug naar school te krijgen. Heeft hij u iets wijs gemaakt?’

‘Ik weet het niet,’ zei de man nadenkend.

‘U kent Abel toch? Hij verzint toch alles waar hij bij staat!’

249

‘Ja, dat weet ik wel, maar dat geldt toch alleen voor die dingen waar hij over schrijft?’

‘Meneer Dame: hij zuigt álles uit die zielige duim van hem.’

‘Hij klonk anders heel overtuigend. Ik geloof dat hij echt het beste voor je wilde. Hij wilde me gisteren spreken bij ’t Vosje.’

‘Dat is misschien wel zo. Maar door dat gekonkel achter mijn rug om bewijst hij niemand een dienst. Toch?’

Meneer Dame zweeg.

‘Het enige wat Abel goed kan is leren en akelige dingen bedenken. En u voor de gek houden, misschien.’

Nog steeds zwijgen. Ik dacht: doe ik er goed aan om Abel zwart te maken? Hij heeft blijkbaar indruk gemaakt.

‘Bart, ben jij homofiel?’ vroeg meneer Dame, met de wijd open ogen in zijn bolle gezicht.

Ik wilde weer in de lach schieten, maar bedacht me.

‘Nee.’

‘Echt niet?’

‘Nee. Abel misschien, maar ik niet. U weet toch wel dat ik een vriendin heb! Het is al twee maanden aan en het zal altijd aan blijven als het aan mij ligt.’

‘Is Abel homofiel dan?’

‘Ik weet het niet. En eerlijk gezegd wil ik het niet weten ook.’

‘Ik snap het niet meer,’ zuchtte de man.

‘U moet gewoon uw gevoel volgen.’

‘Mijn gevoel volgen? En mijn verstand dan?’

‘Dat ook natuurlijk. Als u dat niet gewend was, zou het met uw bedrijf toch nooit iets geworden zijn!’

‘Daar heb je helemaal gelijk in.’

Toen zwegen ze allebei voor een tijdje. Tot de buurman zei:

‘Dat je je toch zo in mensen kunt vergissen, hè!’

‘De eerste indruk is vaak de beste,’ zei ik.

‘Hmmm.’

‘Hoe ging dat eigenlijk daar bij ’t Vosje, als ik vragen mag?’ Met carnaval was ik ooit in het café-restaurant geweest. Ik zag het niet 250

voor me: Abel die de buurman daarheen had gedirigeerd om hem te spreken. Abel …

‘Tja, hoe ging dat? Ik vond het wel wat raar dat hij me wilde spreken. Hij had me op de zaak gebeld met de vraag of ik daar aan het einde van de middag heen zou willen komen. Ik vond het een beetje vreemd, omdat hij me anders amper goeiedag zegt. Maar hij zei dat het belangrijk was. Hij zei dat hij je niet zwart wilde maken.’

‘Maar dat is wat hij gedaan heeft.’

‘Hij zei dat jullie ooit beloofd hebben, daar bij die boom van jullie, om er voor elkaar te zijn en dat is wat hij wilde: er voor jou zijn. Als ik hem goed begrepen heb, tenminste. Dat hij bij mij zo binnenkwam, heeft misschien met mijn vrouw te maken. Die is doodziek, zoals je weet en zij weet het ook enorm te waarderen dat ik er voor haar ben als het nodig is. En dat is steeds meer.

Daarom ben ik zo vroeg thuis.’

Ik knikte. Abel had het slim aangepakt.

‘Toen dacht ik er ineens aan om hem te feliciteren met zijn prijs en begon ik erover dat hij goed was in het fantaseren van dingen.

Ik zei dat om te voorkomen dat hij zomaar iets raars over jou ging vertellen. Daarna begon hij vrij snel over jou: dat je er later spijt van zou hebben als je van school ging.’

‘Ik ben al van school.’

‘Laat me even uitpraten, Bart. Ik waardeerde het in hem dat hij de rol van je vader probeerde te spelen, zo goed en zo kwaad als hem dat afgaat, dat laatste weten we allebei. Maar toch: hij klonk oprecht. Ik zei dat het volgens mij helemaal niet goed ging met jou op school, ook niet op – hoe heet dat tegenwoordig – de MAVO?

Die van mij zijn nooit verder gekomen dan de Ambachtschool.’

Ik knikte en hield mijn mond. Het zou vanzelf wel komen.

‘Pa, ma heeft je nodig!’ Het was Kees die stond te roepen vanaf hun plaats. Had hij ons kunnen verstaan? Pa Dame gebaarde dat hij eraan kwam.

‘En het topless plassen?’ informeerde ik.

251

‘Even heel kort: hij zei dat jij homofiel bent en iets hebt met zogenaamd topless plassen. Ik wist niet wat hij bedoelde en hij wilde er niets over zeggen, behalve dat ik het maar aan jou moest vragen.’ Meneer Dame liep weg en ik volgde hem.

‘Maar ik realiseer me dat het onzin was en dat valt me dan wel tegen van hem. En van mezelf: dat ik er eerst in dreigde te trappen. Misschien moest hij gauw iets verzinnen, er een schepje bovenop doen. We praten er nog wel over. Wil je nog steeds bij me komen werken?’

‘Heel graag, meneer Dame.’

‘Je wordt geen directeur hoor, mocht je dat soms denken!’ Hij liep hun poort in.

Zijn lachen moest bevrijdend klinken en hoewel er minder op het spel bleek te staan dan ik had gevreesd, voelde ik mijn woede boven mezelf uitgroeien.

Ik liep naar binnen, naar Abels zolderkamer. Het zou niet lang duren voor hij thuiskwam, dus ik moest opschieten. Of eigenlijk ook niet: wat maakte dat nog uit?

Ook ik kon amper staan onder het dak. Abel moest hier een gebogen bestaan leiden, vandaar dat zijn rug nu al een beetje op die van pa begon te lijken. Het rook er muf en het was er benauwd.

En het was nu pas maart. Hoe heet zou het hier in de zomer zijn?

Dat isoleren had ook niet veel geholpen. Wat voor gruwelijke geheimen zouden zich hier schuilhouden? Ik trok zijn laatjes open en vond verhalen, het een nog gruwelijker dan het andere: afgehakte koppen die drie dagen doorgingen met leegbloeden, een meisje dat walnootbladeren mee naar binnen had gebracht waaruit enorme insecten kropen die haar ’s nachts verkrachtten, uitwerpselen die tot leven kwamen en ’s nachts uit de riolering terugkropen. .

Ik zag geen vastgeplakte haren of andere subtiele constructies om het snuffelen van anderen te kunnen aantonen. Hij vertrouwde er blijkbaar op dat ik niet het lef zou hebben om hier te komen.

Het potje met mijn zalf vond ik, doosjes met uitgedroogde 252

insecten, een stinkend mes. Maar ook vond ik meer ‘gewone’

dingen

als

gedroogde

bloemen,

zijn

verzameling

sinaasappelpapiertjes en speldjes, gestoken op een dik stuk schuimrubber. Wat ik niet vond was een dagboek of iets wat daarop leek. Of persoonlijke aantekeningen. Als ik mijn gedichtenbundels voor hem wist te verstoppen, moest hij in staat geacht worden om zijn meest persoonlijke dingen voor mij verborgen te houden.

Ik hoorde hem beneden en ik ging de vlizotrap af. Hij had niet in de gaten waar ik geweest was en anders was het nog maar zo geweest.

‘Bart,’ zei hij vlak, terwijl hij zijn dikke atheneumtas alvast op de trap zette.

‘Kom je even mee naar buiten?’ zei ik zo rustig mogelijk, terwijl ik voorbij de tas stapte. Levensgevaarlijk om die hier zo neer te zetten!

‘Wat is er dan?’ Hoorde ik daar iets benepens?

‘We moeten even praten,’ zei ik.

‘Alweer? Heeft dat zin dan, met jou?’

‘Ik wil met jou praten.’ Ik ging hem voor naar de tuin en ging bij de walnoot staan. Hij stond naast me.

‘Wat is die boom voor jou?’ vroeg ik.

‘Dat weet je donders goed. Het is wat ons bindt. Moe, mij en jou. Tegen wil en dank desnoods. Ook al laat jij alles uit je handen glijden, die boom of pa probeert er nog wat van te maken.’

‘Maar staat die boom dan ook niet voor eerlijkheid?’

‘Natuurlijk!’

‘Wat is dat dan met dat topless plassen??’

‘Wat zeg je? Topless plassen, wat is dat?’

‘Dat is wat de buurman mij verteld heeft.’

Hij lachte.

‘Wat valt er nou te lachen, stomme klootzak!’

‘Ho ho!’

253

Hij keek naar me. Als hij onschuldig was geweest, zou hij me allang een hengst verkocht hebben.

‘Ik denk dat hij me verkeerd verstaan heeft,’ zei Abel.

‘Zijn die woorden niet van jou dan?’

‘Nee.’

Ik vond hem zenuwachtig overkomen.

‘Dus meneer Dame verzint dat zelf?’

‘Je luistert weer niet, Bart. Ik zei dat hij me verkeerd verstaan heeft!’

‘En wat zou hij dan verstaan moeten hebben? Ik kookte om zoveel sluwheid, uitgekooktheid, valsheid.

Er was een stilte gevallen van twee seconden en daarom geloofde ik niet wat hij zei: ‘Ik heb hem gezegd dat jij een homofiel van spotless klasse bent. De man moet iets aan zijn oren hebben.

Zijn vrouw is ook al doof volgens mij.’

Mijn woede werd een moordenaar en die greep Abel bij de keel. Hij was onder de indruk en beperkte zich tot een poging om los te komen, maar had hij daarvoor nu al te weinig lucht? Of was hij gewoon laf? Was doodgaan gemakkelijker voor hem dan zijn schaamte onder ogen zien?

‘Je liegt dat je barst!’ siste ik.

Praten kon hij niet, maar dat hoefde niet: de leugen was in zijn ogen zichtbaar. Het stroomde eruit en verspreidde zich over zijn hele lichaam. Ik voelde de leugen door mijn eigen poriën binnendringen. Het brandde en steeg weer naar mijn hoofd.

Mijn handen lieten hem los en de rechter sloeg hem boven op zijn scheve neus, net als toen in de auto van oom Willem. Maar dit was anders. Deze keer kon het onmogelijk bij één klap blijven. Een hevige pijn schoot door mijn voorhoofd, maar voordat hij me terugsloeg. Bovendien miste hij me doordat ik iets naar rechts bewoog. Tegelijkertijd maaide ik, weer met mijn rechterarm, naar zijn maagstreek. Hij zei ‘Kwok!’ en ging neer, op de kale plek onder de walnoot, waar hij in een zittende houding terechtkwam. Er was 254

een pijn in mijn eigen maag te voelen die me deed samenkrimpen, ook al had hij me niet geraakt.

‘Geef je het nu al op, klootzak!’ riep ik.

Hij probeerde iets terug te zeggen, maar er kwam geen geluid uit zijn lichaam. Met grote ogen gebaarde hij naar de bovenkant van zijn buik.

‘Die was van pa,’ zei ik. ‘Je zult nooit bij hem in de buurt komen!’

Het leek wel of mijn broer ging stikken. Kon ik zijn longen vol lucht trekken? Hij zat nog steeds en ik ging achter hem staan om zijn schouders omhoog te trekken. Dat hielp. Het was een wel erg kort gevecht geweest. Abel liet zich achterover vallen. Opeens had ik een schop midden in mijn gezicht te pakken. Ik tolde en probeerde de kracht te vinden om niet buiten westen te raken.

Abel wist nog een keer te schoppen: tegen mijn knieën. En ik lag plat. Nu zou hij op me komen zitten en me helemaal lens slaan.

Misschien was het beter om toe te geven aan het donker dat me omhulde.

Abel stond boven me te hijgen. ‘Het is echt waar, van die spotless klasse, dat ik dat gezegd heb!’

Ik ging zitten. Aan staan moest ik voorlopig niet denken. ‘Ik geloof er geen barst van, maar wat is dat dan: spotless??’

‘Had je op school maar beter op moeten letten! Dat betekent vlekkeloos, niets op aan te merken.’

Dat sloeg natuurlijk nergens op, maar het was wel knap om dat te bedenken, om zich er zo uit te lullen. Niet dat het zou lukken …

Abel verduidelijkte: ‘De buurman wilde mij spreken en vroeg me of jij homofiel was. Toen zei ik, letterlijk: ‘Dat zou best kunnen, maar dan wel van spotless klasse.’

‘Wat zou je daarmee bedoeld moeten hebben dan?’

‘Hebben jullie gevochten? Da’s ruig!’ Willy stond in de poort.

Ik riep: ‘Willy, zou je ons even met rust willen laten?’

‘Het gaat niet goed met ons moeder.’

255

‘Met ons gaat het ook niet goed,’ zei Abel. ‘Wegwezen! Je hoort mijn broer toch!’

Willy ging. Ik zou hem wel een keer bijpraten.

Abel zei: ‘Ik wilde zeggen dat wij geen last hebben van de manier waarop jij homofiel wilt zijn.’

Wat was er met hem gebeurd? Was de boom hem naar het hoofd gestegen?

‘Maar ik bén toch helemaal geen homofiel,’ zei ik.

Hij haalde zijn schouders op.

Ik zei: ‘Zit je nou nog steeds met dat gedoe met oom Willem en toen aan het kanaal? Maar jij was het toch die de buurman wilde spreken!’

‘Ja, dat klopt: hij wilde mij spreken.’

‘Nee, jij wilde hem spreken?’

‘Nee, hij mij.’

‘Jij hem!’

‘Zegt hij dat?’ Abel lachte. ‘Het was wel mooi andersom. Hij lokte me naar ’t Vosje en ik kreeg allemaal bier van hem. Hij wilde me uithoren over jou. Ik snap het wel: hij wil natuurlijk weten wat voor volk hij in dat bedrijf van hem binnenhaalt.’

‘En dat dan wel precies op mijn laatste schooldag?’

‘Had je het daar dan niet over gehad met die van Dame? Hij wist het al hoor!’

Dat klopte op zich wel. Maar ik kon me toch niet zo vergissen in meneer Dame! Hij stond niet goed bekend in de buurt, ondanks zijn badkamers, maar ik had wel een goede band met hem. En zijn vrouw lag ziek, dus dan heb je toch wel iets anders aan je hoofd dan zo’n kolossale leugenpartij opzetten! Er klopte geen bal van.

‘Hoe kom je op zoiets als spotless klasse? Zoiets bedenk je toch niet!’

‘Dat hadden we met Engels gehad. Het stond in zo’n mietjesgedicht, een regel met Spotless Class, met een hoop geouwehoer erachteraan.’

‘Sinds wanneer lees jij gedichten?’

256

‘Ik lees geen gedichten, Bart. Jij wel?’

‘Maar waarom zou je het nu ineens goedvinden als ik homofiel was. Ik ben het niet, ik heb al maanden verkering! Maar waarom nu ineens wel?’

‘Als jij homofiel wilt wezen, moet je dat vooral lekker zelf weten. Tenminste, als jij denkt dat pa het goed zou vinden.’

Ik wist dat pa er minder moeite mee zou hebben dan moe.

Maar wacht: ik was het gewoon niet! Het was allemaal onzin en Abel stond nog steeds alles bij elkaar te liegen. Dat was net zo duidelijk als dat gras niet blauw en de lucht niet groen hoort te zijn.

‘Ben jij homofiel, Bart?’ Willy stond op de dam, achter de heg.

Hij had alles gehoord.

Abel hielp me overeind en we liepen naar binnen. We hadden geen bloedneuzen.

Ik zei: ‘Maar je was er toch op uit om mij terug op school te krijgen en weg te houden uit Dame Badkamers. Waarom zou je me dan verdedigen tegenover hem?’

‘Het zal de walnoot zijn.’

‘Dus als ik het goed begrijp heb je er nu – één dag later – geen moeite mee dat ik met school gestopt ben!’

‘Het gaat er niet om of ík er moeite mee heb, het gaat erom of pa er moeite mee zou hebben. Denk daar maar eens goed over na.

Dat had je trouwens al veel eerder moeten doen. En wat mij en die buurman betreft: je trekt veel te snel conclusies, alweer.’

Moe kwam thuis met verse boerenkool, mogelijk gejat uit een volkstuin of van een boerenerf. Vlees was er vandaag niet. Toen ze vroeg hoe we aan die striemen en plekken kwamen, zeiden we dat we in de tuin bezig waren geweest en dat klopte, ongeveer. Abel en ik zeiden niets over wat er gebeurd was. Onder het eten vertelde Abel honderduit over zijn schooldag, waarschijnlijk om er bij mij het schoolverlaterschap in te peperen. Er was helaas nog levertraan en daarna ging ik naar Loes.

257

‘Wat is er met jou gebeurd!’ zei mevrouw Verbraak in de deuropening.

‘In de tuin gewerkt.’ Ik liep een eindje door, de gang in.

Maar ze had al gezien dat er iets niet klopte. ‘Je hebt gevochten,’ constateerde ze.

Ik kon het niet ontkennen en voelde me een kleur krijgen. Ik zat klem tussen mijn toekomstige schoonmoeder en de deuren naar kamer en keuken. De trap naar boven was ik al voorbijgelopen.

‘Toch niet met je broer, hè Bart? Zeg dat het niet waar is.’

‘U wilt dus dat ik zeg dat het niet waar is?’

Ze lachte. Gelukkig. Ik ontliep een preek.

Maar haar gezicht betrok. ‘Je kent het verhaal van Kaïn en Abel toch, hè Bart.’

Ja, dat kende ik onderhand wel. ‘Ik kan dus maar beter uitkijken voor Abel?’ Ik probeerde te lachen. ‘Nóg beter?’

‘Liegen maakt iemand lelijk, Bart. En je bent zo mooi.’

‘Op mijn scheve neus na, misschien.’

‘Die hoort bij jou.’

Ik dacht: en zo meteen vraagt ze of Abel die krom heeft geslagen.

‘Heeft Abel die krom geslagen?’

Ik lachte weer. ‘Maar ik heb niet gelogen. Ik heb echt in de tuin gewerkt.’

Loes kwam de trap af. ‘Hoi Bart!’

‘Dag Loes. Hoe is het met Bas?’

Ze zoende me. ‘Beter dan met jou, hoop ik. O nee, dat klinkt stom. Heb je gevochten?’

‘Daar heb ik het al met je moeder over gehad, Loes. Kan Bas nog wandelen?’ De hond was een manier om met ons tweeën te zijn.

‘Nee, helaas. Ma, mag Bart even bij mij boven?’

Dat mocht. ‘Hij weet zich te gedragen,’ zei mevrouw Verbraak.

Het was niet duidelijk of dat een vaststelling, een hoop of een 258

waarschuwing was. Mijn toekomstige schoonmoeder was katholieker dan de paus, zeker sinds haar man gestorven was. Ze kende Fred en was erg te spreken over hem.

Ik kwam op de meisjeskamer. Er was nog een poster van de Bee Gees bijgekomen. Er konden er nog meer bij: het was een grote kamer.

We gingen op stoelen zitten en ze schonk twee glazen water in uit de kraan van het handige wastafeltje.

‘Waar ging dat over?’ vroeg ze.

‘Met je moeder?’

‘Ik bedoel die vechtpartij. Met wie was het? Doet het nog pijn?’

Ik zei dat Abel onzin over mij had verteld tegen de buurman en dat het lichamelijk amper pijn meer deed.

‘Wat had hij dan gezegd?’

‘Ik praat er liever niet over, Loes.’

Ze trok een pruillip en ging voor me op haar knieën zitten, met haar ellebogen op mijn bovenbenen. Er trok een scheut naar boven en ze zag het.

‘Zo meteen komt je moeder naar boven,’ zei ik. ‘En is ze weer teleurgesteld in me.’

‘Was ze dat dan?’

‘Ik had gezegd dat ik in de tuin had gewerkt, maar dat was niet gelogen.’

‘Vind je het erg dat ik het niet helemaal snap?’

Dat klonk alsof ze het niet wilde snappen en ik vond het best.

Haar ellebogen prikten nog wat harder.

‘Het groeit daarbinnen,’ zei ze. ‘Steeds meer Bart.’

Ik streek door het walnootkleurige haar.

Ze zei: ‘Maar laat het daar allemaal maar lekker zitten!’

Natuurlijk was dat beter, alleen al vanwege mevrouw Verbraak. Ik moest er ook niet aan denken. Maar verder was het toch niet eerlijk: Loes had er een handje van om me mateloos op te winden, maar het zou nog jaren duren voor er iets van kwam.

Eerst trouwen. Eerst kinderen krijgen, o nee, dat kon niet.

259

Mijn hand had een dikke lok te pakken en trok er zachtjes aan.

Toen liet ik de hand in haar hals glijden. Ze ging nog net niet kreunen. Mijn linkerhand zette het glas weg en de rechter gleed verder, om haar hals heen naar de voorkant van mijn Loes, waar ik mijn hand bijna verdraaide om nog verder te kunnen gaan.

‘Als ik stop roep, is het stop, afgesproken?’ zei ze.

‘Absoluut.’

Na deze aanmoediging gleed mijn hand in haar behaatje en omsloot de warme borst die nog aan het groeien was. De tepel was al hard. Met een lichte kramp in mijn schouder bewoog ik mijn vingers erlangs.

‘Stop!’ riep Loes zachtjes. En ik trok de hand terug. Ik had hem ook mogen laten zitten, misschien, bedacht ik, te laat. Nu was ik terug bij af.

Het voelde nattig aan in mijn veel te nauwe broek. Homofiel was ik zeker niet!

‘Laat Abel maar kletsen,’ zei ze.

Ik knikte, iets te snel.

‘Maar wat zei hij nou?’

Toen ik om negen uur achterom thuis kwam, liep ik eerst door naar de wc in de gang, waar ik eindelijk en eigenhandig verlost werd van de onaangename zwelling en natte plekken in mijn onderbroek.

Abel zat bij moe in de kamer. De kachel was niet aan, de kolen waren bijna op. Wie weet wat die twee allemaal hadden zitten bekokstoven en ondersteboven draaien.

‘Alles goed met Loes?’ zei moe.

‘Jawel hoor. Met Bas is het minder. Die zal wel gauw doodgaan.’

‘Och!’

‘Heb je haar de groeten van me gedaan?’ zei Abel.

‘De groeten? Nee. Moest dat dan?’

260

‘Je mag haar altijd de groeten doen van me. Dat heet een standing invitation.’ Wat was er nou aan mijn broek te zien? Ik kon me bedwingen om Abels ogen erheen te volgen.

‘Mogen is nog geen moeten,’ zei ik. ‘Ik ben naar boven.

Welterusten.’

Moe en ik zoenden elkaar op de wang en Abel zei niets meer.

‘Er is trouwens gebeld van school,’ zei moe.

‘Vindt u het goed als we het er morgenvroeg over hebben?’

‘Is er wat gebeurd, Bart?’

‘Er gebeurt de hele tijd wat,’ zei ik.

Abel moest lachen en het was geen uitlachen.

‘Sorry pa,’ zei ik en ik bedoelde wat ik in de wc gedaan had.

Maar hij snapte het wel, zo met Loes.

In bed kneep ik mijn ogen dicht en drukte zachtjes op de binnenkant van mijn oogbollen, zo naast de traanbuizen, zodat er kleuren kwamen en het gemakkelijker was om hem te zien. Het liefst kwam hij in het blauw.

Maar vandaag zag ik hem niet, misschien door wat ik zojuist gedaan had.

Dan moest het maar zo.

‘Sorry pa,’ zei ik en nu bedoelde ik dat ik van school af was gegaan.

Ik drukte nog wat harder en deze keer schuin van boven. Er was alleen geel. Ik deed mijn ogen even open om het licht te vangen van het mooie lampje dat moe twee maanden geleden bij Electra had gekocht.

‘Sorry pa.’ Deze keer bedoelde ik dat ík was begonnen met vechten.

Pa vond het niet erg. Zolang ik maar eerlijk tegen hem was. En eerlijk voor mezelf. En goed mijn best deed, bijvoorbeeld op badkamers. Hij vond ook dat ik geen homofiel was. En anders zou hij óók van me houden.

Ik had blauw. Dat was zoveel als groen licht.

261

Jawoorden

‘Heb je er nou iets aan, aan al dat geschrijf?’ vraagt Sophie met haar vette Australische accent.

Soms denk ik van wel, denk ik. Al is het volgens mij niet goed voor John dat het zo lang duurt om alles goed te beschrijven. Hij wil dat ik ‘gróóóte stukken’ oversla, van wel een jaar of tien, maar het is net als met een muntje dat je in een weiland verloren hebt of

– om wat dichter bij de Vrijbuiter te blijven – een reserveanker verloren in een kanaal: je bent er overheen voor je het weet en dan moet je weer terug om het te zoeken in plaats van vooruit. Hij snapte vanmorgen mijn punt, maar leek kwaad, geïrriteerd of nerveus. Precies weet je dat nooit bij hem, omdat hij zich zo slecht uit. Eigenlijk weet ik wel waarom hij geïrriteerd zou kunnen zijn.

We zaten op zijn kamer en hij begon me Abels verhaal over Femke voor te lezen. Ineens stopte hij en zei: ‘Ga jij maar verder, Bart.’ Ik reikte naar mijn schrift maar hij trok het weg. ‘Je kent het toch uit het hoofd!’ zei hij met een grijns van Maas tot Waal.

Hij is geen goede therapeut volgens mij en dat is mijn probleem. Hij vindt mij misschien geen goede schrijver, maar dat is dan weer zíjn probleem. Het gaat hier toch om mij! Als ik ga liggen haasten, word ik nooit beter! Misschien vandaag een sprongetje van een jaar of zes dan? John, het duurt nog een hele tijd voor ik bij die allergrootste kwestie met Abel ben. Laten we elkaar nog wat tijd geven.

‘Bart! Ga je mee naar Adelaide?’

‘Het kan niet, Sophie.’

In Adelaide is ze callgirl geweest. Daar heeft ze al die geraffineerde dingen geleerd. Of waarschijnlijk daarvóór al, want je wordt niet zomaar callgirl. Maar ik ga niet met haar mee. Stel je voor dat er weer iemand binnenkomt. Erwin, bijvoorbeeld.

262

‘Kan het niet? Wat is het?’ Ze lacht zich te barsten. Het is lang geleden dat ze callgirl was. Hier is alles lang geleden voor de mensen. En tegelijk akelig dichtbij. Dat is het probleem: dat het zo moeilijk is om het goede onderscheid te maken tussen wat ooit was en wat er nu is, of wat je wilt dat er is. Abel zou zeggen dat je er een ‘twee bij twee’ tabel van kunt maken, van twee ‘dimensies’

of zo. Want je hebt: vroeger en nu, en je hebt wat je wilt en wat je niet wilt. Dus dat geeft dan twee maal twee is vier celletjes en je zit elk moment in één van die vier celletjes, als het goed is. Ik heb het tegen John verteld en volgens hem is het belangrijk dat je weet in welke cel je zit. Hij was wel onder de indruk. Dank je, Abel.

Alweer.

‘Bart!’ Sophie staat in mijn oor te blazen.

Ik vind het nu irritant maar wil ze niet wegsturen. Ze is grappig, maar ook véél meer dan dat. Een heel compleet mens is ze, veel completer dan ze zelf weet. Ik zou wel benieuwd zijn naar háár boek, maar zij volgt een heel andere therapie: eentje waarbij ze elke dag een stapje vooruit moet zien te zetten en wordt aangemoedigd om af en toe een klein beetje brutaal te zijn. Als dat maar goed gaat, in deze uitpuilende porceleinkast!

‘Wat heb je ervan geleerd?’ Sophie probeert het ernstig te zeggen, net als John.

Ik zet ook mijn ernstige gezicht op – wat niet moeilijk is –, sluit de ogen en declameer.

door alle kieren sijpelt ons verleden

dat drupt hier van de stalactietjes

die dapper in de grot zijn blijven hangen

groeien

tot ook zij zich eindelijk laten vangen

door hun tegenvoeters: stalagmietjes.

De keldermeester spreekt: genoeg geleden

bloeien!

263

Ze klapt overenthousiast. We lachen en lachen en lachen net iets te lang: tot de tranen verschijnen. Sophie omhelst me. Ze ruikt niet helemaal fris, maar hé, doe ik dat wel?

De tijd joeg door mijn leven. Zes nieuwe jaren bliezen scherpe randjes weg door erosie, maar er waren ook plaatsen waar het stof samenbalde als rimpels op een strand bij eb, voorspelbaar onbegrip stapelend op de meer gevoelige plaatsen, zonder uitbarstingen te veroorzaken.

Abel maakte zijn atheneum af en ging in Tilburg op kamers om economie te studeren zonder gelukkig te worden en zonder ook maar iets bloot te geven van hoe hij het werkelijk stelde, al ging hij anders praten en kreeg hij steeds meer van een patsertje. Als hij gedronken had was ik steevast een ‘homo’, maar zo te horen was dat een standaardterm in zijn nieuwe kringen, dus kon ik het ook als compliment opvatten. In ieder geval reageerde ik er niet op.

Incidenteel kwamen er rare berichten uit Tilburg, overgebracht door bekakte studenten die zich zorgen maakten over Abel, maar ze klonken steevast ladderzat en waren daarom ons geloof niet waard.

Ik was bij de buurman in de zaak en leerde alles over badkamers. Al die tijd bleef ik bij moe wonen en ik voelde me meer en meer met haar verbonden. Wij namen aan dat Abel zich erbij had neergelegd dat het thuis niet nodig was om pa’s stempel overal op te zetten en hoopten dat hij er in Tilburg het beste van zou weten te maken, gegeven zijn moeilijke start met al die nachtmerries en de aantrekkingskracht van het negatieve. Hij had er ruimschoots het verstand voor. Met zijn studie ging het naar ons idee goed en zonder hem ging het bij ons thuis allemaal toch wel door. Eens per jaar, meestal met Kerst, hadden we onze kring rond de boom en Abel probeerde niet om zich eraan te onttrekken, al had hij er een bloedhekel aan. Hij maakte van de gelegenheid zelfs gebruik om kletspraat te verkopen over de eenheid van het gezin, waar hij zich allang buiten had geplaatst.

264

Tegenwoordig blies hij zijn partij mee in studentenvereniging Sint Olof en soms kwam hij in het weekend laten zien hoe goed het met hem ging, zijn BMW steevast vóór de dam parkerend, zodat iedereen er maar voldoende last van had. Het leverde hem menige kras in de toch al niet maagdelijke lak op. Hij had na de provinciale prijs één eigen verhalenbundel gepubliceerd, maar daarna was er wat het schrijven betrof niet veel met hem gebeurd voor zover wij wisten. Zelf schreef ik heel af en toe een gedicht en nog steeds won mijn aarzeling om het aan moe te laten zien, bang als ik was dat het mij zou schaden. In het bedrijf, bedoel ik: het was al moeilijk genoeg geweest om een keuze te maken tussen de waarheid van Abel en die van de buurman. De laatste had gewonnen. Een heel enkele keer liet ik Loes een liefdesgedicht lezen als ze beloofde het tegen niemand te vertellen. Als ze tipsy was hadden we wel eens seks, maar dan omdat ze vergat dat ze het zogenaamd niet wilde. Maar nooit als ze niet wist wat ze deed.

De dag erop werd ik door haar steeds afgestraft vanuit een verkramping waarin wantrouwen overheerste. Haar hond Bas was mijn vader en die van haar achterna gegaan naar het extreem onbekende en haar moeder dacht dat we intussen als heiligen door het leven gingen. Zelfs vergezelde ik Loes en mevrouw Verbraak af en toe naar de kerk. Omdat ik Loes alleen mocht hebben als we ook voor de kerk trouwden, had ik me ook maar laten dopen. Na vier lange uren met de pastoor en het van buiten leren van de twaalf artikelen van het geloof.

Ook was ik lid geworden van de bibliotheek om alles te lezen wat los of vast zat, zoals de autodidact in De Walging van Sartre, deels om het voor pa goed te maken dat ik van school af was gegaan maar meer nog als voorbereiding op serieuzere varianten van mijn hulp- annex reddingsplan voor de wereld. Voorlopig waren mijn inzettingen beperkt tot de directe omgeving en meer en meer begon het tot mensen door te dringen dat ik hier en daar toch behoorlijk goed en hulpvaardig bezig was, bijvoorbeeld met dat karretje achter mijn auto, de distributie van walnoten en het 265

gereedschap in het schuurtje waarvan ik de elektra had vervangen. Mijn moeder was minstens zo trots op mij als op mijn broer. Ja, ik leerde veel en alle kennis liet ik neerdalen op de plaatsen waar ze volgens mij hoorde, zodat alles zich mooi samenvoegde tot een fraai bouwwerk van, noem het: de ‘wereld volgens Bart’. Ik was zo verstandig om mijn begrip en kennis niet te toetsen aan een onbetrouwbaar sujet als Abel, ook al verdiende hij, als mijn broer, mijn liefde.

Op een augustusdag in 1980 was ik bezig aan een badkamer in de Mr. Van Coothstraat.

‘Dat staat waanzinnig recht,’ zei Kees, die af en toe langskwam om mijn werk te controleren. Dat was niet vervelend bedoeld en echt nodig was het na zes jaar in de zaak niet, maar ook als Kees zelf aan het werk was kwam Mari of zijn vader wel eens kijken. En een enkele keer mocht ík gaan kijken. Dat hoorde zo in het bedrijf.

Bij Dame Badkamers deden ze het al jaren zo en de extra kwaliteitscontroles door een collega brachten wel eens iets aan het licht dat toch nog beter kon. Bij een badkamer is het zaak om problemen zo vroeg mogelijk op te sporen, om sloop- en herstelwerk te voorkomen. Zo hadden we niet alleen al veel geld weten te besparen, maar ook een heel goede naam gevestigd.

‘Klaar om te tegelen?’ zei ik.

‘Absoluut! Als die andere wand ook klaar is, tenminste.’

Het was tegen vieren. Laat genoeg voor een zaterdag. Ik had nog een kuip vol staan om de andere wand te stuken. Ik bukte om het spaarbord met rotband te vullen en voelde het bloed naar mijn hoofd stijgen. Toen ik de rug weer rechtte, was het raar: het bloed bleef in mijn hoofd. Er was iets. Hoofdpijn kwam in een vloedgolf aanzetten. Nooit had ik hoofdpijn, zolang ik niet gedronken had tenminste. Ik zag beelden langskomen van mijn broer, zo ongeveer als pa die in de nacht soms aan me voorbijtrok en zei dat ik goed bezig was. Er was iets met Abel aan de hand: iets met vallen en iets met bloed.

266

Kees was net weg. Ik moet bellen, bedacht ik. Aan de heer des huizes legde ik het uit en ik mocht wel even naar Tilburg bellen.

Achterin mijn agenda had ik het nummer van het studentenhuis staan.

‘Met Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom,’ hoorde ik aan de andere kant van de lijn zuchten, met een wat verwijfde intonatie.

‘Met Bart, de broer van Abel.’

‘Ja-a,’ klonk het.

‘Is hij thuis?’

‘Naar de Ardennen, een weekendje eruit.’

‘Weet je ook hoe ik hem kan bereiken?’

‘Helaas, broer van Abel.’ Het werd stil.

Uiteindelijk zei ik: ‘Jan-Joost?’

‘Hij eh. . toont zijn insequaliteit.’

‘Wat doet ie?’

‘Hij is weer eens on-na-volg-baar.’

Ik snapte het, bedankte en ging verder met stuken. Daar overheen moesten maandag dus tegels komen. Er zou wel niet echt iets aan de hand zijn met Abel. Maar eigenlijk moest ik snel weg, ook omdat de hoofdpijn steeds erger werd. De kuip moest leeg en met hangen en wurgen klaarde ik de klus, om me een half uur later naar mijn oude Ford Taunus te slepen. Het was maar een paar minuten rijden naar de Baardwijksestraat.

Toen ik optrok zag ik moe als een waanzinnige op de fiets komen aanspurten, het grote lijf zwaaiend tegen de wind in. Ze zwaaide, maar niet om te groeten. Ze hijgde door mijn open raampje: ‘Abel heeft een ongeluk gehad! Iets met een kabelbaan.

Ze hebben gebeld. Je moet er naar toe, Bart!’ Ze gaf me een briefje met daarop, duidelijk letter voor letter gespeld: Saint Vincent, Rue Saint Jacques 501, Dinant.

‘Goed gedaan, moe. Rustig maar nu. Hoe erg is het met hem?’

‘Hij is niet in levensgevaar. Meer wisten ze nog niet, want ze waren hem nog aan het onderzoeken. Kun je erheen?’

267

‘Ja, even langs huis voor wat asprootjes en dan ben ik weg. Wilt u niet mee?’

‘Nee, ik kan niet, want. . ach, laat maar.’

‘Moet ik de fiets achterin leggen dan?’

Dat hoefde ook niet. Ze vond alleen belangrijk dat ik zo snel mogelijk, maar toch veilig, naar Dinant reed.

Het ziekenhuis van Dinant liet zich na een lange rit gemakkelijk vinden, helemaal buiten het stadje. Tegen achten draaide ik de parkeerplaats op. Het was druk, waarschijnlijk bezoekuur. Bij de balie spraken ze geen Nederlands en ik geen Frans, maar we waren er snel uit: kamer 165 moest ik hebben, zo stond er op het nieuwe briefje dat ik in mijn handen gedrukt kreeg. Op de eerste verdieping kwam ik langs een verpleegsterspost en daar hoorde ik in het Nederlands dat Abel bewusteloos was, maar niets gebroken had. Het was geen coma, want er waren reacties gezien. Een half uurtje mocht ik wel bij hem.

Hij had een schaafwond op zijn voorhoofd en lag in diepe rust.

Op ‘Abel’ of ‘Bart’ reageren deed hij niet. De man in het bed tegenover Abel begon in het Frans maar vooral met gebarentaal uit te leggen dat hij niet wakker te krijgen was. Ik was er niet gerust op, maar kon niets anders doen dan op de stoel naast het bed gaan zitten.

Ik had hem nu drie weken niet gezien. Hij zag er mager uit. Nog steeds hetzelfde korte haar: zwart, wat op zich raar was, want ik was blond. De neus stond een beetje scheef, zoals dat bij ons hoorde, en er was een litteken in zijn nek, van een stuk schroot dat ooit uit de knijper was gevallen. Sindsdien moesten we de roef in tijdens het laden en lossen. Meer dan eens had ik me afgevraagd of Abel en ik werkelijk broers waren. Maar dat had ik moe nooit kunnen vragen. Als we geen broers waren had ik toch nooit kunnen merken dat Abel een ongeluk had gekregen? Ik baalde ervan dat ik zo lang, misschien wel té lang, op het juiste moment gewacht had om hem het grote nieuws te vertellen.

268

Er gebeurde weinig en na een half uur ging ik een hotelletje zoeken. Dat viel niet mee, want het was extra druk door een race evenement, zoals ik in een hotel hoorde. Uiteindelijk vond ik een eenvoudige kamer in het Hotel de la Gare aan de Avenue Franchet d’Esperay.

Na het eten van een bord macaroni in het hotel belde ik Loes.

Het ging goed met haar, maar ik kon haar weinig over Abel vertellen. Ze zou proberen moe gerust te stellen en ook even bij de buurman aanlopen. En toen wilde ik wel eens zien wat er van de kabelbaan over was.

Ze waren op de zaterdagavond nog volop bezig. Een hele haag bewoners stond rondom het rampgebied, dat was afgezet met indrukwekkende dubbele linten. Sommigen wekten de indruk dat ze het hadden zien gebeuren, maar ik verstond er geen snars van.

Het was geen kabelbaan of ‘téléférique’ meer, zo zonder kabel. De gondel lag in de struiken, vijf meter voorbij het startpunt. Maar aan de vele deuken en het gebroken glas te zien, kon die best eens een heel stuk van de berghelling naar beneden zijn komen stuiteren. Daar had ik niet in willen zitten. En ook had ik mijn broer liever ergens anders gehad. Wat zou dit weer voor gevolgen hebben? Aangenomen dat er van blijvend lichamelijk letsel geen sprake was, zou het Abels angsten en fantasie verder aanwakkeren. Voldoende voedsel voor een jaar nachtmerries, ongetwijfeld. Nu zag ik dat ze de breuk in de kabel aan het onderzoeken waren. En twee arbeiders waren bezig de kabel los te maken uit het raderwerk. Ze zouden het ding wel naar een laboratorium moeten sturen.

Opmerkelijk toch dat ik het voor een gedeelte had zien gebeuren. Zó sterk had ik nog nooit meegevoeld met mijn broer.

Hoe heette dat ook weer? Het bloed kruipt waar het niet gaan kan? Ik had ook zelf de pijn gevoeld toen ik hem sloeg, destijds onder de walnoot.

Het was zomer, dus de gondel zou wel vol hebben gezeten. Ik stelde me voor hoe de lichamen in het voertuig als macaroni in 269

een vergiet de helling af waren komen kringelen. Ik gruwde en dacht: ik moet oppassen, niet in Abels huid kruipen; die past mij niet, zal mij nooit passen, mag mij nooit passen.

Om twee uur ’s middags was Abels toestand nog ongewijzigd. De Vlaamse zuster was er niet, maar ik begreep dat er geen belangrijk nieuws was, alleen dat de dokter was geweest en dat er geen reden tot grote bezorgdheid was. Ik zat het bezoekuur uit. Toen ik langs de verpleegsterspost kwam, maakten ze me duidelijk dat ik vanavond maar liefst twee uur mocht blijven. Ik ging daarom een boek kopen. Ze hadden alleen Franse boeken, dus dat werd een plaatjesboek.

Het leek wel of de zusters de toekomst konden voorspellen, want het was ’s avonds tegen tienen dat Abel zijn ogen open deed. Ik zat in de stoel bij het bed de plaatjes te kijken.

‘Wat doe jij hier?’ fluisterde hij.

‘Op jou passen, als jongere broer.’

‘En waar zijn we?’

‘In het nieuwe ziekenhuis van Dinant. Je hebt een ongeluk gehad, Abel.’

‘Hebben ze je gebeld?’ Het kijken deed hem pijn.

‘Ja, dat ook.’

‘Hoezo dat ook?’

‘Ik had al gevoeld dat er iets niet goed met je was.’

Het drong niet tot hem door.

‘Al je ribben zijn gekneusd. En je hebt anderhalve dag bewusteloos gelegen. Je zult wel een flinke hersenschudding hebben ook.’

‘Versta jij Frans dan!’

‘Nee, maar een zuster sprak Nederlands. Ze hebben moe gebeld.’

Het kon misschien door de klap komen, maar Abel viel me nogal mee. Hij leek er zelfs de humor wel van in te zien dat we 270

allebei in hetzelfde hotel logeerden. Abel vond het goed dat ik hem zou uitchecken, om onnodige kosten te voorkomen. Hij lachte me uit vanwege het plaatjesboek. Twee keer moest ik zeggen dat ik het had gevoeld van het ongeluk, maar toen het eindelijk tot hem doordrong wat ik bedoelde, had ik er al weer spijt van. Want hij sloot de ogen om zich ook dat voor te stellen en er in zijn fantasie nog een schepje bovenop te doen, alsof zijn werkelijkheid van zichzelf niet akelig genoeg was. De grijns verried dat alles.

‘Ik ga de zuster roepen, nu je wakker bent. Die wil dat dolgraag weten, denk ik. Ik ben blij voor je!’

‘Je bent blij voor me? Blij?’

‘Nou ja, dat je niets ernstigs mankeert en dat je wakker bent geworden.’

Abel bedankte me dat ik was gekomen. Waar een ongeluk al niet goed voor was. Ik ging het goede nieuws doorbellen naar moe. Van de zuster kreeg ik toestemming om de volgende ochtend alweer terug te komen. Ook hoorde ik dat er een oudere man bij het ongeluk om het leven was gekomen.

‘Het was mijn schuld!’ riep Abel ’s morgens, nog voor ik een voet in kamer 165 had gezet. Toen legde hij uit dat hij paranormaal begaafd was. Hij kon dingen laten gebeuren. Hij had de kabel laten breken.

Ik zei: ‘Abel, ik denk dat je verse hersenschudding je parten speelt.’

‘Ik zeg het je: ik wilde het en toen was het onvermijdelijk dat het zou gebeuren.’

‘Dat kan toch niet, broer!’

‘Er kan meer dan je denkt. Vertelde jij niet dat je wist dat er iets ergs gebeurd was? Terwijl je dacht dat zoiets niet kon? Het is niet zo simpel met de werkelijkheid als jij denkt.’

Ik dacht even na en zei: ‘Je gaat me zo meteen toch niet vertellen dat je aan de kabel hebt zitten prutsen!’

271

‘Nee, het was anders. Ik wist dat de kabel ging breken en toen gebeurde het.’

‘Hoe ver kan het met je komen? Wil je dood?’

‘Het was meer een aangetrokken worden door iets dat onvermijdelijk was.’

‘Als het onvermijdelijk was, dan is het niet jouw schuld. Maar dan had je misschien wel kunnen waarschuwen …’

‘Ja en dan?’

‘Hadden ze je misschien geloofd.’

Hij zei niets.

‘Abel, vertel me eens vanaf het begin wat er gebeurd is. Gaat dat met dat hoofd van je?’

Hij knikte. ‘Ik vat het wel samen voor je.’

Maar het kon blijkbaar niet zonder uitvoerig verhaal. Hij had, met een half jaar te gaan tot zijn afstuderen, een uitstapje willen maken naar een leuk stadje als Dinant. Hij had onder de kroonluchter van mijn Hotel de la Gare zitten schrijven en geprobeerd om ‘couque de Dinant’ te eten. Hij kreeg de balen van de geamuseerde blik van de hotelbeheerder en staakte het gevecht met de glasharde koek om een eindje te gaan wandelen.

Voor 20 francs kocht hij een kaartje voor de ‘Téléférique de la Citadelle de Dinant’. Hij berekende dat hij nog twee ritten voorbij moest laten gaan en dat bleek te kloppen. Ook was de ophanging precies zoals hij die wilde hebben: één enkele kabel waaraan het ding hing. Dus niet dat laffe gedoe van daar in Oostenrijk, met soms wel drie kabels, waarvan eentje om de kar te trekken. Eén kabel moest genoeg zijn. Zeven mensen stonden al in het karretje.

Als die dikkerd nu een beetje doorschoof, kon hij er nog bij. De deur ging dicht en een klein kind begon af te tellen als voor een lancering. Van dix naar zéro, maar zover kwam het niet. Bij trois al zette het geval zich met een ruk in beweging. Sommige mensen schrokken en een klein meisje begon te huilen. Het toestel bengelde een beetje. De meesten keken naar boven, naar de Citadelle, die hen in de zon lag uit te nodigen tot de rondleidingen.

272

Abel keek naar beneden, naar de mensen die poppetjes werden boven de dorre struiken van de berghelling. Stiekem hielp hij het karretje met schommelen, maar een oudere man zag het en vroeg hem te stoppen. Abel dacht: die zal zo meteen wel anders piepen!

Vervolgens begon Abel zelf af te tellen. Zachtjes, van drie naar nul.

Bij nul zouden ze misschien naar de diepte suizen, want het was en bleef een kabelbaan. Bij twee vloog een vogel bijna onder hen door. Het gebeurde al bij één: het peng! van een springende kabel, meteen gevolgd door een hard gegil. Het was echt! Een halve gilseconde later, maar zonder dat hij toe was gekomen aan het zich overleveren aan de kabel, raakten ze de grond en werd alles donker.

‘En precies zo is het gegaan,’ besloot hij. ‘Het gebeurde exact zoals ik het wilde.’

Onzin natuurlijk. Maar kon mijn broer met die gedachte wel verder met zijn leven? Dat hij een ongeluk met de gondel gewild had en zodoende de dood van een oude man op zijn geweten had geladen. Het was een speling van zijn fantasie, maar dat maakte binnen de grenzen van zijn hersenpan niet uit. Na wat hij me vertelde hield ik het voor mogelijk dat die zo langzamerhand zou exploderen van alle ellende die erin opgeslagen was. Ik voelde me schuldig dat ik zo weinig van mijn broer wist. Was er dan toch iets waar van die verhalen van collega-studenten aan moe – later altijd door Abel ontkend. Bijvoorbeeld dat hij een keer naakt in de dakgoot zou hebben gezeten door de combinatie van alcohol en drugs. Of dat hij een brommer gesloopt had die bij hem op de stoep olie stond te lekken. Ik voelde mezelf vreselijk voor schut zitten, met dat wereldhulpplan van me.

Paranormaal was nieuw.

Ik moest hem zien af te leiden. Er was ook iets wat ík hém moest vertellen en ik ging op de rand van het bed zitten. ‘Abel, kun je een belangrijk nieuwtje aan?’

‘Met mijn pijnstillers wel, denk ik.’

‘Mooi. Loes en ik.. wij. . gaan trouwen.’

273

‘Wanneer?’

‘Over drie weken.’

‘En waarom hoor ik dat nu pas?’

‘Ja sorry, dat is mijn fout. Ik kan zeggen: niet de juiste gelegenheid gevonden. Maar ik kan ook zeggen dat ik er gewoon te lang mee gewacht heb.’

‘Nou proficiat dan maar. Ben ik welkom?’

‘Ja, natuurlijk! Ik wil echt dat je erbij bent, Abel.’

‘Gelukkig. Ik neem aan dat ik geen getuige ben.’

‘Dat klopt. Wil je weten wie. .’

‘Nee, nu niet. Je trouwt zeker alleen voor het gemeentehuis? En moe moet tekenen omdat je nog geen 21 bent?’

‘Dat laatste klopt, maar we trouwen ook voor de kerk.’

‘Voor de kerk? Je gaat me toch niet vertellen dat je je laat dopen. .’

‘Ik ben al gedoopt.’

‘Ook vergeten mij te vertellen, zeker?’

‘Nee, niet precies. Dit vond ik juist meer iets privés. Moe kan het niet helpen: die mocht van mij niets zeggen.’

‘Je bent een klootzak, Bart!’

‘Omdat ik het je niet heb verteld?’

‘Nee, omdat je doet alsof je gelooft. Schijnheilig, hypocriet, noem maar op.’

‘Ik geloof best wel in dingen. En wat weet jij daar nou van, eigenlijk?’ Ik hoorde iets dreigends in mijn stem komen. Het laatste wat ik nu wilde was Abel provoceren, dus ging ik eerst maar eens rustiger ademhalen.

Abel zei: ‘Ik weet het gewoon. Ik zie het aan je! En nooit heb ik je iets over geloof horen vertellen.’

‘Alsof wij overal over praten. Of over wat dan ook. Praten doe ik er heus wel over.’

‘Waarover?’

‘Het geloof.’

‘ Het geloof? Of jouw geloof?’

274

‘Maakt dat wat uit dan?’

‘Dat hoop ik wel. Of geloof jij gewoon wat ze je voorschotelen?’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Als er een god bestaat, dan bestaat ie.’

‘Ja ja, ik hoor het wel. Je klinkt erg overtuigd. Kijk maar uit, straks word je nog heilig. Met wie praat je er dan over? Met moe?’

‘Nee.’

‘O, dan weet ik het wel: die keurige buurjongens van ons.’

‘Ik heb ze nooit keurig genoemd. Maar ik kan toevallig wel heel goed met ze praten. En ze zijn heel anders dan je denkt.’

‘Ja, dat heb ik aan het kanaal destijds wel gezien, ja. Toen waren ze ook al heel anders dan ik dacht. Donder maar op, Bart!’

‘Maar Abel. .’

‘Donder op! Ga naar huis, naar je medegelovigen van Dame! Ik zoek het zelf wel uit hier.’

Ik ging, voor nu. Morgen zou ik het nog wel eens proberen.

‘Je krijgt spijt als je trouwt!’ riep Abel me na. Ik wilde nog omkijken, maar zag daarvan af toen ik hoorde: ‘Het wordt tijd dat je uit de kast komt!’

Ik liet het zo. Als hij in zijn werkelijkheid alles ondersteboven wilde zien, moest híj dat weten. Ik kon erbij lachen, vooral toen ik dacht aan zijn vriendje Jan-Joost Langenaam.

Er kwamen die avond twee asprootjes en een halve fles wijn aan te pas, maar dat het uiteindelijk toch gelukt was om de slaap te vatten drong pas tot me door toen ik op de deur hoorde kloppen en wakker schrok.

Voor ik JA had kunnen roepen – als ik dat al van plan was, ik wist niet eens wáár ik was – ging de deur open om een gestalte door te laten. In de streep licht vanaf de gang zag ik een bloot lichaam naar binnen schieten, waarna de deur weer dicht ging.

Mijn hart stond stil en mijn lijf was heel even verlamd: ik had een vent gezien! Mijn deur zat toch op slot?

‘Wie is daar.. ’ stamelde ik.

275

‘Het is goed volk, Abel,’ sprak de duidelijk herkenbare stem van. . Jan-Joost. Hij stond al aan het bed, maar zien kon ik hem niet.

Hij zei Abel!

Ik was Abel!

Abels hand bewoog in de richting van het lichtknopje, maar die van Jan-Joost drukte zacht zijn elleboog en streelde de binnenkant van zijn bovenarm. Er ging een onverklaarbare scheut tot in zijn kruis, dat in opstand kwam.

‘Verdomme, wat doe je!’ zei hij en trok zijn arm los. ‘Ik ben geen homo!’

Jan-Joost legde een hand op de deken boven zijn onderlichaam en trok als een supermagneet zijn geslacht omhoog.

‘Ik ook niet,’ zei Jan-Joost. ‘Maar dan kan het nog wel lekker zijn.’

Het deed pijn in Abels onderbroek en hij bevrijdde de piemel van de scherpe bocht die erin was gekomen. Hij voelde een tweede hand in zijn broek en wist dat hij te laat was om zich te verzetten, want de hand had zich al gesloten om zijn walnoten en kneep er in. Hij kreunde luid. De hand trok al knijpend zijn zaakje op en neer alsof een zak aardappelen leeggeschud moest worden en liet toen plotseling los. Abel voelde een bloot lichaam in zijn bed glijden en zijn handen tastten rond het vlees dat schurkende bewegingen langs zijn lichaam maakte. Daarbij kwam hij op zijn zij te liggen. Eén van Jan-Joosts handen lag onderaan zijn rug, de andere was vrij en drukte met de duim tegen een wel heel ongebruikelijke plaats. Abel gilde van genot. De vrije hand gaf een rukje aan zijn piemel en een mond sloot zich om de vrijgekomen top.

‘Ja!’ riep hij.

‘Ik zal alles voor je doen,’ zei Jan-Joost, maar als ik het nu meteen doe, kun jij niets meer: in die toestand! Jij bent het niet gewend. Help eerst mij even, dan zal ik je helemaal suf verwennen.’

276

Abel had het fiere studentengeslacht snel gelokaliseerd. Hij zeverde zijn hand nat, want hij wist dat dat lekkerder was. Toen omsloot hij het lillende corpslid en begon eraan te hijsen terwijl hij knijpende bewegingen maakte. Al snel begon heel het zwetende lichaam naast hem te schokken en te hijgen.

‘Het. . is. . fijn!’ kon de gelukkige nog uitbrengen.

Abel voerde het tempo op en rukte de student bijna in stukken.

Plotseling was het anders. Het vlees naast hem kwam tot rust, maar zonder dat er een hoogtepunt bereikt was, leek het.

‘Alles goed?’ vroeg hij, maar het bleef stil.

Hij gaf een tikje tegen het lichaam, maar het voelde heel anders aan en begon op te houden met lichaam zijn. Het voelde aan als de berg walnootbladeren van laatst. Hij ving een lucht op die het midden hield tussen tabak en zwavel. Hij duwde de substantie van zich af en er plofte iets op de grond, maar steeds als hij verder duwde, kwamen er nieuwe plofjes. Hij verstijfde, maar nu over de rest van zijn lichaam. Hij knipte het licht aan en … kon niets meer ontdekken. Jan-Joost was volledig opgelost. Hij had hem niet eens gezien, alleen gevoeld. Gatver! Ook bladeren waren er niet.

Ik was wakker geworden. Mijn hart beukte me tegen de ribben en het was nat in mijn bed. Was iets gênanters mogelijk in deze wereld? Moest ik dan een homo zijn? Of Abel, en wat had ik dan in dat lijf van hem te zoeken? Suizebollend voelde ik aan de deur: gewoon op slot. Ik reikte naar de wijnfles voor de onderste helft.

Het glas stond weer op het goedkope glazen plankje boven de wastafel. Ik moest bijna kotsen bij het zien van de opgedroogde gele klodder leidingvuil in de buurt van het putje.

Met dit gebeuren kon ik pa vanavond niet lastigvallen.

De nachtrust bleek Abel goed te hebben gedaan en hij deed iets wat ik hem zelden had horen doen: zijn verontschuldigingen aanbieden.

‘Dus ik hoef geen homo te worden,’ zei ik, verhuizend van de stoel naar de rand van het bed.

277

‘We zullen zien. En dat trouwen dat moet je ook zelf weten. Als ik maar geen getuige hoef te zijn.’ Dat was hij blijkbaar vergeten.

‘Ik heb al iemand.’

‘Willy zeker.’

Dat had hij goed geraden. In mijn leven waren de dingen redelijk voorspelbaar.

Hij mocht die dag naar huis, maar nog niet autorijden. Dus reed hij met mij mee in de Ford Taunus en moest zijn BMW later opgehaald worden. Daarom was Abel voortaan niet alleen lid van studentencorps Sint Olof, maar ook van de ANWB. Op de lange weg van Dinant naar Tilburg was hij zwijgzaam. Dat was beter volgens de dokter. Hij zou nog dagenlang rust moeten houden, maar naar Waalwijk wilde hij niet gebracht worden, zonder dat ik te weten kwam waarom niet. We hadden het af en toe over zijn dromen en verhalen. Ik vroeg of het geen tijd werd om een roman te schrijven, maar dat durfde hij niet aan, bang als hij was om zo lang en zo diep in de huid van een hoofdpersoon te kruipen.

‘Dan maak je er toch gewoon een heel leuke hoofdpersoon van,’

zei ik.

Maar dat was geen optie.

Terug in Waalwijk zocht ik het in iets anders dan rust om mijn eigen probleem van die droom uit het hoofd te laten verdwijnen.

Ik stortte me vol overgave op de voorbereidingen van het huwelijk. Er moest een boekje in elkaar gestencild worden en gelukkig had Loes een typemachine. Het was voor het eerst dat ik tikte. Wat een schrijver! We hadden voorbeeldteksten van de pastoor gekregen en daaruit mochten we een keuze maken, maar ondertussen werden we aangemoedigd om er ook een persoonlijke noot aan te geven. De verleiding was groot om een gedicht te maken en ik overwoog het heel serieus. Was het geen tijd om me als dichter te onthullen? Ik zag er van af want vertrouwde de manier van denken bij de Dametjes nog net niet helemaal.

278

Op Loes’ kamer zaten we – sorry John, dit kan even duren! – te zwoegen op een tekst waarin we elkaar zouden vertellen hoe we over elkaar en ‘in het licht van God’ dachten. Dat laatste hoorde er wel bij. De pastoor had er weinig woorden voor nodig gehad om dat duidelijk te maken. Loes had iets dat ongeveer ging als: ‘Lieve Bart, God is zo goed voor ons dat Hij jou op mijn pad heeft gezonden. En dat Hij mij duidelijk heeft gemaakt dat jij en niemand anders de ideale man voor mij bent. Ik hoor Hem zeggen: neem hem, zoals hij is, want hij is zoals Ik de man bedoeld heb.’ En dan nog een heel stuk erachteraan. Dan moest ik iets terugzeggen.

Ik had al: ‘Lieve Loes. Het is nog niet zo lang dat ik hier kom, in deze kerk, waar we dan eindelijk met elkaar verbonden gaan worden. Maar het is of ik jou vanaf mijn geboorte ken, dus voelt het hier ook heel vertrouwd voor mij. Ik bid dat er tussen ons altijd vertrouwen, saamhorigheid en liefde mag zijn.’

‘Ik mis God daarin,’ zei Loes.

‘En ik mis jou,’ lachte ik, maar daar kwam ik niet mee weg.

‘Nee, even serieus, Bart. We staan wel in een kerk.’

‘Ik zeg toch ook dat ik bid.’

‘Jij bidt nooit, dus dat kun je misschien beter weglaten.’

‘Dus het bidden eruit maar God erin?’

‘Ja, zoiets. Dat klinkt heel sarcastisch als je dat zo zegt, maar zo ligt het wel ongeveer.’

‘Ligt het, ligt het… Het gaat wel over ónze huwelijksviering!’

‘Zal ik ma even vragen hoe zij erover denkt? Misschien heeft zij goede ideeën.’

Dus keek ik of ik zelf nog andere ideeën had. Ik had al een preek – of ‘homilie’, zoals ik pas nog had geleerd – van mijn schoonmoeder in ontvangst mogen nemen over ‘de religieuze dimensie van jullie verbintenis ten overstaan van God’. Ik kon me er niet veel bij voorstellen en durfde het ook niet te proberen. Ik wilde Loes en wel nu en dat was het zo ongeveer. De rest was intentie. Mijn grenzen had ik al overschreden met die twaalf 279

artikelen van het geloof en daarvan had ik al genoeg wakker gelegen.

Ik weet dat het tegenwoordig zelfs mogelijk zou zijn geweest om voor de kerk te trouwen zonder dat ik gedoopt was, als ik maar respect had voor het geloof van de ander. Dat had ik, maar in 1980 was het allemaal nog niet zo, dus.

Steeds sprongen mij minder passende regels te binnen als:

‘Lieve Loes, een huwelijk, dat is veel beter zo, want hé! ik ben wel degelijk hetero!’ Ook viel af: ‘Eindelijk sla ik jou dan aan de haak, zonder die vervelende mevrouw Verbraak’. Al helemaal niet kon een zin als: ‘Kom in mijn armen, lieve schat, dan neuk ik je van gat tot gat.’

Want het mocht niet rijmen.

‘Daar heb je Fred,’ fluisterde ik in Loes’ oor.

‘Waar je moeder ooit verkering mee gehad heeft?’

‘Die, ja!’ Ze zagen elkaar weer de laatste tijd.

Zij keek hem monsterend aan, zag niets opvallends en zei: ‘Ben je een beetje zenuwachtig?’

‘Ja, jij niet, schat?’

Ze knikte, maar ik zag iets wantrouwends in haar ogen, alsof ze bang was dat ik me op het laatste moment zou bedenken. Toch was het een prachtig hoofd, zeker zo met dat gele bandje in het haar. Mijn aanstaande zag er schitterend uit, mooier dan ik haar ooit had gezien. En ze straalde van top tot teen. Jammer dat de Clemenskerk vaal zag. Dat zou een mooi project voor Dame zijn om die eens lekker op te knappen.

Het gemeentehuis hadden we al gehad en daar was alles goed gegaan, al had Abel heel vies gekeken toen Willy als getuige tekende. Omdat hij net zo vies naar Willy’s broers keek, dacht ik dat het niet was uit jaloezie omdat hij zelf géén getuige was.

De koster had ons op een bankje aan de zijkant van het priesterkoor neergezet en we wisten dat we straks naar het andere bankje moesten verhuizen. Alles was precies voorbereid 280

en het boekje was uitgedeeld. En nu stelde ik met tevredenheid vast dat iedereen die we hadden uitgenodigd, ook echt gekomen was. Net als bij het touwtje trekken vroeger, toen ik kans had gezien om aan alle touwtjes tegelijk te trekken. Maar god, wat was dat lang geleden.

Zelfs was op moe’s uitnodiging de familie uit Werkendam gekomen, waarvan ik de koppen herkende van pa’s begrafenis.

Oom Willem was al naar me toe gekomen en ik had niet naar Abel durven kijken. Horen kuchen had ik hem wel.

‘Hij gaat zelfs op de eerste rij zitten,’ zei Loes en wees met het puntje van haar neus naar de Fred in kwestie.

‘Dan kan Abel zijn lol op,’ zei ik. Want die twee zaten nu naast elkaar. Met moe en enkele ooms en tantes zat Abel links vooraan in de kerk, waar hij voor het eerst was. De Dametjes zaten rechts, vlak achter de familie van Loes. Mari en Kees waren ook getrouwd. Mari had al kinderen. Die kropen over de kerkbanken alsof het een speeltuin was. Geertje was alleen. Ze was nog net zo mooi als vroeger, maar Abel kon zijn ogen nu redelijk van haar afhouden.

‘Gaat het weer met hem?’ Loes liet haar neus naar Abel zwenken.

‘Na onze verhuizing was zijn hoofdpijn ineens over.’

Hij was ‘verhinderd’ geweest.

‘Maar het was toch ook een zware hersenschudding?’

‘Jawel.’

Ze keek argwanend naar mijn broer. ‘Maar goed dat jij geen Kaïn heet!’

En dat wist ik al.

Vannacht sliepen we voor het eerst in ons nieuwe huis in Besoyen. Niet dat er nu nog een weg terug was, maar deed ik er goed aan om voor de kerk te trouwen? Abel had misschien wel een beetje gelijk gehad. Mijn ‘geloof’ was een flinterdun laagje om mijn relatie met Loes. Een mooi laagje, dat wel, zoiets als bij een bonbon. Maar dat kwam waarschijnlijk doordat die relatie zo mooi 281

was en door het laagje heen scheen. Zo meteen zou het hele circus losbarsten en zou Loes’ droom en die van haar moeder in vervulling gaan. Ik wilde best geloven en volgens de pastoor was dat genoeg: de rest zou vanzelf wel komen.

‘Bart, jouw houding is een uitnodiging aan God,’ had hij gezegd, en god kon een uitnodiging nou eenmaal niet afslaan. En het was zelfs normaal om af en toe wat twijfels te hebben, net als Thomas.

De man had me toevertrouwd dat hij die zelf ook wel eens had.

Zoals toen er op het Hoogeinde voor de tweede maal in één jaar een jonge parochiaan met de fiets onder een vrachtwagen was gekomen. En ook toen zijn moeder zich van vijfhoog naar beneden had laten vallen en precies op de rand van een vuilcontainer met matrassen terecht was gekomen.

Ik zag Abel zijn haar omhoog strijken, alsof er nog niet genoeg gel in zat. Hij had nog steeds geen vriendin, maar voor zover ik wist waren er geen geruchten meer dat hij homo zou zijn, althans bij ons in de buurt. Abels gedrag van de laatste tijd werd gezien als voldoende reden voor de meisjes om weg te blijven. Of weg te rennen. Aan Jan-Joost wilde ik nu niet denken.

Een gong kondigde de start aan. Het ging precies als bij de repetitie, maar nu in pak en met de echte gewaden. En wierook, natuurlijk. Veel wierook. Daar kwam de pastoor aan met het wijwater. Hij grijnsde al. Dit was niet gerepeteerd, want de pastoor hield het erop dat niets ook maar in de buurt kon komen van een goede zegening: het echte werk. Loes en ik kregen de volle laag en moesten hard lachen. Dat brak de spanning en het was net of de zegening nu al effect had. Ik zuchtte en Loes keek me opnieuw een beetje wantrouwend aan. Rustig maar, meisje, het gaat echt wel goed, en ik ook.

Ik mocht de eerste helft voorlezen van de tekst die Loes en ik uiteindelijk hadden opgesteld en die mevrouw Verbraak na zeven jaar aarzelen had goedgekeurd. Haar hoofdletters had ik stiekem weer vervangen door kleine letters.

282

‘Waar ís god? Is hij in de lucht, waarheen we zo gemakkelijk staren? Een hemel is zo moeilijk voor te stellen. Is hij in de mensen? Dat is bij sommigen op het eerste oog niet helemaal duidelijk. In de natuur dan? Maar dieren vertellen ons nooit over hem.’

‘Een beetje flauw,’ zei ik tussen neus en lippen door. Loes stelde dat niet op prijs.

‘Waar is god eigenlijk? In de bijbel misschien? Past hij in een boek dan? Hij was toch onbegrensd? Wij weten nog iets wat onbegrensd is: onze liefde voor elkaar. Wij nemen dan ook aan en zijn er volledig van overtuigd geraakt dat god in onze liefde is en onze liefde in hem.’

Toen ik naar mijn plaats terugliep, zag ik bij Loes dikke tranen over de wangen rollen. Maar nu was zij aan de beurt.

‘Ik geloof, en jij, Bart, gelooft dat je gelooft.’

Dat stond er niet, dat wist ik heel zeker.

‘Ik dank je dat je de twaalf artikelen van het geloof van buiten geleerd had. Nee, je hoeft ze hier niet opnieuw op te zeggen.’

Ze moest mijn onrust aangevoeld hebben, maar die kwam voor het grootste deel door haar onverwachte improvisatie. Ik schudde subtiel mijn kop, dat ze zich moest inhouden.

‘Ik ga nog verder, lieve Bart.’

O god, dacht ik, en bijna met een hoofdletter. En zij had het lef gehad om met een wantrouwende blik in míjn richting te kijken?

Er zat iets van pluche op mijn bankje, maar als ik zo meteen opstond moest ik eraan denken om er mijn gespierde achterste een keer langsheen te halen om eventuele zweetplekken met mijn broek af te nemen. Of was die stof, van het bankje dus, berekend op mensen als ik die zich overrompeld voelden door de situatie of zelfs door een improviserende toekomstige echtgenote. Hierna zou mijn enige mogelijkheid tot improvisatie op het moment van het geplande jawoord zijn. En het was uitgesproken goedkoop om van dat laatste machtsmiddel gebruik te maken.

283

Ze ging verder maar het viel toch mee. ‘Ik beloof je dat ik je in de toekomst niet overal voor zal bedanken, want vanaf nu is het vanzelfsprekend dat we onze beste beentjes voor elkaar voort zullen zetten.’

Foute zin, ontzettend fout! dacht ik. Waar was de oorspronkelijke tekst gebleven? Met de bijbehorende herinneringen aan toen we elkaar leerden kennen en hoe we naar elkaar toe waren gegroeid, dwars door kleine moeilijkheden heen, die ons het vertrouwen gegeven hadden dat we ook grotere moeilijkheden de baas zouden kunnen? Het Nederlands van mijn schoonmoeder had Loes in de steek gelaten.

‘God houdt van ons,’ zei ze, ‘en daarom heeft Hij recht op onze Liefde.’

Ik weet nog steeds zeker dat de hoofdletters op haar stiekeme blaadje stonden.

‘En die kan Hij krijgen!’

Ze stopte en ging zitten. Mij aankijken durfde ze voorlopig niet.

Toen was het de beurt aan de pastoor zelf. Die had de eerste brief van de apostel Paulus aan de christenen van Korintië. Ik was daar ooit met Loes op wintersport geweest. Maar het was bepaald niet christelijk, zo duur als het daar geweest was. De pastoor had een mooie tekst gevonden, ook over de liefde. Bijna net zo mooi als onze eigen tekst, de oorspronkelijke dan. Die was vers en recht uit het hart. En toch ook dat van Loes!

Er kwamen nog meer mooie woorden: de pastoor ging ons toespreken.

‘Beste Loes en Bart, samen hebben we naar deze dag toegeleefd. Jullie willen je relatie in het licht van God zien. We hebben net genoten van jullie teksten en de mensen hier in de kerk hebben ook altijd volop genoten van jullie. Beste gelovigen, dit zijn twee mensen met een heel speciale relatie. Loes is Barts eerste vriendin, Bart haar eerste vriend. En nu dit. Wat twee mensen voor elkaar voelen is altijd al uniek. U moet allen weten: wat Bart en Loes voor elkaar voelen, kan een ander niet voelen.

284

Niet op exact dezelfde manier tenminste. We kleuren met onze unieke persoon onze relaties in. En jullie al helemaal met jullie prachtige persoonlijkheden, Loes en Bart. Jullie zijn dus ook nooit weggelopen voor elkaar. Wie van ons loopt er niet ooit eens weg van onze verantwoordelijkheden? Misschien jullie ook wel eens, als het om kleine dingen gaat. Maar de een wordt nu voor de ander de grootste verantwoordelijkheid. En jullie zijn blijkbaar geschapen om daar in ieder geval nooit voor weg te lopen. Dat komt dan goed uit, want om dat vertrouwen gaat het in het huwelijk.’

En zo ging het nog een hele tijd door. Bij mij had het vertrouwen lichte averij opgelopen, maar ik wilde me er overheen zetten, waardoor ik flarden miste. En ik dacht: het is maar een deukje, het rechtvaardigt geen neewoord.

En toen was het dan bijna zover. Of we uit vrije wil en die van onszelf gekomen waren. Ja, dat waren wij. Of we elkaar altijd lief zouden hebben? Ja, ook dat. En of we onze eventuele kinderen zouden opvoeden naar God toe. Ja hoor! Tenslotte moesten we enkele regels uit ons boekje oplezen en ook daar was ik het helemaal mee eens. Ik zou haar wel degelijk waarderen, liefhebben en proberen altijd trouw te blijven.

Toen werd het verlossende woord gesproken en kregen we eindelijk de ringen van Willy en een vriendin van Loes. De pastoor hoorden we niet meer. We vlogen elkaar om de hals en genoten van het moment. Heel even keek ik over mijn schouder naar mijn moeder om mijn vreugde te delen en ik zag. . dat mijn broer weg was! Ik maakte een gebaar van: weten jullie waar hij naar toe is?

En moe, die het snapte, haalde haar schouders op, zo van: ik heb geen flauw idee! Loes werd eventjes kwaad op me. Tijdens de rest van de viering kon ik me moeilijk concentreren en daar baalde ik gruwelijk van! Dit moest Abels enige machtsmiddel zijn geweest om een lelijke schaduw over deze feestelijke dag te werpen.

Na afloop wist niemand te vertellen waar Abel gebleven was.

Er werd naar moe’s huis gebeld maar opgenomen werd er niet.

285

Oom Henry reed aan om te gaan zoeken en kwam een half uur later op de receptie in ’t Vosje, mèt Abel, die Loes, mij en moe kort feliciteerde, een pakje met een luxe aansteker in Loes’ handen stopte en vooral met geen woord repte over de reden van zijn afwezigheid. Oom Henry kwam melden dat hij hem op een stoel bij de walnoot had aangetroffen en dat Abel tegen hem ook niets had losgelaten. De rest van de middag en de avond zat Abel in een hoekje te drinken, tot hij niets meer kreeg en ik hem ineens weer kwijt was, vlak voor ik eindelijk kans zag om hem eens aan te spreken.

De waarheid, of tenminste wat daarvoor moest doorgaan bij Abel, kwam er pas twee weken later uit, toen moe haar zoons en Loes bij elkaar had geroepen voor de door Abel zo gehate bijeenkomst onder de walnoot. Hij hielp dus nog steeds, de boom. Terwijl Abel de volwassen stam sjokkend naderde, vertelde hij dat de pastoor een homo was, die de viering ontheiligd had door sjans met hem te zoeken. Hij had zweetaanvallen gekregen van zoveel herenliefdevolle blikken en was stilletjes weggegaan.

Ik geloofde dat hij het meende, maar ook dat het minstens een vergissing van hem was. Loes en ik hadden de pastoor helemaal niet raar zien kijken, hooguit af en toe gewoon de kerk in, om oogcontact te houden.

Moe zei: ‘En als het zo was, Abel, dan had je nog gewoon de viering kunnen uitzitten.’

En ik: ‘Je bent toch een vent!’ Dat kwam me op een stomp van Loes te staan en dat was niet eens de eerste die dag. En iedere keer op dezelfde plaats.

Abel deed zijn zwaktebod: ‘En bovendien heeft Bart zijn eigen steentje bijgedragen aan de ontheiliging van de kerk.’

‘Kom,’ zei moe, ‘we hebben wat goed te maken. We stonden gevieren op van de stoelen die moe op de plaats had gezet omdat het zo lekker was buiten, veegden de chipsresten van onze handen en liepen naar de walnoot. Het was moe’s gewoonte geworden om 286

de dingen niet uit te praten, maar er een dikke saus overheen te leggen. Ik stond tussen Loes en moe in. Loes had al een paar keer meegedaan. Met vier mensen was het niet meer zo dat je altijd alle anderen een hand gaf.

‘Laten we het maar toegeven,’ zei moe, ‘we groeien uit elkaar, zijn uit elkaar gegroeid, vooral jullie twee, jongens.’ Ze zweeg even, waarschijnlijk om het er voldoende in te wrijven. En toen:

‘Willen jullie nog proberen om het weer goed te maken?’ Nu ging ze harder praten: ‘Om jullie belofte onder de walnoot trouw te blijven! Jullie hebben het gezworen bij het graf van pa en bij de totempaal, zoals jullie het toen zagen. Het is nu of nooit! Maar nooit is het zo nodig geweest om je positief voor elkaar uit te spreken en een nieuw begin te maken! Dus: blijven jullie trouw aan de gelofte bij de walnoot. Ja? Ja?’

Ik zei: ‘Ik hou nog steeds van mijn broer, want we zijn tóch één.

En Abel: ‘Ik ook. Jullie zullen me wel niet geloven, maar dat ik het twee weken geleden niet heb verteld van die pastoor, was omdat ik jullie bruiloft niet wilde verzieken. En ik wilde ook niet liegen door te zeggen dat ik ziek was geworden of zo. Er is nog veel meer aan de hand.’

‘Voor mij is dat een ja,’ zei moe. ‘Dan weet ik het goed gemaakt.

Kijk eens om je heen: het ligt hier bezaaid met walnoten. En kijk eens omhoog: die boom moet nodig gesnoeid worden. Kunnen jullie niet afspreken om samen de boom onder handen te nemen?

En wat takken er afzagen, zodat hij niet meer over de schutting heen komt, bijvoorbeeld? Want mevrouw Brok heeft al geklaagd.’

Abel zei: ‘Graag.’ Over twee weken zou hij me helpen met het snoeien van de boom.

En ik dacht, met Thomas, die daar volgens de pastoor toch maar mooi heilig mee was geworden: eerst het zien, dan pas het geloven!

‘Ik meen het,’ zei Abel, terwijl hij mijn ogen onderzocht. Hij keek diep en ernstig. ‘Wij moeten eens een keer goed praten! En ik krijg nóg een idee om mijn trouw te tonen, ondanks alles.’

287

Meer liet hij er niet over los.

Had Abel zijn eigen hulpplan? Ik ging er bijna van bidden: dat de wereld dát maar aan mocht kunnen. Maar het was mijn eigen schuld: ik had er zelf te weinig aan gedaan. Had ik daardoor immers niet belachelijk veel ruimte gelaten voor een ander om het ontstane gat op te vullen?

288

Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom Sophie zit weer op de rand van mijn bed, ikzelf aan het bureautje dat eraan vast zit, met in mijn handen het schriftje dat de eerste vijf hoofdstukken bevat, soms met mijn tong uit de mond geschreven in de PAAZ: de psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis, in dit geval het DrieSteden Ziekenhuis in Tilburg.

Soms verbaas ik me over de manier waarop ik de dingen opschrijf. Op papier zijn ze zoveel helderder dan in mijn hoofd.

Misschien is het helemaal niet nodig om, zoals John laatst zei,

‘over kleine onduidelijkheden heen te stappen’. Misschien lossen ze zichzelf op onder het schrijven. Toen ik er laatst iets over zei, wist hij precies wat ik bedoelde. Hij zei: ‘Ik weet precies wat je bedoelt, Bart. Maar weet je, als het nu in je hoofd al niet helder is, probeer dan in ieder geval om het verleden helder te maken. Je zult zien dat dat je in het nu helpt.’ Dus hij moet niet moeilijk doen als het wat langer duurt!

Sophie begint er alweer over: ‘Wat heb je er eigenlijk aan, Bart, om alles op te schrijven?’

‘Best veel,’ vind ik. Zo heb ik bijvoorbeeld al gevonden dat Abel het misschien echt meende met zijn geloof en dat er een periode is geweest dat ik meer met mezelf dan met mijn geheimzinnige missie of mijn arme broer bezig was. Maar ik heb geen zin om dat aan Sophie’s neus te hangen of zelfs die van John. Bovendien luistert ze niet als ik in het kringgesprek iets over mezelf vertel, waarschijnlijk omdat ze dan bezig is met wat ze zelf zo meteen wil zeggen. Als ze serieus iets over mij te weten wil komen, kan ze daarom beter vóór mij gaan zitten, tegen de klok in dus. Maar je zult altijd zien dat John juist dan de richting verandert.

‘Het was een mooi gedicht,’ zegt Sophie.

289

‘En dat is het nog steeds,’ vind ik, zeker na mijn verbeteringen.

Je kunt immers blijven bijschaven en misschien geldt dat ook wel voor het verleden.

‘Hoe kan er hier nou een duif op je kleren schijten?’ Ze wijst naar mijn linkerschouder en ik verrek mijn nek bijna.

Dan duikt ze naar mijn schoot en rukt het schrift uit mijn handen om ermee weg te rennen, de gang van de PAAZ op, vals gillend. Het duurt even voor ik haar te pakken heb, onder verschrikte blikken van medepatiënten, maar dan heeft ze toch al een regel gelezen.

‘Liefhebben en proberen altijd trouw te blijven,’ zegt ze met losse handen en dan groeien haar ogen. John komt aanlopen vanuit één van de zalen.

Het bijna volle eerste schrift is weer veilig. Maar waarom moest ze uitgerekend die ene zin te zien krijgen! Heeft dat een betekenis, een doel? Ik hoor de woorden nagalmen: liefhebben en proberen altijd trouw te blijven! Sophie’s mondhoeken beginnen te trillen en gaan schokkerig omhoog. Dan barst ze uit in een onbedaarlijk lachen.

Ik kijk John aan en roep boven het gelach uit: ‘Dat komt er nou van als je haar aanmoedigt om brutaal te zijn!’

Hij is heel erg not amused.

‘Zeg jij maar niets, Bart, met je topless plassen!’ Nu lacht hij weer.

Maar hé, dat was niet het laatste hoofdstuk! Hij heeft zitten teruglezen of onthoudt de dingen. Ik moet misschien iets beter oppassen met hem. Over twee dagen moet hij voor een congres naar de US of A, zoals hij het noemt. Dan zie ik waarschijnlijk een ander.

Sophie staat zich af te vragen waar hij het over heeft.

‘Ik bedoel ermee,’ zegt hij – en waar is mijn privacy? – ‘dat je geen genoegen moet nemen met dingen die als onzin kunnen worden uitgelegd.’

290

Ik laat het duo staan en keer terug naar de relatieve geborgenheid van mijn zaal, terugbladerend naar de zin die Sophie gelezen had. Laat ik in ieder geval proberen mezelf trouw te blijven. Het liefhebben krijgt dan misschien ook een kans.

Dus dóór maar weer! Sorry John: vandaag geen grote sprong!

Hooguit een paar weken.

Het was goed om getrouwd te zijn. Loes en ik leerden elkaar gelukkig vooral van heel mooie kanten zien. Dat ene of dat andere rimpeltje, zo af en toe, streken we met veel liefde als bijna vanzelf glad en alles kwam van twee kanten, dat wil zeggen dat we geen van beide te beroerd waren om compromissen te sluiten. We deden ons werk en ’s avonds was het als terugkomen op de basis, meestal zonder commandant. In ieder geval zonder mevrouw Verbraak, die alleen in het weekend kwam. We hadden haar snel geleerd dat ze beter even een afspraak kon maken. Als ze er was, keek ze altijd goed rond of er al iets veranderd was wat erop kon duiden dat er kleinkinderen op komst waren. Dat moest nog lang een teleurstelling voor haar blijven. Voor moe was het een heel stuk fietsen, dus die haalden we af en toe met de auto. Loes kon ook rijden. Zij deed het meeste in het huishouden; dat hoorde zo, vond ze, vond ik best. En alles zou altijd goed blijven.

En toen was de tijd aangebroken om de walnoot aan te pakken.

Ik had de ladder al neergezet en had twee zagen klaarliggen: een echte boomzaag en een gewone houtzaag. De boomzaag had grotere tanden, die in twee rijen stonden om te voorkomen dat de zaag kwam vast te zitten. Die had ik een paar jaar geleden voor moe gekocht. Nou ja, ik was de enige die er tot nu toe iets mee gedaan had. Loes was nogal onder de indruk van de walnoot en van het ceremonieel dat zich daar voltrok. Ze wilde ook een walnoot in de tuin, maar ik vond het wat link bij een huurhuis. Als je dan wilde verhuizen en de volgende bewoner wilde het ding niet, had je toch mooi een probleem. In ieder geval kon ik maar 291

beter uitzoeken hoe dat zat, ook vanwege moe, al had niemand verhuisplannen.

Ik had mijn koffie in de oude woonkamer vol herinneringen en keek op mijn horloge. Al elf uur. Abel kwam niet meer. Ik ging nog maar een keer bellen.

‘Zal ík je anders helpen?’ zei moe.

Dat moesten we maar niet doen. ‘Het is te gevaarlijk, moe.

Bovendien waait het nogal vandaag en hebt u nog nooit op zo’n ladder gestaan.’

‘Of moet ik Fred bellen?’

‘Nee nee, het is meer een principekwestie, toch? We hebben een afspraak.’

‘Onder de walnoot!’

‘Precies. We moeten daar zuinig op zijn,’ zei ik.

‘Ja! Jouw totempaal.’

‘De onze.’

Ze knikte en schonk nog twee koffie in. In Abels studentenhuis werd niet opgenomen.

Na de koffie ging ik terug naar de boom. Ik nam de boomzaag en klom de ladder in. Er lag nog steeds een plank van de oude hut en die schopte ik naar beneden. Dat hoofdstuk was allang afgesloten. Op de plaats van de hut bleef ik even staan en keek over de gehavende schutting heen naar mevrouw Brok. Die moest ook nog een keer onderhanden worden genomen. De schutting.

Achter de tuin zag ik de huizen op de plaats waar vroeger de eerste tot en met de vijfde wei lagen en daarachter het kerkhof. Nu werd er volop gebouwd. Tussen de weiden hadden de knotwilgen gestaan waaronder we ooit onze proppenschieters met munitie vulden, of ‘minutie’, zoals iedereen het hier genoemd had. In de eerste wei was ik nog een keer achterna gezeten door een boer, een paard en een hond die alle drie vonden dat ik daar niets te zoeken had. Moe en de buren waren op mijn gegil afgekomen en pa Dame had maar één keer hoeven te roepen om de boer te laten afdruipen.

292

De heg naar de dam en naar achteren was al heel lang mijn verantwoordelijkheid. Abel had hem één keer geknipt, maar toen was alles schots en scheef, alsof hij het expres verkloot had.

Ik zette een voet op een hoger gelegen tak en trok me aan één hand omhoog. De zaag zette ik in de aanzet van een zware tak die over de schutting tot boven de tuin van mevrouw Brok hing. Het notenhout was hard maar kansloos tegen de scherpe zaag, ondanks de roest uit het vochtige schuurtje. Kracht hoefde ik niet te zetten: de zaag wist precies wat de bedoeling was. En de boom ook. Ik zaagde steeds rustiger tot de tak beheerst op de schutting kwam te hangen en toen na twee halen gaf hij het met veel gekraak en gepiep op. Dat was één. Dit was gemakkelijk, het vervelende werk moest nog komen: de tak in stukken zagen. Mijn open haard zou er blij mee zijn. Ik zag mijn lieve Loes voor me, die zich tegen me aan vleide in de weldadige gloed van het haardvuur.

Het ging redelijk goed met Loes. Alleen was ze af en toe wat wantrouwend en begon ze nu al over kinderen, al dan niet onder druk van haar moeder. Dat mocht nog wel een paar jaar wachten, vond ik. Ze slikte de pil, maar voor de zekerheid gebruikte ik condooms.

Er moesten nog meer takken af, want de walnoot had het goed gedaan tot nu toe. Het mocht best wat minder. Ik draaide me en wilde mijn rechtervoet nog wat hoger zetten, toen mijn oog viel op iets geels op de plaats waar twee takken op dezelfde plaats hun oorsprong hadden. In de holte die daardoor ontstaan was, stond een potje. Het was het potje dat ik bijna zeven jaar geleden aan Abel gegeven had met Sinterklaas en dat ik jaren geleden nog op Abels zolderkamer gevonden had. Ik draaide het open en een ziekmakende lucht schampte mijn neus. Destijds had Abel het lang volgehouden om te zeuren over wat het voor goedje was. Zonder succes.

Loes vond het op een gegeven moment niet leuk meer, ik nog steeds. Na zes weken had ik Abel er niet meer over gehoord. Wie weet wat die zich allemaal in het hoofd had gehaald en waar hij 293

het allemaal opgesmeerd had! De groene spikkeltjes in de smurrie waren groter geworden en schimmel had zich een grillige weg door de zalf gebaand.

Ik probeerde me Abels gezicht voor te stellen als die met zijn potje in de walnoot zat. Met zijn rug naar het huis van de Dametjes, uiteraard. Steeds snuivend aan het potje en zich wanhopig afvragend wat daar in godsnaam in kon zitten. Het goedje uitproberend op diverse lichaamsdelen, wie weet waar.

Mokkend omdat niemand hem wilde vertellen wat het voor spul was. Grote kans dat hij ermee langs de drogist was geweest en honderd tegen één dat die hem ook niet had kunnen helpen. En toen had hij het maar in de boom laten staan, als een offer aan de walnoot. En daar stond het nu, waarschijnlijk een jaar of zes.

Opeens vond ik het niet leuk meer. Het was een beetje wreed van me geweest. Er was weer dat weeïge gevoel van medelijden.

Het was heel goed mogelijk dat het op dit moment niet goed met mijn broer ging. Wat die ook uitspookte, nooit zou hij ophouden mijn broer te zijn, minstens van moederskant. Het was ergens jammer, maar vooral jammer dat het jammer was. En hoe zat het met dat aloude hulpplan van mij? Was dat tot geschiedenis verworden? Ik voelde nattigheid in mijn ogen en wreef die weg met de mouw van mijn jopper. Het potje liet ik in een jaszak glijden, maar ik bedacht me, omdat daar geen ritssluiting op zat.

Mijn broekzak was dieper.

Na het zware werk werd ik binnen weer verwend met koffie, spritsen en een ouderwetse vlaflip. Daarna draaide ik nog eens het nummer van het studentenhuis.

‘Met Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom,’ hoorde ik.

Ik slikte. Het was lang geleden, maar nog niet lang genoeg.

‘Met Bart, Abels broer.’

‘Goed dat je belt, Abels broer.’ Hij klonk lang zo verwijfd niet als de vorige keer. Was hij toen dronken geweest?

‘Is er iets met Abel?’

294

‘Ach, er is altijd wel iets met Abel, zoals je weet. Jullie moeten al heel wat telefoontjes gekregen hebben. Tegenwoordig zit hij helemaal in de mellow yellow.’

‘Wat is dat?’

‘Een regelrechte drug die iedereen kan maken van de sliertjes die altijd langs zo’n banaan zitten, weet je wel. Als je dat droogt en rookt, word je knettergek volgens mij.’

‘Want Abel rookt dat?’ Het zou een en ander kunnen verklaren.

Ik had al zo’n soort voorgevoel gehad.

‘Laat ik je dit zeggen: er zou zo langzamerhand een bananenbos in die oren van hem kunnen staan.’

‘Is hij thuis?’

‘Nee. En weten waar hij is doe ik ook niet. Weet je wat, kerel, misschien is het goed als we het eens wat dieper over hem gaan hebben, jij en ik.’ Jan-Joost klonk patserig, maar redelijk serieus.

‘Is er nog meer aan de hand?’

‘Ik bespreek het liever niet via de telefoon.’

‘Zal ik naar Tilburg komen?’

‘Ik ga overmorgen toch voor twee dagen naar Drunen, waar mijn ouders wonen, dan kunnen we het over hem hebben, want jij woont toch in Waalwijk, met je gezellin?’

‘Ja.’

‘Dan kunnen we het ook over de opdracht hebben, Bart.’

‘De opdracht?’

‘Heeft Abel het daar nog steeds niet over gehad? Met mij wel, dus ik zie dat wel goed gaan: er staat een opdracht aan te komen.

Mijn ouders willen een luxe badkamer van jouw bedrijfje.’

Dat moest Abel geregeld hebben. Meteen schoot mij te binnen wat hij in september onder de walnoot gezegd had.

‘Zo! Dat klinkt goed, Jan-Joost!’

We maakten een afspraak bij Loes en mij thuis: zondagmiddag om twee uur.

295

Er stond een stevige krullenbol voor de deur. Zwarte vette krullen, uit een Audi gewaaid, een uur vroeger dan de student verwacht werd. De kleding zou wel kunnen kloppen: grijs en blauw, glimmend en ietwat versleten.

‘Jan-Joost?’ vroeg ik. Want voorstellen deed hij zich niet. Waar was het zelfingenomen balletje?

‘Heel goed,’ zei hij, een beetje verlegen misschien. Wat hij zei, klopte niet met hoe het klonk. Of andersom. In mijn droom had ik hem niet kunnen zien.

‘Bart. Kom binnen.’

Zijn hand voelde wat zweterig aan. Deze ‘kerel’ voelde zich niet op zijn gemak. Of was het zo erg met Abel?

‘Heb je Abel nog gezien?’

Hij trok een rare grimas en schudde het hoofd met de krullen.

‘Helaas!’

‘Ook niets gehoord over hem?’

‘Het spijt me.’ De blauwe jas hing aan de kapstok en de student verspreidde een lichte zweetlucht. Alleen de stem klopte met mijn droom. De rest berustte blijkbaar en gelukkig op een woeste speling van mijn fantasie. Misschien teveel gedichten gelezen. Een homo leek hij ook al niet.

‘ It is me what!,’ zei Jan-Joost quasi komisch, toen ik hem uitnodigde in de kamer, die we het weekend daarvóór wit gesausd hadden. Onze meubeltjes staken prachtig af tegen de muren, al hadden ze allemaal een eigen kleur. Er lag een houten vloer in en die hadden we ook behoorlijk opgeknapt met een gehuurde schuurmachine en drie potten Glitsa.

‘Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom,’ zei hij tegen Loes, die met haar hand kwam aanlopen. Ze was erg nieuwsgierig geweest naar de student uit Tilburg, die ons tenminste íets kon vertellen over de wereld waarin Abel zich in leven wist te houden.

‘Loes. Welkom!’

Jan-Joost keek om zich heen. ‘Toch leuk om te beginnen zo?’ zei hij. En ineens zat hij in het hoekje dat we hem stilletjes al hadden 296

toebedacht: arrogant en neerbuigend. Toen hij zich ook nog eens in een stoel naar eigen keuze liet ploffen, klopte het plaatje volledig. Maar ik wist waarschijnlijk ook dat het een houding van hem was, om talloze onzekerheden te verbergen.

‘Zin in koffie, Jan-Joost?’ Loes probeerde haar teleurstelling te verbergen.

‘Eentje dan,’ zei hij.

Ik voelde dat hij daarna meteen op iets anders wilde overschakelen en ik wedde met mezelf dat het iets was wat we niet in huis hadden. Toen Loes naar de keuken liep, wierp ze mij een blik toe die een boekenplank sprak. Wat we nu toch in huis gehaald hadden!

‘Wat is me wat, Jan-Joost?’

Hij moest even nadenken. ‘O, je bedoelt wat ik net zei. Ja, dat is misschien een gewoonte van me om dat soort dingen te zeggen.’

Het was raar: als er geen vrouw bij was, deed hij minder bekakt. Hij had moeite met vrouwen?

Ik zei: ‘Je bedoelde zeker dat gedoe met Abel?’ Maar ik bedacht dat Loes alles wilde horen wat hij over hem te vertellen had, dus voegde eraan toe: ‘Dat moeten we zo meteen maar eens op een rijtje zetten.’

‘Ah, nog iemand van de rijtjes,’ zei de student. ‘Ik kan horen dat jullie broers zijn. Abel probeert ook alles te ordenen, te classificeren, te categoriseren. Wat heb je gedaan?’

‘Gedaan?’

‘Opleiding, bedoel ik.’

‘Ik heb op de MAVO en de HAVO gezeten, maar niet afgemaakt.’

‘En daarna nog iets gedaan?’

‘Badkamers,’ zei ik. ‘Veel badkamers.’

Hij lachte en meteen begon zijn rechterwang te trekken. Een tic! Dat paste al helemaal niet bij het balletje dat hij wilde zijn.

‘Je hebt misschien groot gelijk dat je van school af bent gegaan.

Een vrind van me is in Eindhoven naar school geweest, op het …

hoe heet het. . Stedelijk College! En hij vertelde me hoe daar 297

domheid beloond werd. De enige manier om daar hoge punten voor werkstukken te halen was om de juiste vorm toe te passen.

Inhoud deed er niet toe en werd nauwelijks gewaardeerd. En toen zijn ouders daarover wilden gaan praten, ging ook dat gesprek uitsluitend over de vorm van dat praten en alweer niet over de inhoud.’

Daar kon ik niet zoveel mee. Ik was nooit in Eindhoven naar school geweest.

‘Maar dat komt goed uit, van die badkamers,’ zei Jan-Joost.

‘Ja, ik hoorde zoiets! Heeft mijn broer reclame voor ons bedrijf gemaakt?’

‘Zo is het. Zal ik je zeggen hoe dat ging? Dat is misschien wel nuttig.’

‘Graag.’

‘We hadden een dolle avond bij hem op de kamer en ik vertelde hem wat we de feuten laatst hadden laten doen.’

‘De feuten?’

‘De nieuwelingen in het corps, bij Sint Olof.’ Hij sprak ‘corps’ op zijn Frans uit.

‘Maar had hij dat niet zelf gezien dan?’

‘Abel. Nee, je moet daar lid voor zijn. Dat kun je je wel voorstellen, toch?’

‘Wil je zeggen dat Abel niet bij die vereniging is?’

‘Exact. Dat is wat ik wil zeggen. Ik heb hem vaak genoeg proberen over te halen. Het zou goed voor hem zijn geweest. Maar het heeft zo niet mogen zijn. Hij is liever eenzaam, verlaten, teruggetrokken in zijn horrorwereld.’

Loes zette drie koffie neer, met tompoezen erbij omdat het zaterdag was.

‘Poeh!’ zuchtte de student, demonstratief kloppend op zijn gezwollen maag. ‘Over horror gesproken!’

‘Pardon!’ zei Loes scherp.

Hij schrok. ‘Ik bedoel mezelf, Loes. Ik was aan het vertellen waarom mijn ouders graag een offerte hebben van Barts bedrijf.’

298

Ze ging rustig zitten.

Jan-Joost ging verder. ‘Ik vertelde Abel over die avond waarbij we de feuten, de nieuwelingen in het corps, lezingen lieten houden. We lieten ze een kwartier vollullen over twee onderwerpen die op het eerste gezicht niets met elkaar gemeen hebben. Dat was bijzonder lachen!’ De tic verscheen weer op Jan-Joosts wang en hij slingerde zijn vette krullen naar achteren. ‘Abel wilde graag weten hoe dat gegaan was en bij wijze van voorbeeld liet ik hem een zogenaamd verhaal vertellen over het verband tussen de stijgende afvalberg in Nederland en de dalende boekenprijs op Bali. Recycling van papier, zei hij. Maar dat was hartstikke fout. Want hij moest er een verhaal over vertellen! Hij had toch fantasie! Ik gaf hem nog een kans: wat is het onmiskenbare verband tussen het dalend percentage blauwogige weeskinderen op Borneo en het stijgend gebruik van toiletpapier in de Sahara.’

‘Ik zou het niet weten,’ zei ik.

‘Abel deed wel een poging. Wat zei hij ook alweer? Uiteindelijk kwam het ongeveer hier op neer: voorheen hadden zich veel blanken gevestigd op Borneo en die kregen kinderen met blauwe ogen bij vrouwen uit de plaatselijke bevolking. Maar omdat die kinderen buitenechtelijk waren, lieten die mannen hun minnaressen steevast in de steek. Ik heb het nog steeds over wat Abel wist te bedenken.’

Ik knikte.

Hij nam een onbeholpen hap van zijn tompoes en de pudding liep er aan alle kanten uit, op onze planken en op zijn broek, maar uiteindelijk vrijwel alles op de planken vloer. Ik haalde keukenpapier zodat hij de zooi kon opruimen.

Onder het afsmeren ging hij verder met zijn verhaal. ‘Dus er waren volgens Abel veel vaderloze kinderen en daardoor uiteindelijk, door wraak van echtgenoten van die vrouwen, ook veel weeskinderen, nog steeds met blauwe ogen. Op een gegeven moment wonden de Borneonaren zich over dat alles op en ze 299

begonnen de blanke bevolking te bedreigen. Die gingen het uit angst in hun broek doen en begonnen te emigreren. Volgens jullie eigen Abel! Nederland wilde die schijters niet terug hebben en omdat er in Noord-Afrika nogal wat plaatsen waren vrijgekomen, vestigden ze zich daar. Maar ze waren nog steeds bang en werden nóg banger, voor de Bedoeïenen bijvoorbeeld. En dus raakten ze nu echt chronisch aan de schijterij. Waardoor het pleepapier volledig uitverkocht raakte.’

‘Waarom vertel je dit?’ informeerde Loes ongeduldig.

‘Zodat je een idee krijgt van Abels manier van doen en denken.

Ik heb namelijk van Abel zelf begrepen dat jullie hem. . helemaal niet kennen... zoals hij is.’

Loes keek mij aan. Of ik mijn broer echt zó slecht kende?

Jan-Joost ging verder. ‘Toen ik zei dat hij goed zijn best gedaan had, vroeg hij of hij me iets mocht vragen. Typisch Abel, dat ook!

De ene keer hondsbrutaal en dan weer zo timide. Hij vroeg naar de badkamer van mijn ouders waar ik een keer iets over had gezegd. Ik vertelde hem dat mijn ouwelui ermee bezig waren en dat er al een offerte lag. Hij zei: Je weet dat ik een broer heb? Ik zei dat ik jou zelfs gesproken had toen hij die kabelbaan gesaboteerd had. Toen begon hij over jouw badkamers en hoe goed je bent.’

‘Dat was aardig van hem,’ vond Loes.

‘Was het niet de waarheid dan?’ lachte Jan-Joost, die de rotzooi op zijn manier opgeruimd dus verplaatst had en nu aan de koffie begon. Dat ging beter dan de tompoes, al slurpte hij bijna net zo hard als de kraanmachinist die mijn vader had doodgeknepen.

Loes voerde de berg puddingpapiertjes af.

‘Hoe dan ook,’ zei de student, ‘hij vroeg of jij niet een keertje bij mijn ouwelui mocht komen kijken of je onder de prijs van die ander kon komen. Ik zei natuurlijk meteen dat geld niet het enige criterium zou zijn en dat mijn ouders absoluut kwaliteit willen.

Maar volgens hem was het juist daarom precies iets voor jullie. Hij zou zo de sales in kunnen! Haha!’

300

‘Dame Badkamers staat heel goed aangeschreven,’ zei ik. ‘Ook in Drunen. Hadden je ouders er al eens van gehoord?’

‘Uh nee, dat niet. Maar kom maar eens langs voor een kijkje en een offerte.’

Hij schreef de naam, het adres en het telefoonnummer op de blocnote die ik hem gegeven had.

‘Tof, Jan-Joost,’ zei ik. Maar Loes wierp me bedenkelijke blikken toe, omdat ze soms een beetje wantrouwend kon overkomen en dat had ze van haar moeder meegekregen.

‘En toen zag ik bij hem die sliertjes aan de radiator hangen.’

‘Van de bananen!’ zei ik.

‘Precies!’

‘Weet jij dat al, Bart?’ wilde Loes weten. Ik was vergeten om haar over de bananen te vertellen.

Ik knikte. ‘Dat schijn je te kunnen roken. Maar je wordt er gek van volgens Jan-Joost.’

‘Exact!’ zei Jan-Joost. ‘Het heet mellow yellow en je kunt het tussen de shag doen, als je gek wilt worden, tenminste.’

‘Heb jij dat wel eens geprobeerd, Jan-Joost?’ vroeg Loes.

‘Waar zie je mij voor aan!’

‘Maar hoe lang gebruikt Abel dat dan al?’ zei ik.

‘Weken. Hij heeft er last van gekregen.’

‘Last?’

‘Hij noemt het depersonalisatie en loopt ervoor bij de studentenarts. Hij vertelde me hoe het gegaan was, want er was een keer een omslag geweest. Hij had de dosis opgevoerd en liep naar de spiegel. Het beeld keek hem aan in plaats van andersom.

Hij keek terug in de ogen en bleef kijken. Plotseling moet hij de ervaring hebben gehad dat het een ander was die hem aankeek.

Uiteindelijk wist hij zijn blik wel los te rukken van de ogen, maar toen kon hij in zijn spiegelbeeld amper zichzelf herkennen. Alles klopte wel, maar hoe lang hij ook keek, het werd niet zíjn gezicht.

Hij werd doodsbang. Het was een vreemde die hem brutaal 301

aanstaarde. Ik ben weg, moet hij tegen zichzelf gezegd hebben, en: Kom terug! En toen begon de ellende voor hem.’

‘Wanneer was dat?’

‘Vlak na dat avontuur in Dinant. Hij had het idee dat de werkelijkheid niet werkelijk meer was en nadat hij er een hoop over gelezen had uit de bibliotheek, concludeerde hij dat hij

‘depersonalisatie’ of ‘derealisatie’ had. Eerst dacht hij nog: het onwerkelijke gevoel van na het roken zal wel snel overgaan. Maar dat was niet het geval. Het ging zelfs helemaal niet over. Het gevoel van ‘niets is echt’ was er de hele dag, behalve als zijn aandacht volledig door iets anders werd opgeslokt. Dus ging hij harder werken aan zijn scriptie. Dat was een pluspuntje. Voor de rest waren er alleen maar problemen. En als híj onwerkelijk was, waren anderen dat net zo goed. Want die kwamen immers via die discutabele zintuigen bij hem binnen. Geef toe: dat is logisch! Hij ging ook veel meer drinken, werd bang dat hij echt schizofreen aan het worden was en kwam bij de studentenarts terecht. Dokter Wehkamp gaf hem een hand en vroeg of hij nu wel of niet echt een hand had gekregen. Ik weet het niet, moet hij gezegd hebben. In ieder geval had hij niet het idee dat die dokter hem kon helpen.

Dokter, ik ben gek! moet hij gezegd hebben. Die arme dokter kon niets voor hem doen.’

‘Wat vind jij ervan, Bart.’ Loes klonk sceptisch.

Ik kon toch slecht zeggen dat een alcoholistische student ons niet moest komen vertellen hoe het met de werkelijkheid zat. En zeker niet als het de zoon van een grote klant was.

Dus zei ik: ‘Bedankt dat je dit allemaal hebt willen vertellen, Jan-Joost. Sommige dingen zijn wel verrassend voor me. Ja, hoe goed kun je iemand kennen, hè? Des te meer verheug ik me op een nieuw gesprek met mijn broer.’

‘Maar hij is er niet.’

‘Misschien morgen?’

‘Je kunt het proberen.’

‘Jij bent morgen niet in Tilburg is het wel?’

302

‘Nee, hoezo?’ Hij had nu ook de tompoes op. Het ging een stuk gemakkelijker vanaf het moment dat hij de koek met glazuur eraf had gehaald. Maar dat had hij wel van ons afgekeken.

‘Dat is jammer, want ik vroeg me af of ik eens op zijn kamer zou kunnen rondneuzen. Misschien vind ik dan wel iets over de plaats waar hij zou kunnen uithangen. Ik maak me zorgen.’ Het was niet voor niets mijn broer, toch? En hij had mij echt proberen te helpen: het was geen loze belofte gebleken, al had ik er niet om gevraagd.

‘Ik ook. Weet je wat?’ Hij haalde een sleutelbos uit zijn broek die alleen in de taille strak zat. ‘Ik heb twee sleutels van het huis, voor als ik een vriendin heb.’ Hij knipoogde naar mij. ‘Je mag de tweede wel even lenen van me, de sleutel bedoel ik. Ik vertrouw je. Ben je wel eens op Abels kamer geweest?’

‘Nee,’ bekende ik.

‘Het adres heb je wel?’

Ja, dat was het wel zo ongeveer.

‘Als je boven komt, is het de eerste deur rechts. De sleutel van die deur ligt altijd onder dat afschuwelijke deurmatje van hem, omdat hij hem al twee keer kwijt is geraakt. Als je klaar bent, schuif je deze sleutel maar onder mijn deur door. Dat is de deur rechtdoor, te herkennen aan het bordje Welkom in Oost-Indië.’ Hij lachte en daar was de tic weer.

Loes en ik hadden ons behoorlijk vergist in de student. Hij klonk oprecht bezorgd om mijn broer. Naar Abel toe had ik heel wat goed te maken. Of wat het zoiets als banale nieuwsgierigheid?

Had hij mij niet iets willen vertellen bij de laatste mietjeskring? En had ik toen of zelfs later naar hem willen luisteren? En hoe lang was het geleden dat ik iets voor de mensheid had gedaan?

‘Eh. .,’ zei Jan-Joost, ‘zou ik nu heel misschien een tawny port mogen?’

Abel had een kamer tegenover een obscuur café, in een wit herenhuis op nummer 96 in de Tuinstraat, midden in het centrum.

303

Ik zag het nu voor het eerst, ook het fietspad dat mij weerhield van parkeren. Ik moest lang zoeken naar een parkeerplaats en daarna de weg zien terug te vinden. Het was om tien uur, op een maandagochtend. Pa Dame had gezucht toen ik de situatie uitlegde en vrij vroeg. Ik weet niet of dat gelukt zou zijn als ik niet over de nieuwe opdracht had verteld. ‘Ken jij die mensen?’ vroeg hij. Ik kende hun zoon en ze moesten bulken van de poen. Jan-Joost werd door hen immers onderhouden, met corpsavonturen en al. Abel moest het doen met zijn studiebeurs en wat vage bijverdiensten in de horeca.

Ik betaalde voor twee uur, vond het huis terug, de sleutel paste en de kamersleutel lag onder het vunzige deurmatje. Iedereen sliep nog, maar ik hoorde wel van alle kanten gekuch, gerochel en geproest. Ik schrok toen ik Abels kamer binnenkwam en het licht aanknipte omdat de gordijnen dicht zaten. Overal lagen stapels papier, de grond was bezaaid met a4-tjes en de muren waren bruin, maar niet egaal: zo te zien waren er hele mokken koffie tegenaan gesmeten, misschien uit frustratie vanwege problemen met een scriptie? Want hij was toch aan het afstuderen geslagen, meende ik? Het stonk er zurig en zoet tegelijk en mijn vermoeden over de koffie werd bevestigd door vier besmeurde mokken met opgedroogde bodempjes erin en door het feit dat sommige vellen papier na mijn onderzoek ongeveer dezelfde tekst bleken te bevatten. Abel had een Remington typemachine staan die ooit lichtgroen kon zijn geweest. Ook was hij de bezitter of huurder van iets waarin sommigen misschien konden slapen, een bureau met stoel en twee leunstoelen waarin ik zelfs mijn ergste vijand –

maar wie zou dát moeten zijn? – niet zou durven laten plaatsnemen. Ik vond een mok waarin het laagje koffie nog niet was opgedroogd, dus hij had hier waarschijnlijk nog niet zo lang geleden geslapen. Het bed meed ik. Het stonk hier een beetje naar dood, maar ik durfde niet op zoek te gaan naar een dode muis of rat. Als die er lag, had het trouwens nog veel harder gestonken.

304

Ik begon te zoeken naar aanwijzingen maar dat hoefde gelukkig niet lang. Want het lag redelijk voor het oprapen: papieren van een ‘officier van justitie’. Het leek er veel op dat Abel veroordeeld was tot celstraf en dat die ‘met wederzijds goedvinden’ was omgezet tot iets wat ‘taakstraf’ genoemd werd.

Dat woord was ik de Waalwijkse bibliotheek nog niet tegengekomen. Er stond ook ergens dat hij verwacht werd van woensdag 8 oktober tot en met dinsdag 21 oktober, van negen tot zes in het park ‘De Oude Warande’ bij het parkeerterrein van de Katholieke Hogeschool Tilburg. Het was nu 13 oktober. Hij was straf aan het uitdienen! Ik zocht naar het misdrijf dat hij begaan had en vond in een andere brief iets over ‘toebrengen van zwaar lichamelijk letsel’, ‘buitensporig geweld tegen een natuurlijk persoon’, maar gelukkig ook ‘verzachtende omstandigheden’. Was hij uitmijter? Met zijn postuur? Of was de mellow yellow hem weer naar het hoofd gestegen? Ik dacht ook daarvan sporen te vinden, op de radiator. Zou Abel zelf ook beschadigd zijn?

Van een plattegrond van Tilburg vond ik geen spoor. Ik legde Abels sleutel terug onder het smerige deurmatje, schoof de voordeursleutel onder de deur met het Oost-Indië bordje – ja, leuk, Jan-Joost! – en ging mijn auto terugzoeken. Dit was boven verwachting goed gegaan.

Dankzij twee hulpvaardige Tilburgers vond ik de weg naar de Katholieke Hogeschool. Het was uiteindelijk voornamelijk rechtdoor, simpeler dan ik had kunnen bedenken. Het parkeerterrein lag voorbij de witte hoogbouw. Abel had het voor elkaar gekregen om zijn ‘taakstraf’ te vervullen binnen zijn eigen territorium.

Ik kon mijn auto nog net kwijt en liep het bos in. Dit moest de Oude Warande zijn. Abel was nergens te bekennen. Ook het groen was weg. De bomen en de grond hadden alle tinten tussen geel en bruin en de brede paden lagen bezaaid met bladeren. Er waren slechtere plaatsen denkbaar om je straf uit te zitten. In de verte hoorde ik herrie, waarschijnlijk van een gemotoriseerd karretje.

305

Die kant moest ik maar proberen. Ik schopte diep in de bladeren en werkte ze met de punt van mijn schoenen wel twee meter de hoogte in. Dit was nog eens wat anders dan onze walnoot. Ik moest hier met Loes eens gaan wandelen. Walnoten zag ik niet.

Flarden dichtregels sloegen van binnenuit deuken in mijn hersenpan. Zo van: misschien vermoeid in volbrachte zomertijd | is de brui aan bladeren hier gegeven | door bomen inkerend tot zichzelf | om zich te wapenen voor de volgende strijd. Aan de sfeer van de verzen was te merken dat ik in de buurt van Abel kwam.

Mijn oog viel op iets dat bruiner was dan de bladeren en het was geen drol. Een dood beest, half leeg gevreten door een vogel of kat. Ik had wel twee vogels zien opvliegen toen ik naderde. Ik herkende de staart van een eekhoorn en het dier was nog rood van het bloed, dus een vers lijk. Nou even geen versregels, dit was veel echter dan een gedicht. Of lag het aan de kwaliteit van mijn gerijm? Wie had dat ook weer gezegd: dat de dood niet meer dan een komma was in het heelal. Maar leg dat maar eens aan zo’n eekhoorn uit! Het dier moest ziek uit die boom gelazerd zijn, anders hadden de vogels het nooit te pakken gekregen. Ze hadden nog wat ingewanden te gaan.

Ik zag me weer tussen de Vrijbuiter en dat andere schip in zitten, panisch van angst, vooral omdat ik er zo vaak voor gewaarschuwd was. Dingen worden pas eng na een waarschuwing, nadat iemand ons erop gewezen heeft dat ze eng zijn. Eng is een label, een definitie. En ik hoorde moe weer de meest opvallende woorden uit haar leven uitspreken: ‘Jongen, jij hebt niet langer recht op je leven’. Waarom dacht ik hieraan?

Kwam het alleen door een dode eekhoorn, of moest het zo zijn: een revival van het hulpplan dat ik na het gebeuren had gemaakt en dat ik me had laten ontglippen, uit gemakzucht?

Verder! Er was een centraal gedeelte waar alle lanen op uitkwamen. Daar ging ik flauw rechts: waar het geluid vandaan kwam. In de verte zag ik bedrijvigheid van rode en blauwe 306

overalls. Daar werd gewerkt. En daar moest Abel zijn ‘taakstraf’

aan het vervullen zijn.

Ik telde zes rode overalls die ijverig bladeren aan het verzamelen waren en twee blauwe, die de boel in de gaten hielden. Al gauw herkende ik Abel. Waren twee mannen genoeg om zes delinquenten in de gaten te houden? Honden zag ik ook niet. Maar wat had iemand eraan om weg te rennen? Dan kon hij natuurlijk alsnog de gevangenis in, als ze hem te pakken konden krijgen.

Ik zag nu dat er ook twee vrouwen tussen liepen, in het rood.

Potige vrouwen, waar Abel geen ruzie mee moest krijgen.

De bewakers hadden mij al in de gaten en deden alsof ik een bedreiging zou kunnen vormen. Dat deden ze vreemd genoeg door meer naar elkaar dan naar mij te kijken. Toen kreeg Abel mij in de gaten. Eén seconde duurde het oogcontact, daarna moest hij de andere kant op kijken.

Ik kwam bij de bewakers in de buurt, die nu naast elkaar waren gaan staan. De potige dames waren gestopt met hoopjes maken.

Abel was driemaal zo hard gaan werken.

‘Bart, broer van Abel Jorissen,’ zei ik.

Een vaag gebrom kreeg ik terug. De mannen in het blauw keken elkaar weer aan. Ik voelde dat Abel zich schaamde.

‘Graag meteen doorlopen, meneer!’ zeiden de blauwen.

Ik kwam ter hoogte van Abel, die zich enkele passen rechts van me bevond. ‘Alles goed, Abel?’ vroeg ik.

‘Ja hoor,’ zei hij. En toen: ‘Jan-Joost?’ Hij had een flinke hark in zijn handen.

Ik was hem alweer voorbij. ‘Nee, eigen speurwerk.’ Ik kon moeilijk verhinderen dat er enige trots in doorklonk.

‘Ha!’ zei hij. Hij had me nog steeds niet van dichtbij aangekeken. Hij liep enkele passen met mij mee.

‘Abel!’ werd er onmiddellijk geroepen.

‘Ik ga ervandoor,’ zei Abel zachtjes en meteen zette hij het op een rennen, mij voorbij, op weg naar de rand van het park.

307

‘Stop Abel!’ riep ik. Het had geen zin.

‘Kom mee!’ riep hij.

Achter mij hoorde ik één van de bewakers een spurt inzetten.

De andere moest natuurlijk bij de groep blijven. Twee was ook véél te weinig!

‘Kom mee, verdomme!’ riep Abel, drie meter vóór me.

Ik zette het eveneens op een rennen. Waar had hij in godsnaam míj voor nodig als hij weg wilde rennen?

‘Stop! Stoppen!’ werd achter mij geroepen. Maar dat deden we niet. Alleen maar nog harder rennen.

‘Sneller!’ riep Abel. Zijn voorsprong vergrootte zich, ondanks de hark die hij nog steeds vasthield.

Maar ik deed zelden iets aan sport.

De man achter mij kwam dichterbij. Het was alsof hij mij achtervolgde.

‘Klootzak!’ riep Abel en ik wist niet of het tegen mij of tegen de achtervolger was. Ik deed er nog een schepje bovenop.

Ineens voelde ik iets tussen mijn voeten komen en een zeldzaam kort ogenblik later buitelde ik voorover.

‘Klootzak!’ riep Abel, die nu omkeerde als een penalty tegen de bovenlat.

Het volgende moment maaide hij met de hark vlak over mijn hoofd en raakte de bewaker, die het onmiddellijk opgaf. De man ging wreed neer en de volgende bewaker zette zich in beweging.

‘Rennen!’ gilde Abel en dat was wat ik deed. We slaagden er gemakkelijk in om de tweede bewaker achter ons te laten. Die werd heen en weer geslingerd tussen ons, de zorg voor zijn gehavende collega en de rest van de groep die nu alle kanten op vluchtte.

Mijn broer en ik renden de laan uit en Abel wist dat je hier het park uit kon. We gingen door een poortje waar geen enkel voertuig ons zou kunnen volgen en bevonden ons op een verharde weg, de Zwartvenseweg, vlakbij een spoorwegovergang. We renden door, ook al werden we niet langer achtervolgd.

308

Pas bij Café Mangerie ’t Wandelbos stopten we.

‘Je hebt wel een kopje koffie verdiend!’ vond Abel.

Terwijl ik uithijgde ging hij kijken of het open was. Niet dus.

‘Waar was dat nou voor nodig?’ vroeg ik.

‘Dat kopje koffie? Dat er niet was? Of die maai met de hark.

Daar houdt hij niets aan over, hoor!’

‘Nee, oelewapper! Dat weglopen!’ Ik hijgde. ‘Ze pakken je toch zo weer op!’

‘Dat zien we dan wel weer verder,’ zei hij.

Achter ons was op de Zwartvenseweg geen beweging te bespeuren.

‘Ik weet hier ergens een indiaan te zitten,’ zei Abel.

‘Een indiaan? Volg je een schriftelijke cursus voor humorist of zo?’

Abel grinnikte. ‘Ben jij met de auto?’

‘Ja, maar die staat aan de andere kant van het bos, bij die hogeschool van jou.’

‘Dan lopen we een stukje om. Gaat het weer met je? Maar één ding: ik wil het niet hebben over die taakstraf! Oké?’

‘Oké.’ Ik wist het. Maar ik had mijn broer toch maar mooi gevonden!

Hij wist de weg, langs de Baden Powelllaan, met drie l’s.

‘Jan-Joost heeft je al lang niet gezien,’ zei ik, toen ik weer een beetje kon praten.

Dat komt omdat hij ’s avonds nooit thuis is en ’s morgens zijn roes moet uitslapen, de corpsbal!’

‘Bedankt voor de nieuwe klant,’ zei ik. ‘Ik zie dat wel zitten!’

‘O, dat ja. Graag gedaan hoor.’ Hij deed overdreven rustig.

‘Abel?’

‘Hmm?’

‘Wil je weten wat er in dat potje zat? De waarheid?’

Hij keek de andere kant op, naar een winkelcentrum. ‘Nee, nu niet meer.’

‘Ik kwam het tegen in de walnoot.’

309

‘Ik hoop dat je er heel gelukkig mee wordt, Bart. Waarheid, zei je? Jij bent gedoopt hè? Nou, Pontius Pilatus had helemaal gelijk over de waarheid: dat iedereen er eentje heeft. En weet je wat het is? Voor waarheid kun je net zo goed werkelijkheid invullen.’

‘Toch heb jij juist problemen omdat je de werkelijkheid niet als werkelijkheid voelt. Je loopt ervoor bij de studentenarts, toch?’

‘Ha! Die zogenaamde dokter. Wehkamp heet hij, de klootzak!’

‘Dat weet ik.’

‘Jan-Joost heeft veel te veel verteld.’

Ik kreeg een idee. ‘Maar als jij verlangt naar een duidelijker werkelijkheid, is dat dan geen aanwijzing dat die er moet zijn?

Ook voor jou?’

‘Wat weet jij nou van de werkelijkheid?’

‘Je hoort toch wat je zegt, hè? Dé werkelijkheid.’

Hij haalde zijn smalle schouders op voor het stoplicht. ‘Wat weet jij ervan?’ mompelde hij.

‘Omdat ik zo weinig school heb gehad soms? Alsof je daar leert wat werkelijkheid is!’

‘Jij vult in wat werkelijkheid is. Jij nog meer dan een ander, maar dat zal wel met je hersenbeschadiging te maken hebben.’

‘Kun je daar dan een voorbeeld van geven?’

Het was groen. Mijn broer was gestopt voor een voetgangerslicht! Er was nog hoop voor de mensheid.

‘Van die hersenbeschadiging?’

‘Nee, oelewapper! Van dat ik niet zou weten wat werkelijkheid is! Dat ik de dingen invul!’

Abel grijnsde. ‘Hoeveel voorbeelden moet je hebben? Is vijf genoeg? Laat ik me maar tot de laatste paar jaar beperken dan.

Eens kijken. . dat pa het goed zou hebben gevonden toen jij van school af ging, dat je ooit maar een centimeter vooruit kunt komen in dat familiebedrijf van Dame, dat de ouders van Jan-Joost goede betalers moeten zijn, dat je van de Wolkse bibliotheek slimmer wordt, dat jij werkelijk iets hebt met het katholieke geloof dat ik 310

trouwens zelf aan het verkennen ben en – last but not least – dat iemand hetero is als hij trouwt!’

‘Ho ho!’ zei ik. ‘Luister eens. .’

Hij hoorde me niet eens, laat staan dat hij luisterde. Jan-Joost Langenaam kon dat Oost-Indische bordje beter aan Abels deur plakken. Hij telde zijn vingers af.

‘Het waren er trouwens zes, geloof ik. Maar ik kan het je niet kwalijk nemen, Bart. We zijn allemaal afhankelijk van onze zintuigen en als die verkeerde informatie doorgeven – wat ze waarschijnlijk de hele tijd doen en dus zeker bij jou – wat kun je dan weten over zoiets als werkelijkheid? Tussen aanhalingstekens wel te verstaan. Ik wed dat jij het niet eens gemerkt had dat het er minstens zes waren.’

Hij had gelijk.

‘En jij dan, met je mellow yellow!’

‘Ja, jij en ik en iedereen! Iedereen heeft wel een probleem waardoor hij de dingen net iets anders ziet dan een ander! Is het niet een traumatisch sterfgeval, dan is het wel slaande ruzie, chronische zwartgalligheid of Koreaanse jeuk! Dus zeg maar dag met dat leuke handje van je tegen die zogenaamde waarheid of werkelijkheid.’

Het waren vieze woorden voor hem geworden en nu weet ik dat hij er niet ver naast zat.

‘Godsdienst is zonder zintuigen,’ zei ik. ‘Misschien gaat dát bij jou wél goed dan?’ Want hadden we het niet over “Hem”?’

Hij werd iets rustiger, maar begon wel te lachen, terwijl hij stopte om me eng diep in de ogen te kijken. Ik kon maar beter van onderwerp veranderen.

‘Nogmaals bedankt voor die klant,’ zei ik. ‘Hartstikke goed van je.’ We liepen weer.

‘O ja, niks te danken. We zijn toch broers, hè?’

‘Dat zijn we.’ Biologisch of niet, dacht ik.

311

Drie weken later stond ik in Drunen de laatste tegels te zetten bij de familie Vliesdraeger-Van Zuylekom. Dame Badkamers had er, na toch nog scherp onderhandelen, een deal van 42.500 gulden gesloten. Het was via mij gegaan, dus dat was een mooie opsteker voor me binnen het bedrijf. Ik had ook al het leidingwerk gedaan.

Er moesten twee radiatoren in de badkamer komen, terwijl daar eerst geen verwarming was. Ik was vrijwel loodgieter, dus dat was geen probleem. De tegels gingen lekker in de volle cement, zoals ik dat het liefste had. Dat geeft namelijk veel meer mogelijkheden voor correcties dan met tegellijm over de oude tegels heen. Het zou mijn pronkstuk worden en ik nam elke dag een fototoestel mee om van dag tot dag de vorderingen in beeld te brengen. Dat zou een trotse bladzijde in ons fotoalbum worden.

Het waren wel ongelooflijke zeikerds, daar in Drunen! Een kopje koffie kon er niet af. Hoewel toch de kak bijna van de muren droop. Maar het verkocht lekker: de duurste radiatoren, de duurste wc-pot, een bubbelbad zelfs. Ik had een thermoskan koffie meegenomen en ook het drinken van water uit de waterleiding konden ze een loodgieter moeilijk beletten.

Normaal gesproken legden we de vloertegels voordat het sanitair geïnstalleerd werd. Maar er was een probleempje geweest met de levering van de vloertegels: drie doosjes waren er maar gekomen. Daarom zou ik vandaag alvast de radiatoren hangen. Ik had al een aftakking gemaakt van de leiding in de slaapkamer ernaast. Waarschijnlijk kon ik morgen de vloer leggen. Het bubbelbad zat er al in.

Ik riep de vrouw des huizes om het tegelwerk te komen inspecteren. Ze wees hier en daar op een voeg die een fractie van een millimeter afweek van de andere voegen, maar ik slaagde erin om haar ervan overtuigen dat dit nog binnen de marges van het normale viel. Ze maakte wel een voorbehoud voor wat haar man ervan zou zeggen als die van zijn werk bij de bank terugkwam.

Ik nam het risico en ging de radiatoren ophangen. Dat kon, want in die twee hoeken had ik natuurlijk gisteren al getegeld. Het 312

ging heel voorspoedig en na vijf kwartier kon ik alweer de mevrouw gaan roepen om het nieuwe werk te keuren. Dat kon geen probleem zijn, want ze hingen kaarsrecht en waren loeiheet.

Vanmiddag was ik vroeg thuis.

Mevrouw Vliesdraeger-Van Zuylekom kwam de trap op, zei zowaar: ‘Het hangt netjes, dat geef ik toe’ en verdween in de slaapkamer. Ik ging alvast mijn gereedschap opruimen. De knop van de verwarming in de slaapkamer werd opengedraaid. Ik was al klaar met opruimen toen de mevrouw met verwoestende kracht de slaapkamer uit kwam stormen.

‘Wat heb je nou klaargemaakt! Wat ben jij voor een loodgieter?

Bén je eigenlijk wel loodgieter!’

‘Wat is er aan hand, mevrouw?’

‘De verwarming in de slaapkamer doet het niet meer!’

‘Dat bestaat niet .. ,’ flapte ik eruit.

‘Dat bestaat niet? Dat bestaat niet?’ Jongeman, ik laat me in mijn eigen huis niet voor leugenaar zetten! Wat zijn dit voor manieren? Is dit de manier van werken van Dame Badkamers?

Bestaat zoiets nog in 1980!’

Ik kreeg permissie om de slaapkamer op te gaan en constateerde dat er een ernstig probleem was.

‘Zie je wel!’ hield mevrouw Vliesdraeger-Van Zuylekom aan.

‘Hij doet het inderdaad niet,’ zei ik.

‘Zover was ik ook al. Roep je baas maar, want dit pikken we niet!’

‘Ik snap het niet. .’ dacht ik hardop.

‘Dat is wel duidelijk, ja. Een brevet van onvermogen geef je af, jongeman, dat je het niet snapt. Wij hadden nooit naar Jan-Joost moeten luisteren. Die ontmoet teveel obscure types daar in dat Tilburg!’

‘Mag ik even bellen?’ vroeg ik.

Dat was goed, maar ogenblikkelijk bedacht ik me. Het was beter om zonder gehijg in mijn nek met mijn collega’s te overleggen.

313

‘Ik heb een probleem,’ biechtte ik twintig minuten later bij Mari in de showroom op.

‘Problemen zijn er om opgelost te worden,’ zei Mari opgewekt.

‘Ik heb bij die deftige familie in Drunen twee radiatoren geplaatst en nou doet de verwarming in de slaapkamer het niet.’

‘En die in de badkamer wel?’

Ik knikte hoopvol.

‘Dat kan niet,’ zei Mari.

Ik zuchtte. ‘Dat zei ik ook al. Maar toch is het zo.’

‘Dat wordt slopen, makker.’

Dat was het enige wat ik, bijna loodgieter, absoluut niet wilde horen.

‘Maar Kees is eergisteren naar het leidingwerk komen kijken!’

‘Dan kan Kees helpen met slopen.’

Dat was me nog nooit overkomen.

De volgende dag sloegen we de wandtegels weg die de aansluitingen in het leidingwerk bedekten. Niets afwijkends konden we vinden. Alle aansluitingen werden geopend en opnieuw gemaakt. Niets afwijkends. Toen gingen de overige tegels eraf die voor het leidingwerk zaten. Er was gewoon niets mis.

Maar de verwarming in de slaapkamer weigerde iedere vorm van dienst.

Er werd gebeld en Mari kwam boven vertellen dat er in de showroom een aangetekende brief was bezorgd met een

‘ingebrekestelling’.

‘Bent u daar niet een beetje vroeg mee, mevrouw?’ zei Mari.

‘Mijn man laat er nu eenmaal geen gras over groeien. Door schade en schande wijs geworden, dient men zich met het zwaard te omgorden.’

‘Het zal best in orde komen, mevrouw.’

‘Dat mag ik hopen, ja! Anders rookt u een vuile pijp!’

Mari hield wijselijk zijn mond. Dat vond ik knap van hem. Hij inspecteerde de leidingen en kon ook niets vinden. ‘Dit is iets voor ons pa,’ was zijn conclusie.

314

Die kwam dezelfde middag nog kijken. In de tussentijd gingen links en rechts planningen gloeiend de mist in. Al het leidingwerk moest de muur uit en werd helemaal opnieuw aangelegd. Met hetzelfde resultaat.

De volgende dag was pa Dame weer in Drunen. De weduwnaar sprak rustig, te rustig: ‘Het ligt niet aan jou, Bart. Tenminste niet dat de verwarming op de slaapkamer het niet doet. Wat ik je wel kwalijk neem, is dat je deze klant bij ons hebt binnengebracht.’

Ik snapte het niet.

‘Weet je wat het is,’ ging hij verder. ‘Dit is ofwel een slechte grap of er is opzet in het spel. Maar we hebben in ieder geval een groot probleem.’

‘Wat is er dan?’ Ik voelde het bloed wegtrekken uit zijn wangen. Duizelig werd ik ook.

‘Die verwarming in de slaapkamer …’

Ik knikte.

‘… die heeft het nooit gedaan.’

‘Sodeju,’ zei ik terwijl ik ging zitten op de rand van het bubbelbad.

‘Zeg dat wel. Want hoe bewijs ik dat?’

‘Sodeju!’

‘Ik moet er een deskundige bijhalen.’

‘Abel!’

‘Wou je die voor deskundige laten doorgaan?’

‘Nee! Ik bedoel: deze klant is via hem binnengekomen.’

‘Heb je veel ruzie met hem de laatste tijd?’

‘Nee, het ging juist beter. Af en toe toch.’ En ik dacht hem aan te voelen.

‘We zijn er anders mooi klaar mee.’

‘Bent u hiervoor verzekerd?’

‘Als het aan ons zou liggen wel, ja. Maar dit ligt niet aan ons. Ik ben niet voor rechtshulp verzekerd. Vroeger wel, maar Dame Badkamers heeft het nooit nodig gehad. Dit is iets totaal nieuws.’

‘Ik zal de schade vergoeden.’

315

‘Je weet niet waar je het over hebt, jongen. Dit gaat vele duizenden guldens kosten, als het daar al bij blijft. En dan ga ik er voor het gemak maar van uit dat we hier uiteindelijk ons geld nog zien …’

‘Maar zo’n deskundige ziet toch zó wat er aan de hand is en dan kost het alleen nieuwe tegels. En die moeten zíj dan nog betalen, als het goed is.’

‘Je vergeet de achterstand die we op andere projecten oplopen.

En uitstel van werk is uitstel van facturering en dat is gewoon minder geld op de plank terwijl de vaste lasten doorgaan. En het kan heel gemakkelijk ten koste van onze naam gaan.’

‘Het spijt me ontzettend, meneer Dame.’

‘Ja, mij ook. We moeten oppassen voor je broer. Ik weet niet wat hij studeert, maar ik heb het gevoel dat hij ons bedrijf naar de kloten kan helpen.’

‘Dit zal niet weer gebeuren!’

‘Maar weten wij in de toekomst – als die er voor mijn bedrijf nog is – of híj het niet is die achter een nieuwe klant zit? Wat heeft ie eigenlijk tegen ons?’

‘Tegen mij?’

‘Is het alleen tegen jou of heeft ie ook moeite met mij? Omdat ik destijds die onzin van hem uit ’t Vosje niet geloofd heb, misschien?’

‘Of omdat ik van school ben gegaan en u me geholpen hebt? Ik kan me niet voorstellen dat het nu nog speelt.’

‘Wat kan het dan zijn?’

‘Hij heeft jullie nooit zo zien zitten.’

‘Kun jij ook zeggen hoe dat dan komt?’

Nee, dat kon ik niet. Ik kon mezelf nu niet voor burgemeester zetten.

316

Sasha, de mannin

‘Maar het ís toch goed geschreven!’ zegt dokter Mikhael. Hij is een bleke Rus met een enorme snor en hij vervangt John, die in zijn US

of A verblijft. We zitten niet aan het bureau, maar in een zitje op Johns kamer, waarvan Mikhael de stoelen wat uit elkaar geschoven heeft. Volgens mij is hij een veel betere therapeut.

Daarom heb ik hem verteld dat ik soms moeite heb met wat ik schrijf. Ik moet het helder laten klinken, maar het kan ook té helder!

‘Luister,’ gaat hij verder, ‘als iemand aan het verleden denkt, kleurt hij dat natuurlijk in, dat kan niet anders. Dat is ook de manier waarop de mens naar zijn werkelijkheid kijkt. Het is mooi dat je iets in Abels gedachtegoed bent gaan zien.’

Ik voel mijn mondhoeken omhoog gaan.

‘Nou ja,’ zegt hij, ‘het waren in ieder geval gedachten en volgens sommigen zijn ze nog goed ook, al zijn ze natuurlijk niet nieuw. Ik vind het heel knap dat je er zo mee omgaat.’

‘Vindt u het wat, mijn boek?’ vraag ik.

‘Ik ben er erg blij mee, Bart. Ik denk dat het een goed idee van dokter Samso was.’

Dat moet John zijn.

‘Is het leuk om te doen?’

‘Nu nog wel,’ zeg ik. ‘We moeten maar eens kijken wat het wordt als we iets dichter bij het nu komen.’

Hij knikt. ‘Waarover gaat het, volgens jou?’

‘Over mij. .’

Dat is blijkbaar nogal grappig. Hij brengt de snor weer omlaag en gaat verder: ‘Zal ik je zeggen waar het volgens mij over gaat?’

Nu knik ik.

‘Over loyaliteit!’

317

Hij weet meer dan ik, dus ik sluit niet uit dat hij gelijk heeft.

‘Loes heeft gebeld,’ zegt hij dan, zomaar vanuit het niets. ‘Is zij je vrouw of je ex?’

Hij kent natuurlijk niet alle dossiers uit zijn hoofd. Ik ben al erg verrast dat hij haar naam kent. ‘Mijn ex,’ geef ik toe.

‘Ze wil graag weten of het verstandig is om een keertje op bezoek te komen.’

‘Zo!’ zeg ik.

‘Ik laat het aan John over. Misschien vindt hij wel dat we beter nog een paar hoofdstukken kunnen wachten.’

‘Toch heeft het hier wel iets van een observatiekliniek!’ flap ik eruit. ‘Als Loes wil komen, moet dat toch gewoon kunnen! Ik ben hier uit vrije wil, toch?’

De Rus gaat verzitten en draait met zijn linkerhand aan een snorpunt. ‘Hmmm. In ieder geval heeft zij een vrije wil. Zij heeft niet gezegd dát ze wil komen, Bart. Ze heeft gevraagd of het verstandig is. Maar je hebt gelijk als je zegt dat het hier geen observatiekliniek is, al kan het geen kwaad als je jezelf observeert.

Het is hier een algemeen ziekenhuis. Je hoeft niet bang te zijn. Je bent veilig bij ons.’

Ik kijk voor me uit, denk aan het proces dat er was en toen ineens niet meer was. Ik kan me niet alles goed voor de geest halen, voel me ook niet in mijn gewone doen vandaag. Het zal toch niet zo zijn dat ik John mis!

‘Hoe gaat het nu precies met je?’

‘Ik voel me een beetje raar in mijn hoofd,’ zeg ik. ‘Alsof de dingen niet helemaal echt zijn.’

‘En hoe lang is dat al?’

‘Het is gisteren begonnen, toen ik het hoofdstuk af had.’

‘En heb je dat vroeger nooit gehad?’

Ik schud nee.

‘Het kan natuurlijk een bijwerking van de antidepressiva zijn, maar het kan ook komen doordat je een uitstapje hebt gemaakt naar Abels gedachtegang, met zijn depersonalisatie, bedoel ik. We 318

moeten ons realiseren dat het een ingrijpend proces kan zijn om het boek van je leven te schrijven.’

‘Ja,’ zeg ik. Het lijkt me logisch. ‘Hoe lang werkt John hier al?’

Mikhael kijkt verrast op. ‘Waarom vraag je dat?’

Ik haal mijn schouders op, kan niet alles zeggen wat me op het hart ligt, bang voor represailles.

‘Heb je twijfels over hem?’

Ik schiet in de lach en dat had ik niet moeten doen.

‘Vertel eens, Bart!’

Zie je wel: nu kan ik niet meer terug. ‘Twijfels? Ik mág niet eens twijfels laten blijken in mijn hoofdstukken.’

‘Geen twijfels? Hoezo?’

‘Ik moet alles zo helder mogelijk opschrijven.’

‘Ja, daar hadden we het daarstraks al over. Maar dat geldt natuurlijk niet als de dingen niet helder zijn voor je, neem ik aan?’

Ik schud alweer nee. Het is al de tweede keer in dit gesprek. Bij de derde keer zal hij me een neeschudder vinden, al is dat beter dan een jaknikker.

‘Dus als jij twijfels hebt, mag je ze niet uiten?’

‘Niet in het boek.’

De dokter valt stil.

‘Is dat normaal?’ vraag ik.

‘Hij zal er wel een reden voor hebben. Ik zal het er eens met hem over hebben. Maar maak je geen zorgen, hij is een groot therapeut!’

Ja, zover was ik al.

Dat van dat strafblad moest Abel zelf weten, maar natuurlijk was ik, zeg vanaf 1985, intens kwaad over de onbezonnenheid van die idiote hulpactie van hem. Al geloofde en geloof ik dat hij het niet moedwillig deed, dat het uiteindelijke faillissement van Dame Badkamers maar voor een gedeelte aan hem, nee aan Jan-Joost, nee aan zijn ouders was te wijten. Dus dat Abel niet achter de groeiende schare wanbetalers zat. Daarvoor kon ik hem te goed 319

‘aanvoelen’ in mijn hoofd, trok ook hij teveel naar het katholieke geloof en zei pa mij iets te vaak dat Abel er vrijwel niets mee te maken had. Ik geloofde ook dat mijn eigen hulpplan volstrekt onvoldoende uit de verf kwam en dat ik Abel juist daarom niet tot in eeuwigheid verwijten mocht maken.

Maar behalve onder de walnoot – steeds na lang zeuren van moe – hield ik dat van die verwijten toch tot diep in 1987 vol, toen ik samen met de jongens van Dame in de WW belandde. Het gezeur in mijn kop hield aan tot ik Jan-Joost ontmoette in de Efteling.

Natuurlijk is het een stom idee om met een kind van vijf weken naar de Efteling te gaan, zeker als je werkloos bent, maar ik denk dat Loes de geboorte van onze Erwin gedeeltelijk zag als een excuus om daar eindelijk weer eens heen te gaan, na al die mekkerend enthousiaste verhalen van de buren. Tegen de Efteling op zich heb ik niets, maar wat heeft een kind van vijf weken eraan, behalve de zekerheid dat er irritaties bij de ouders zullen ontstaan? Wel was ik allang blij dat we het aanbod hadden kunnen afslaan van mijn schoonmoeder, die mee had gewild en moest hebben gedacht: nu of nooit! Met een kleinkind naar de Efteling.

Ook Jan-Joost was vader geworden. Van twee lawaaierige terroristen die gemaskerd als Zorro en Batman het park onveilig maakten met zwaard en waterpistool. We ontmoetten elkaar op de speelweide, waar ik nu voor lul liep zonder spelend kind en ik ooit als vakantiewerker op één dag zes stuks maandverband en negen condooms aan een prikstok had weten te rijgen. Wat is erger: voor lul lopen zonder spelend kind of met twee Bin Ladens?

‘Bart?’ zei de man die nu uitgesproken corpulent was geworden. De vette krullen waren getrimd.

‘Jan-Joost!’ zei ik. Nooit had ik die naam kunnen vergeten.

‘Loes,’ zei Loes zelf. Dat klonk onderkoeld zoals alleen vrouwen onderkoeld kunnen klinken.

‘Madelinde,’ zei het gejurkte verfblik dat probeerde te doen alsof het niet haar kinderen waren.

320

‘Ik ben nu de baas van je broer, hè,’ zei Jan-Joost met nauwelijks ingehouden trots.

Dat wist ik helemaal niet en hij zag het.

‘Ja, we zijn het contact een beetje verloren,’ meende ik.

‘Dat zal best,’ kopte hij in. ‘Hoe gaat het met je? Ja, sorry dat het destijds met mijn ouders wat raar is gelopen. Je hebt je ouders niet voor het uitkiezen, is het wel?’

‘Ja, dat is het wel,’ zei ik, in een weinig geconcentreerde poging om de historie niet groter te maken dan ze verdiende. ‘Jij hebt er al twee, zie ik.’

‘Tja, Madelinde is veel te mooi om geen kinderen te krijgen.’

Het verfblik bleek hoogglans te bevatten.

Ik liet het voor zijn rekening en oordeel.

‘Een leuke dag?’ schakelde hij snel over.

‘Ja,’ zei Loes. ‘Je kunt niet vroeg genoeg beginnen om de kinderen met de grotemensenwereld vertrouwd te maken.’

Het was net of ik mijn eigen moeder haar quasi wijsheden hoorde verkondigen.

‘Gaat het goed met Abel?’ zei ik. ‘Ja, sorry dat ik het zo vraag.’

‘Hij heeft goede beoordelingen, maar het is nog steeds moeilijk om in zijn ziel te kijken.’

Probeerde een manager in de ziel van zijn medewerkers te kijken? Had pa Dame dat bij mij geprobeerd?

‘Wat doe jij tegenwoordig?’ informeerde Jan-Joost.

‘Ik ben op zoek naar een nieuwe uitdaging,’ zei ik.

‘Ben je soms werkloos, kerel?’

Ja, dat had hij verdomme goed geraden.

‘Waarom kom je niet bij ons?’

‘Wat is ons?’

‘De Denarius Bank! Wist je zelfs niet dat Abel daar sinds drie maanden werkt?’

Zo was het.

‘Hoor je niets meer van Abel dan?’ vroeg de manager. ‘Wat is het laatste dat je van hem gehoord hebt?’

321

Het was eruit voor ik het wist. ‘Hij zei dat we ons maar niet tot zijn niveau moesten verlagen. Dat was bij moe in de tuin, een maand of negen geleden.’

‘Dan weet je zeker ook niet dat hij nogal religieus is geworden?’

Nee, dat wist ik ook niet. ‘Is hij gedoopt of zo?’

‘Nee, dat niet. Daar was hij nog niet helemaal klaar voor, geloof ik. Dus dan snap je het wel en het zal wel een kwestie van tijd zijn.’

Jan-Joost werd even stil. ‘Ik geloof,’ zei hij toen, ‘dat ze bij ons een onderhoudsmonteur zoeken, is dat niets voor jou? Ik kan wel voor een aanbeveling zorgen. Per slot van rekening waren jullie het die het hadden uitgevogeld van die rare radiator in mijn ouders’

slaapkamer! Ik vind het lullig zoals het gegaan is. Misschien kan ik zo iets goedmaken.’

‘Ik weet niet of het zo’n goed idee is om zo dicht bij mijn broer te werken.’

‘Natuurlijk wel!’ Hij knipoogde naar me. ‘En misschien heb jij ook wel iets goed te maken, naar Abel toe. .’

Daar had hij wel een punt te pakken. Was hij toch niet voor niets manager geworden.

Drie weken later deed ik Erwin op zondagavond in bad, na de late voeding, zodat hij hopelijk die nacht door zou slapen. Het ventje was een slechte slaper. Het was niet te hopen dat hij aanleg had voor nachtmerries, als zijn oom Abel, die ik dus sinds Kerst niet meer gezien had. Ik moest morgenvroeg helder zijn, op mijn eerste werkdag. Want het was gelukt: de sollicitatie bij de bank van Abel en Jan-Joost.

‘Wat ben je al hard gegroeid!’ zei ik tegen mijn zoon. Ik maakte me graag wijs dat het ventje me begreep, want hij keek zo wijs uit zijn ogen, veel wijzer dan ik zelf als baby moet hebben gekeken.

Het was goed, zo met ons drieën, eindelijk, na zeven jaar huwelijk.

Ik had het lang kunnen tegenhouden, op het laatst wanhopig strijdend tegen al die primitieve driften die Loes hadden doen snakken naar nieuw leven, maar nu was het dan goed zo. Ook met 322

haar ging het goed. Ze had zich als een tijgerin door stormen van zwangerschap, bevalling en kraambed heen gebeukt. Ik was onder de indruk van haar, van alles wat dat lichaam doorstaan had, van het openscheuren, en het meest van wat zich een weg naar buiten had gebaand. Tegenover al dat geweld en zoveel taaie moed voelt een man zich klein.

Ik had Abel een sms’je gestuurd, maar moe en ik wisten niet of het nog steeds het goede nummer was. Sinds ruim een week had ook zij geen gehoor gekregen. Dus ik wist niet of Abel van mijn komst morgen op de hoogte was. Drie keer had ik met mijn mobieltje in de hand gestaan om hem te bellen en iedere keer had ik me wijs gemaakt dat ik het ook een verrassing kon laten zijn voor hem. Lag het aan mij of is dat normaal als je uit elkaar groeit?

En is het normaal om als broers uit elkaar te groeien? Steeds minder vaak had ik het gevoel dat we op een of andere rare manier toch contact met elkaar hadden. Ze waren er nog wel, die momenten, maar misschien liet ik ze niet echt toe. Had hij niet altijd een bedreiging gevormd voor mijn gezin en alles wat daarin tot stand was gebracht? Wel had hij een kaartje gestuurd, een komische kaart, met een marsmannetje verkleed als baby. Of was het andersom?

Erwin maakte brabbelgeluidjes. Het ventje was nog klaarwakker. Misschien was de voeding niet zwaar genoeg. Loes weigerde om dat te laten onderzoeken, maar ik had gehoord dat het kon: schrale borstvoeding. Ik brabbelde terug en Erwin werd fanatieker. Met geweld strekte hij de beentjes, als moest het water koste wat het kost weg gestampt worden, als het kon dóór de rand van het badje heen. Deze mens had nog een lange weg te gaan. Ik had me erover verbaasd dat iedereen mij zomaar geschikt vond om vader te zijn. Nu lag hier een paar kilo pruttelend mensenvlees in mijn armen. Van het ene moment op het andere het leven in gesmeten, ook in dat van mij. Een vrouw heeft het op de genen zitten, het moederschap. Bij een man is het maar afwachten of er 323

nog wat genen bijeen te schrapen zijn die zich van jagen naar zorgen laten omzetten.

Het was een zware verantwoordelijkheid. In de drie maanden van werkloosheid was het al helemaal raak geweest met problemen en zorgen en bijna had ik het toegelaten dat moe geld terugstortte of dat mevrouw Verbraak financieel bijsprong.

Misschien had Loes’ moeder het stiekem toch wel gedaan. Loes had me al een paar weken niet om een gedicht gevraagd.

Ik moest uit de WW en je kreeg niet veel kansen met die hoge werkloosheid. Twee broers in één bedrijf dat moest kunnen, vond ik. Loes en moe ook. Het zou wel even wennen zijn voor Abel, maar ik was ervan overtuigd dat die inderdaad aan het idee zou wennen en dat het ons, misschien pas na een paar weken, ook nog dichter bij elkaar zou brengen.

Ik deed een spelletje met mijn zoon. Met mijn hoofd dook ik steeds onder de rand van het badje om er dan bovenuit te piepen.

Het ventje genoot. Maar het ging nogal lang duren zo. Ik moet toch een beetje op tijd naar bed. Loes lag er al in. Ik tilde mijn erfgenaam op de handdoek, die ik op de commode klaargelegd had. Er zaten rimpeltjes in het babyvel: hij had veel te lang in het badje gezeten. Erwin had het koud, dus wreef ik hem warm. Al snel ging het babyhuidje gloeien en verscheen er weer een lachje op het koppie.

Ik keek naar het piemeltje. Ongelooflijk dat zoiets over hooguit 15 jaar in een zaadkanon was veranderd. Ik duwde er met mijn hand tegenaan. Het dingetje ging onmiddellijk overeind staan en ik schrok er een beetje van.

‘Goedenavond, meneer de burgemeester,’ zei ik.

‘Bart!! Wat doe je daar?!’ klonk het streng achter me. Had Loes me staan bespieden?

‘Heel onschuldig, Loes. Niks aan de hand!’ Snel nam ik de klaarliggende katoenen luier met de blauwe luierinleg en tilde de beentjes op om alles onder het kontje te trekken. Gauw de luier dichtgevouwen en -geplakt met de strookjes afplakband die al op 324

de rand van de commode zaten. De babyerectie was netjes ingepakt.

‘Ik weet het zo net nog niet,’ zei Loes.

‘Wat niet?’

‘Een vader die met het geslacht van zijn zoon speelt. Ik weet het niet, Bart.’

‘Och, we weten zoveel niet,’ zei ik zo laconiek mogelijk.

‘Je hebt me ooit verteld hoe ze jou voor burgemeester hebben gezet. Eén van de getuigen van ons huwelijk heeft vroeger aan je piemel gezeten. .’

‘Ja?’

‘Waarom doe je nou zo onnozel? Je snapt toch ook wel dat dingen soms optellen tot iets wat niet meer vanzelfsprekend is?’

‘En jij snapt toch ook wel dat je niet overal iets achter moet zoeken?’

Misschien had ik er niet goed aan gedaan om Loes dingen te vertellen. Maar veel keus had ik niet gehad, want Abel maakte onder de walnoot wel eens toespelingen op wat er aan het kanaal gebeurd was.

‘Ik weet het niet, Bart.’

Ze viel in herhalingen. Nog even en ze begon weer over de kerk, waar ik me al lang niet had laten zien. Erwins doop stond voor de deur en daar had ik helemaal geen zin in.

Loes had altijd overal een antwoord op. Het was net of ze ’s avonds in bed alles de revue liet passeren en de antwoorden voor de volgende dag noteerde. Dus morgen zou ze wel weer weten te vertellen wat er achter stak dat ik met mijn zoon speelde. Ze kon me toch moeilijk van pedofilie beschuldigen? Het moest redelijk normaal zijn dat een vader zijn zoon onderzocht. Of alles werkte en zo. Die héle mens was toch mijn zoon? Maar ik had er beter helemaal nooit aan kunnen beginnen, aan kinderen. .

Ik hoorde de telefoon van de slaapkamer. Loes snelde erheen, na een aarzeling.

325

‘Abel! Hoe gaat het met je?’ hoorde ik. Die had ik niet zien aankomen.

Het ging niet goed met hem, zo te horen. Ik rondde snel het werk aan Erwin af.

‘Maar er moet hier toch ook brood op de plank!’ zei Loes.

Ze kwam er al aan. Ik legde Erwin in zijn bedje en die meldde met luide protesten dat het volgens hem anders was dan normaal.

‘Laat mij maar,’ zei Loes terwijl ik de telefoon in mijn handen gedrukt kreeg. ‘Je broer.’ Ze zei het niet, maar liet me liplezen.

Ik ging de trap af. ‘Dag Abel.’

‘Hallo. Je moet het niet doen, Bart. Het is niet goed.’

‘Bij de Denarius komen werken, bedoel je? Daar ben je behoorlijk laat mee. Ik heb een contract.’

‘Een tijdelijk contract. Kan ik het helpen dat je pas met mij overlegt als je al aangenomen bent!’

‘Noem je dit overleg?’ Ik bedoelde zijn telefoontje op het laatste moment, maar wist dat ik het niet goed zei.

Abel strafte het af, terecht. ‘Nee, je hebt gelijk. Je hebt helemaal niet overlegd. Inderdaad!’

‘Het moet toch kunnen: twee broers in één bedrijf. Als onderhoudsmonteur zal ik je amper te zien krijgen.’

‘Waarom respecteer je mijn privacy niet?’

Ik wilde zeggen: ‘Het kan helemaal geen kwaad als er af en toe eens iemand kijkt wat jij allemaal uitspookt, voor je eigen bescherming, broer!’ Maar ik zei: ‘Ik zal je privacy respecteren, Abel. Is het zo goed?’

‘Nee, natuurlijk niet! Alleen al met het feit dat jij je bij ons binnen hebt gewurmd, bewijs je het tegendeel!’

‘Hoezo dan? Jouw baas zag er geen probleem in.’

‘Dus? Dat zal wel weer die hersenbeschadiging van je zijn.

Waarom zou Jan-Joost het in godsnaam beter weten dan ik!’

‘Respecteer jij je baas dan wel?’

‘Je snapt er helemaal niks van, Bart!’ Hij verbrak de verbinding.

326

Loes wilde in bed niet meer praten over wat ze op de kinderkamer gezien had. Als ik erover begon – en dat was tweemaal – zei ze dat ze haar ogen niet in haar achterste had zitten. Nee, dat klopte. In haar kont hadden ze misschien beter gefunctioneerd. Ik draaide me om en probeerde te slapen.

De volgende morgen had ik een vaag idee dat ik daar beter in geslaagd was dan Loes, maar ik had dan ook de aspirine met de dubbele whisky op. Ik had Erwin alleen heel vaag gehoord, maar ook haar. Vroeg wakker was ik wel en precies op tijd voor de vroege voeding. Erwin lag er al een beetje om te zeuren. Ik liep rustig naar beneden, om het flesje in de flessenwarmer te zetten.

Op de trap werd ik bijna opzij geduwd door Loes, die zei: ‘Laat maar, dan doe ik dat óók wel!’

Ik zei: ‘Nee, ga maar naar bed, joh!’

Maar ze stond erop. En niet meer op de trap.

Mijn vrouw vertrouwde mij niet meer met mijn kind. Dat ze wantrouwend was, wist ik al jaren. Maar niet dat ze daarin net zo diep zou zinken als de ellendige woerd die Abel en ik ooit van boord af gelassood hadden met een touw waaraan een oud en verroest reserveanker. Tja, jeugdzonden. . Het beest had geen tijd gekregen om mij met de dood te confronteren.

Ik liet alles achter me en reed voor de eerste keer in mijn leven naar Tilburg om te gaan werken. Veel te vroeg en dat was maar goed ook, want de weg was een heel stuk drukker dan ik verwacht had. Al bij Pietje Klerkx dacht ik: er moet hier niet veel gebeuren of dat wordt file rijden. Iedere dag in een weifelend schuifelblik trok mij absoluut niet. Maar in één ding en ook niet meer dan één ding had Loes gisteravond gelijk gehad: brood moest er op de plank. Twee inkomens hadden we nodig, ook om moe nog wat te kunnen toeschuiven. Loes was na haar zwangerschapsverlof niet meer aan het werk gegaan, was volkomen gezond in de ziektewet gegaan. In Waalwijk had ik twee keer bijna een baan gehad en twee keer was er een van Dame vóór gegaan. Niet dat die het 327

konden helpen. Het viel me nog mee dat Mari en Kees onder de pannen waren gekomen in ons Waalwijk, waar Dame een steeds slechtere naam had gekregen. Als ik niet bij de Denarius was aangenomen, had ik misschien evengoed naar Tilburg moeten uitwijken. Willy was ook nog aan het zoeken. En pa Dame, die altijd nog eens had willen gaan leven van de verkoop van zijn bedrijf.

Loes kwam me weer lastig vallen. Ik speelde de film af. Wat had ze nou precies gezien en gehoord? Gezien had ze dat ik Erwins piemeltje aanraakte zonder dat het nodig was. Met de zijkant van de hand, dus volkomen onschuldig. Het probleem zou wel zijn wat ze gehoord had: goedenavond, meneer de burgemeester, of zoiets.

Ook onschuldig, maar beladen door wat ik haar zelf ooit verteld had over het natuurspel van de Dametjes. Zo was het net of die alsnog wraak hadden kunnen nemen voor het faillissement, dat ze hardnekkig aan mijn broer bleven toeschrijven.

Ter hoogte van de Efteling werd het in de file rijden. Honderd meter verder stond iemand in de berm met een open motorkap. Ik kon niet zien of het een man of een vrouw was. Het was wel iemand die dringend hulp nodig had, want hij of zij stond driftig te zwaaien. Ik zag dat ik nog drie kwartier had: dat moest lukken.

Want bij Loon op Zand, waar de snelweg begon, moest het afgelopen zijn met de file.

De berm was droog en daar stuurde ik de auto in, net voorbij de pechvogel. Die kwam meteen naar mijn portier rennen. Het was toch geen gek, hè! Nee, daarvoor oogde hij of zij te vriendelijk.

Naast ons werd driftig getoeterd: het was hier veel te smal voor zulke capriolen. Voorzichtig opende ik het portier en greep in de uitgestoken hand, die me uit de auto trok. Toch een gek? Ik bracht ons in veiligheid aan de andere kant van de auto.

‘Ik ben Sasha, met sh, en ik ben ook heel erg dankbaar!’

Voorlopig hield ik het op een man, maar dan een hooggestemde.

‘Bart,’ zei ik. ‘Wat is er loos?’

328

‘Er kwam rook onder de motorkap vandaan en ik ben voor de veiligheid gestopt. Ik heb niet veel verstand van auto’s. Maar niemand stopt er. Op jou na.’ Hij stond druk te gebaren.

‘Eentje is hopelijk ook genoeg,’ vond ik.

Sasha had kort blond haar rond een gave gebruinde huid met hier en daar een sproetje. Het was een man met een wat vrouwelijk voorkomen, maar ook kon het een vrouw met een wat mannelijk voorkomen zijn. De borsten leken mij voor een deel spieren te zijn, dus een man? Hij droeg een broek van een materiaal dat ik niet kon thuisbrengen. De kastanjebruine stof blonk, maar heel subtiel. Niet eens als zijde of satijn. Daarover hing een met de hand geweven wollen kledingstuk dat, hoewel schreeuwend rood, een onbestemd karakter had.

‘Geen lid van de ANWB, zeker?’ vroeg ik terwijl we naar Sasha’s VW Jetta liepen.

‘Nee, daar heb ik geen geld voor.’

‘Maar met een oude auto is dat toch wel handig.’

‘Het zij zo,’ zei Sasha en hij had zijn ogen dicht. Ik kon niets aan hem ontdekken wat niet apart was. Duidelijk een kunstenaar. Ik wilde het juist vragen toen Sasha zei: ‘Ik ben kunstenaar.’

Ik boog me over de motor waar op dat moment geen rook uit kwam en zei: ‘Wat maak je dan?’

‘Ik ben beeldhouwer en meestal werk ik met speksteen. Dat is zachte steen, die dus wat gemakkelijker te bewerken is. Ik heb misschien een wat afwijkende visie op wat je met speksteek kunt doen. Wacht, ik heb wel iets in de auto leggen, dat helpt.’

Intussen boog ik me nog dieper over de motor heen. De V-snaar ontbrak. Sasha stopte een vreemd gevormde steen bovenop de motor. Het voorwerp vertoonde alle kleuren tussen geel en roze en had iets van een kromme piramide, maar dan met drie in plaats van vier zijkanten: het woord daarvoor was ik kwijt. En er was een gepolijst gat dat twee van de zijkanten met elkaar verbond. Ik wilde het ding iets beter bekijken en stootte mijn hoofd tegen de motorkap.

329

‘Godver.. ’

‘Niet doen!’ zei Sasha snel en nog net kon ik het ‘domme’

inslikken. Ik haalde een hand over mijn hoofd en er zat bloed op.

Sasha legde zijn hand op mijn hoofd en likte er vervolgens zorgvuldig het bloed af. Verbijsterd was ik vooral over mijn gore mengeling van afgrijzen en. . wellust.

‘Ik heb iets over aids gelezen,’ zei ik.

‘Maar dat heb jíj toch niet!’

‘Nee, dat denk ik ook niet, maar dat kun jij toch niet weten!’

‘Dit is voor jou.’ Sasha duwde de steen iets verder in mijn richting, tegen de bougies aan. Hij had geen enkel benul van techniek. ‘Omdat je me helpt.’

‘Maar ik heb nog niks gedaan.’

‘Je was al begonnen: je stopte. De steen is nu eenmaal voor jou.

Op de onderkant zit mijn kaartje. Voor als je zelf een keer een workshop speksteen snijden wilt volgen.’

Ik bedankte Sasha, haalde de steen van de bougies vandaan en zette hem in de berm, dacht toen aan het kaartje aan de onderkant en legde hem op zijn kant. ‘Sasha Groenekan’ stond erop, met een adres in ’s Gravenmoer, een telefoonnummer en iets over speksteen snijden.

‘Je hebt een kapotte V-snaar,’ zei ik. ‘En je koppakking kan wel naar de filistijnen zijn.’

‘Dat is duur, hè?’

‘Die koppakking wel.’

‘Is dat te zien, of het de koppakking is?’

‘Daar komen we snel genoeg achter als de motor weer loopt.

Maar zonder V-snaar is het te riskant om de motor te starten. Je hebt te weinig koeling zo.’

‘Jij hebt zeker geen V-snaar bij je, Bart?’

‘Nee, ze zijn er wel, van die universele V-snaren voor noodsituaties. Er wordt ook wel eens een panty voor gebruikt, maar die hebben we hier ook niet.’

‘Misschien wel,’ zei Sasha.

330

Ik voelde zijn mond openzakken. Was het dan toch een vrouw?

‘Je weet het nog steeds niet, hè?’ plaagde hij/zij.

‘Wat niet?’

‘En nu lieg je een beetje.’

Ik voelde me een kleur krijgen en dat met 27 jaar! Sasha ging de auto in en zei dat ik even de andere kant op moest kijken. Ik legde intussen de speksteen in mijn auto en wachtte met teruglopen tot er ongeveer een halve minuut voorbij was.

Toen ik me omdraaide, stond het pechvogeltje triomfantelijk te doen met een panty in zijn/haar hand. Kwam die onder die glimmende broek vandaan? Ik nam het ding aan en zei: ‘Druk op de weg, hè?’ Terwijl Sasha achterom keek, rook ik snel even aan de panty. Hij was gedragen.

‘Jij bent een beetje een stiekemerd,’ zei Sasha.

‘En jij een beetje een vrouw.’

‘Minstens zoveel man!’

‘Hoe bedoel je dat?’

‘En? Kun je hier iets mee?’

Ik draaide de panty in elkaar en legde hem om de poelies heen.

Daarna trok ik hem strak en knoopte de twee uiteinden aan elkaar.

‘Je bent handig met panty’s,’ zei Sasha.

‘Start hem maar eens.’

De motor sloeg aan en liep zonder problemen. De koelventilator draaide dat het een lieve lust was.

‘Geef eens gas!’

Ook dat was geen probleem.

‘Volgens mij kun je verder rijden. Ik hoop dat je koppakking het overleefd heeft. Dat merk je pas als je wel of niet boven een bepaalde snelheid kunt komen. Je mag er nu in ieder geval mee rijden, als het niet te lang is. Ik raad je aan om in Kaatsheuvel of Loon op Zand een garage op te zoeken en het even na te laten kijken.’ Beheerst liet ik de motorkap dichtvallen.

331

Sasha kwam de auto weer uit om me te bedanken. Hij/zij gaf een hand en onverwacht een zoen midden op mijn mond. Ik zag een gele lichtflits en wist me geen houding te geven. Sasha moest lachen.

‘Ik hoop dat je op tijd bij je nieuwe baas bent,’ zei ze.

‘Mijn nieuwe baas. . en dat weet jij?’

‘Gewoon intuïtie. Nogmaals bedankt!’ Ze liep naar de bestuurderszijde van haar Jetta. Mensen moesten uitwijken.

‘Wacht even,’ zei ik.

‘Waarop?’ Sasha keek ondeugend en ik meende zelfs dat ze haar tong uitstak.

‘Niet zomaar ineens wegrijden.’

‘Maar ik heb je al bedankt.’

Ik moest toch iets meer over haar te weten zien te komen. Ze kwam uiteindelijk toch teruglopen en ik lette op het fluwelen vouwenspel boven tussen de benen. Ik zag niet direct iets dat op een man duidde. Het was echt een vrouw. Een aantrekkelijke vrouw, wat ook goed kan zonder grote borsten. Maar een spoor van een venusheuvel had ik net zo min gezien.

Ik kon niet blijven staan kijken. ‘Is Sasha je echte naam?’

Ze knikte, had haar handen in de zij staan. ‘Maar je moet ervandoor, Bart. Ik wil niet dat je te laat komt. Bij Tilburg staat weer een stukje file.’ Ze maakte aanstalten om in te stappen.

‘Jij weet dingen, hè?’ zei ik. ‘Hoe kan dat?’

‘Gewoon goed opletten,’ lachte ze. Het zat tegen uitlachen aan.

Sasha’s gezicht verspreidde een sprankeling waaraan het septemberzonnetje dat de bruine huid van boven Tilburg bescheen, niet kon tippen. Waarin beheerste ondeugd wedijverde met iets kinderlijks. Af en toe toeterde er een gek die vond dat we uit de berm weg moesten. En nu het kon, had men eigenlijk nog gelijk ook. Maar ook wij hadden gelijk. Er zijn van die zeldzame momenten die je nu eenmaal als zodanig moet beleven en niet achteraf. Ha! Het woord moment betekent dat!

332

‘Heb jij dat nooit,’ zei ze, ‘dat je iets weet wat je eigenlijk niet kunt weten?’

‘Mijn broer en ik hebben wel eens op een bijzondere manier contact. Ik begin vandaag op hetzelfde bedrijf als hij.’

‘En dat vindt hij prettig?’

‘Nee, helemaal niet.’ Ik leunde met mijn bovenbeen losjes tegen Sasha’s rechter koplamp. ‘Maar ik denk dat hij af en toe wel wat hulp kan gebruiken. In ieder geval moet er brood op de plank.’

‘En welk bedrijf gaat daarvoor zorgen?’

‘Een bank met zijn hoofdkantoor in Tilburg.’

Haar mondhoeken gingen omhoog. ‘Jij lijkt me helemaal niet een type om op een bank te werken.’

‘De onderhoudsdienst,’ zei ik. ‘Klopt het plaatje dan wel?’

Ja, nu klopte het wel. ‘Je bent getrouwd,’ knikte ze naar mijn hand. De ring had ze onder de motorkap al gezien. ‘En katholiek.’

Ik knikte ook en dacht tegelijkertijd aan nee schudden, zodat mijn hoofd een blijkbaar vermakelijk rondje beschreef. Ik keek op mijn horloge: nog een half uur.

‘Maak het een belangrijke dag,’ zei Sasha.

‘En jij ook,’ zei ik, terwijl ik me afzette tegen haar koplamp.

‘Wat doe jij vandaag, als ik vragen mag?’

‘Proberen thuis te komen. En dan cursus geven. Kom ook maar eens, als je wilt. Nogmaals bedankt!’

‘Jij ook, Sasha.’

‘Waarvoor?’

‘Dat je m’n dag hebt. . opgefleurd.’

Ik meen me nu te herinneren dat ze zoiets zei als: ‘Verwaarloos niet waar je hart naar uitgaat.’ Sasha’s gezicht trok een onverwachte grimas, ze draaide me de rug toe en zag er met haar smalle bekken ineens weer een heel stuk minder vrouwelijk uit.

Ik nam plaats. En nu opschieten, Bart! Het was allemaal niet zo’n goed idee, dit hier. Zeker niet met een mannin.

333

De Denarius

Ik zit in de grote gezamenlijke ruimte, de ‘huiskamer’ waar normaal alle patiënten zitten. De verpleging heeft het niet graag als we ons terugtrekken naar de slaapzalen, maar ik mag daar meestal lekker rustig schrijven en Sophie mag me daar af en toe komen storen – en een enkele keer doet ze meer. Ik heb nu even geen zin om te schrijven, help liever Sophie met haar sudoku. Ze is er beter in dan ik, maar soms heb ik toch een goed idee, bijvoorbeeld om alles eens van een heel andere kant te benaderen.

Het is weer fijn om dingen samen met haar te doen, nadat ze haar verontschuldigingen heeft aangeboden voor die scène met mijn eerste schriftje. Ja, we kunnen hier wel wat door de vingers zien.

‘Probeer het eens met 8,’ zeg ik.

Ze kijkt afwisselend naar mij en naar de puzzel. ‘Waarom acht?’

‘Waarom niet?’

‘Dat is dus gewoon dom gokken!’

‘Is intuïtie dom?’

‘Is dit intuïtie dan? Jij, een man?’

Twee meter verderop zitten drie lachers. Van Sophie kan ik dit soort dingen gemakkelijk hebben: noem het ontwapenend of desnoods naïef of, zoals mijn voorkeur heeft, ‘puur’.

Ik zet een knipoog in de richting van de lachers op haar hand.

John komt er aan, met stappen van een meter of anderhalf, terug uit zijn US of A. Hij lijkt woedend, maar volgens mij heeft hij mijn nieuwe hoofdstuk nog helemaal niet gezien. Wacht, ik weet het al. .

‘Kom je even mee, Bart?’ Hij is op vier meter afstand blijven staan.

Zal ik het doen? Wat zou er gebeuren als ik het niet deed? Meer of minder gezeur? Waarschijnlijk meer, en ongetwijfeld ook een 334

kruisverhoor in het kringgesprek, om mij eens even flink in de zeik te zetten.

Ik sta op, kijk zogenaamd benauwd naar Sophie en haar fans en volg mijn psychiater naar zijn kantoor annex ons zweethok. Het zitje is weer aan de kant geschoven en ik word naar het bureau gedirigeerd.

John laat zich in het leer vallen en de stoel buigt vervaarlijk door. De man weet wel risico’s te nemen, iets wat ik laatst ook geprobeerd heb.

‘Wat hoor ik Bart, heb je zo’n twijfels over mij?’

Zie je wel! Ik had mijn kop moeten houden tegen die Mikhael.

‘Dat heb ik niet gezegd.’

‘Dan zal het er ongetwijfeld verdomd veel op geleken hebben!

Dokter Sidorov vangt heus wel op wat iemand bedoelt te zeggen!’

‘Ik heb het alleen gehad over het uiten van twijfels in het boek.’

‘Dus daarom vraag je meteen maar even hoe lang ik hier al werk?’

‘Dat heb ik.. ’

‘. . wel gezegd!’ vult hij aan en dat klopt.

Hoe kwam ik daar ook alweer bij? En was dat vóór of nadat we het over twijfels gehad hadden? Het rare gevoel in mijn hoofd is toegenomen en het puzzelen heeft niet geholpen.

‘Ik heb geen twijfels aan jouw persoon geuit en ook niet aan de therapie. Ik heb alleen maar bedoeld dat het niet altijd gemakkelijk zal zijn om twijfels onder het tapijt te schuiven.’

‘We hebben hier overal zeil liggen en daar hoef jij niks onder te schuiven. Als je ergens mee zit kunnen we erover praten en hoeft het niet in dat boek van je. Volgens mij is dat toch niet zo heel ingewikkeld.’

Ik kijk neutraal voor me uit. Als je geknipt en geschoren wordt, kun je beter even stilzitten, zegt men. Bovendien heb ik graag dat Loes en de kinderen langskomen.

335

De enorme neger gaat verder: ‘Nog één keer, Bart: wat heeft het voor zin om straks dingen terug te lezen in je boek en dan op iedere pagina twijfels te zien! Moet je daar beter van worden?’

Ik knik en schakel net op tijd over op nee schudden, maar hij overdrijft gruwelijk. Hoe ziek was ik eigenlijk? En ga ik hier vóóruit? Met al die loyaliteit van mij?

‘We wachten nog heel even met dat familiebezoek,’ zegt John.

Ik had de mannin voorlopig even verdrongen en was vrijwel op tijd bij de bank, zelfs nadat ik terecht was gekomen achter iemand die vastberaden leek om alle groene stoplichten te missen. Alleen moest ik nog iets verzinnen op het parkeren: dat had geen zin zo, met die dure parkeergarage. Ik werd keurig opgevangen door mijn nieuwe baas en kreeg een uitgebreid verhaal over het werk van de technische onderhoudsploeg. Een parkeerkaart zat er voorlopig voor mij niet in, maar wel kreeg ik tips over het parkeren in de buurt. En ik maakte kennis met de twee collega’s die er al waren. De namen Henk en Chris kon ik wel onthouden.

Om tien uur zou er nog een collega bijkomen, die eerst naar de tandarts mocht.

Het werd een makkie, de eerste dag. Ik kreeg een boekje om aantekeningen in te maken, zodat ik niet alles hoefde te onthouden. Mijn nieuwe collega’s feliciteerden me, want je zat goed bij de Denarius. Wel heerste er enige onzekerheid of het werk niet ooit zou worden uitbesteed: een trend bij banken. Niet dat er sprake van was, maar het zou zomaar kunnen. Ze dachten dat ze dan wel overgenomen zouden worden door het bedrijf dat het werk aannam.

Tussen de bedrijven door drong Sasha zich aan me op en soms had ik tijd om even stil te staan bij de vreemde ontmoeting, die nu al wat onecht leek. Was het een transseksueel geweest? Een hermafrodiet? Of ‘gewoon’ een homo of travestiet? Maar dan helderziend! En dat alles in Kaatsheuvel en in ’s Gravenmoer. Ik 336

moest het er maar niet met Loes over hebben, want dan was één en één minstens drie.

Ik kreeg al het banksanitair te zien en er werd voor het gemak aangenomen dat ik mijn elektro zou gaan bijspijkeren. Het was te doen: zeker als het aansloot op de praktijk. Bij alle rondleidingen en pauzes keek ik om me heen of ik Abel nergens zag. Omdat het kon worden uitgelegd als ongeïnteresseerdheid, legde ik het uit aan mijn collega’s. Die kenden Abel niet, maar dat was niet zo verwonderlijk want er was een afstand tussen de technische mensen en het kantoorpersoneel, of ‘pikkies’ zoals ze werden genoemd. Ook was er een mooi restaurant. Daar werd geluncht en minstens twee keer per dag redelijk goede koffie gedronken.

Toen we bij de koffiepauze om half elf in dat restaurant kwamen, viel mijn oog op een ‘pikkie’ dat met zijn voorhoofd op het tafelblad lag. Die moest het erg moeilijk hebben. Mijn nieuwe collega’s maakten er grapjes over: dat ze niet wisten dat het al zó slecht ging met de bank en dat het werk blijkbaar zo interessant was dat men al bleef slapen hier. Maar ik zei, vrij snel: ‘Het zou mij niets verbazen als dat mijn oudere broer is.’

‘Dan zie je welke kant jij straks ook opgaat,’ vonden ze.

Ik kuchte een paar keer en bleef kijken tot de persoon in kwestie opkeek. Het wás Abel en blij was hij niet. Ik liep meteen naar hem toe en vroeg of het een beetje ging.

‘Ik mag niet klagen, dus doe ik het maar niet.’

‘Van mij mag je klagen.’

‘Ja, daar heb ik wat aan. Dus je bent toch gekomen? Nou zie je meteen wat ik bedoelde met die privacy. Sinds wanneer hebben we hier eigenlijk badkamers?’

‘Dame is failliet. Had ik dat nog niet laten weten?’

‘Nee.’

Ik dacht van wel, maar maakte er geen punt van. ‘Het is wel zo.’

‘En toen dacht je: laat ik Abel dan maar eens lastig gaan vallen in dat Tilburg van hem?’

‘Geloof je me als ik zeg van niet?’

337

‘Nee, natuurlijk niet.’

‘Ik zit in de onderhoudsploeg, dus je zult weinig last van me hebben, tenzij je zelf onderhoud nodig hebt.’ Humor was aan hem vandaag niet besteed. ‘Maar vertel eens: wat is er eigenlijk met je?’

‘En hoe is het met je zoon?’

‘Goed, dank je. En met jou?’

‘Uitstekend.’

‘Dat is duidelijk te zien, ja. Problemen met Jan-Joost?’

Een vaag gegrom gaf aan dat ik er niet ver naast zat.

‘Waarover?’

‘Laat maar, Bart!’

Dat waren voorlopig zijn laatste woorden. Wat ik ook zei, hij zweeg als het graf van pa, zelfs toen ik zei: ‘En toen in Dinant dacht je nog wel dat je de dingen kon beïnvloeden, op meer dan één manier.’

Ik wenste hem voorlopig sterkte en ging terug naar mijn collega’s. Abel liet zijn hoofd weer zakken, bedacht zich toen en verliet zonder te groeten het restaurant.

‘Nou, alweer proficiat, nu met je broer!’ zei één van de collega’s.

‘Hij kan toch problemen hebben.’

‘Natuurlijk. En nu heb jij er ook een. Of niet soms?’

‘Kennen jullie hem van gezicht?’

‘Ja.’

‘Wat vinden jullie van hem?’

‘Tja, het is een pikkie hè, maar niet een van de ergsten. Hij heeft het misschien te druk met zichzelf om anderen lastig te vallen. We zien hem wel eens met Gerrie, die rooie stoot.’

‘Die moet je maar eens aanwijzen, dan.’

‘Dat zal niet nodig zijn!’

‘En kennen jullie zijn baas? Jan-Joost met iets deftigs er achteraan?’

Dat wisten ze niet. Het was ongeveer op dit punt dat ik me herinnerde wat Jan-Joost me had gezegd toen hij in de Efteling nuchter liep te zijn: dat ik iets goed te maken had naar mijn broer 338

toe, omdat ik hem zo uit het oog verloren had. Maar daar had hij toch zelf voor gekozen? Ook had hij ervoor gekozen dat ik me niet met zijn zaken mocht bemoeien. En ik had beloofd zijn privacy te respecteren. Maar ik had nog veel meer beloofd, al veel eerder, onder de walnoot bijvoorbeeld. Als ik nog gedurende mijn leven serieus werk wilde maken van mijn hulpplan – om datzelfde leven terug te verdienen, zo kon ik me nog steeds herinneren – dan was het zo meteen misschien wel nu of nooit. Onder het motto van: red de wereld en begin bij je bloedeigen broer! Was ik stiekem hiervoor bij De Denarius komen werken? Ik geloof het nog steeds niet.

Na de koffie werd ik bekend gemaakt met nog een hele serie mensen, installaties en leidingen, schreef een boel in mijn boekje en toen was het om half één alweer lunchpauze. Ik leerde dat er heel wat meer creativiteit mogelijk was als het ging om wat je zoal in zo’n broodtrommel propte. Ze vonden me een beetje zielig dat ik hem zelf had moeten klaarmaken, maar ik gaf hoog op van veel belangrijker eigenschappen van mijn Loes. Al kreeg ik er wel een kleur bij, maar dat viel niet op, bloedheet als het in het restaurant was geworden.

Van Chris kreeg ik een enorme por in mijn ribben. Ik kon mijn brood nog net binnenhouden.

‘Daar is ze!’

Ik zag Abel binnenkomen met een enorm stuk. Die benen – van haar, bedoel ik – moesten wel de mooiste van de wereld zijn. Als je je ogen dichtkneep was het gemakkelijk om je voor te stellen hoe ze onder het wollen minirokje nog een klein stukje doorgingen om dan uit te monden in datgene waar vrouwenbenen in uitmonden.

Ik had gedacht dat op een bank wel bepaalde kledingvoorschriften golden. Daarom verbaasde ik me erover dat niet minstens het halve restaurant zijn bestek neerlegde om ernaar te kijken. Ze was rood en had sproeten, veel meer dan Sasha. Een strak groen truitje droeg ze. Abel was in gedachten verzonken. Hij had een stapeltje papieren onder zijn arm en nam alleen een broodje, zo te zien 339

omdat hij zo snel mogelijk wilde gaan zitten. Want hij keek voortdurend om zich heen, op zoek naar een vrij tafeltje. Dat was er, alleen ver van ons vandaan, dus zag hij me niet.

‘Kan iemand Barts broodtrommel onder zijn mond schuiven,’

zei Peer, die pas om elf uur van de tandarts was gekomen. ‘Al dat gekwijl op tafel!’

‘Hebben we overdreven over dat mokkel?’ wilde Kees weten.

‘Die heet Gerrie,’ zei Peer ten overvloede, trots dat hij het wist.

‘Ik heb ze vorige week zien voetjevrijen, zij en die vent die erbij loopt alsof hij zo meteen zonder verdoving een been moet laten amputeren met de messen uit de kantine. Vorige week keek hij heel wat blijer, maar dat kan ook zijn geweest omdat haar voet nogal hoog zat.’ Hij lispelde een beetje. Zijn eigen verdoving was nog niet helemaal uitgewerkt.

‘Dat is mijn broer Abel,’ zei ik.

‘Sterkte dan.’

‘Hoezo?’

‘Een pikkie als broer, dat moet niet meevallen.’

‘Opvallend, van dat voetjevrijen op hoog niveau,’ vond Chris.

‘Tot voor kort deed ze dat met dat superpikkie. Hoe heet ie ook weer?’;

‘Die naam die je niet kon vergeten, toch?’ zei Kees.

‘Jullie bedoelen vast Hendrik-Hein van … eh.’

‘Van Onderen!’

‘Het grootste “lid” van het personeel!’ Kees kon van het lachen het brood niet goed binnenhouden.

Ik kon zien dat Abel en Gerrie heel wat te befluisteren hadden.

Tot voetjevrijen kwam het niet. Niet tijdens de drukke lunchpauze natuurlijk. Het was vooral stress geblazen – maar uitsluitend aan de kant van Abel, Gerrie bleef mysterieus glimlachen – en na vijf minuten stonden ze alweer op. Het was hun duidelijk niet om de lunch te doen geweest.

340

Loes wilde wel weten hoe het op het werk geweest was en ik zei dat het een leuke sfeer was onder de collega’s, dat ik mijn elektrostudie moest oppakken en over een tijdje een kaart voor de parkeergarage zou krijgen.

‘En heb je Abel nog gesproken?’ zei ze.

‘Ja.’

Veel vertellen deed ik niet. Ook niet over die Gerrie en al helemaal niet over Sasha. En ook maar niet over het feit dat ik mijn best moest doen om niet anders te zijn dan mijn collega’s, omdat er toch een verschil was in belangstelling.

Na het eten ging ik lezen – wat niet meeviel met het getetter van de tv – en de avond kroop vooruit, tot ik de late voeding deed.

Dat mocht blijkbaar nog, of weer, al kwam ze wel een keer kijken hoe het ging.

Na de late voeding ging ik terug naar beneden en dronk een flink glas Ierse whiskey, genietend van de rust, die zoemde in mijn hoofd. Ik had gemerkt dat als ik me bij het inademen concentreerde op het uitdijende lichaam en dat gevoel vasthield bij het uitademen, ik me buiten mezelf voelde uitdijen. Dat was een prettige gewaarwording. Het gaf niet alleen troost en afleiding, maar ook het gevoel dat ik ooit een ander soort noem het maar bewustzijn zou kunnen betreden en het vergrootte volgens mij de kans dat pa zich weer eens zou vertonen. Dat was weer veel te lang geleden. Ik wilde hem vragen of en hoe ik Abel kon helpen en of het paste in mijn hulpplan, dat ik ooit ’s nachts met hem besproken meende te hebben.

Zo rond half twaalf begon ik zachtjes ‘pa’ te fluisteren en omdat hij zich niet liet zien voerde ik het volume wat op, maar ruim onder het niveau waarop Loes het zou kunnen horen. Als je een woord vaak genoeg hoort of zegt is het net of het een eigen leven gaat leiden, of het een nieuwe betekenis heeft gekregen, of zijn betekenis juist helemaal verliest.

341

Voor dat laatste hoefde ik niet bang te zijn, daarvoor zat pa te diep in mij verankerd. Maar raar klinken deed het wel, na zo’n honderd keer ‘pa’.

Er gebeurde wat ik had verwacht: hij kon zich niet doof houden voor zijn roepende jongste zoon en in mijn gesloten ogen verscheen een blauwe waas waarin pa’s silhouet zich aftekende.

‘Dag pa,’ zei ik en het silhouet groette me knikkend terug.

‘Pa, fijn dat u er bent. Abel en ik zijn ver uit elkaar gedreven. Ik weet dat hij problemen heeft. Kan ik hem helpen?’

Er verschenen paarse spikkeltjes in het blauw, die kringelend omhoog begonnen te lopen, alsof warmte van onderuit alles verwarmde en de lucht in trilling bracht, maar plaatselijk. In de trilling zag ik intussen wel een ja-knikken.

Ik kon veilig verder gaan. ‘Wat is er met hem aan de hand? Hoe kan ik hem helpen?’

De kringeltjes werden violet en het was of ik de woorden echt hoorde: ‘Hij heeft een grote fout gemaakt.’

‘Wat dan?’ vroeg ik.

Maar het was weer stil. Pa’s woorden hadden meteen ook de blauwe waas verjaagd. Aan het hulpplan was ik ook al niet toegekomen. Even later zag ik wel Gerrie, maar dat kon zijn omdat ze zo’n opvallende verschijning was. Ik bleef even kijken, maar ook zij ging ervandoor.

De volgende dag zat ik weer met mijn lollige collega’s in het restaurant, maar keek voortdurend in het rond of ik Abel of Gerrie ergens zag. Ik had het onmiskenbare gevoel dat zij iets van Abels

‘fout’ wist.

Er kwam een ‘pikkie’ het restaurant binnen zwieren, een raspikkie dat heel veel kabaal produceerde en voortdurend om zich heen keek of iedereen hem wel zag. Hij had de hand vast van. .

Gerrie. Zij kon amper lopen van het lachen, dus trok hij haar. Ze namen flink te eten en gingen tien meter bij ons vandaan zitten.

342

Gerrie had vandaag heel andere kleren aan, met veel saai grijs en je zag weinig van haar benen.

‘Daar hebben we Hendrik-Hein,’ zei Kees.

Verstaan konden we hen niet. Ik nam daarom mijn broodtrommel en verhuisde naar het tafeltje naast dat van hen, waar twee plaatsen vrij waren. Zij kenden mij niet, nam ik aan. De twee zwijgende heren aan mijn nieuwe tafeltje gingen door met zwijgen. Ondertussen meende ik wel de naam van mijn broer te hebben opgevangen en ook het woord ‘gelukt’.

Ik zat nu op twee meter afstand en hoorde de jongeman duidelijk zeggen: ‘Ja Ger, mijn grote vriend Tucholsky zei het al: iemand valt niet door zijn fouten, maar altijd door een vijand die zijn fouten uitbuit.’

Er werd hard gelachen.

De rest was moeilijk te verstaan omdat hij zachter ging praten.

Wel hoorde ik Gerrie nog zeggen: ‘Hendrik-Hein, je bent geniaal!’

‘Ssst!’ deed het balletje en ik kon het verder schudden met mijn afluisteren. Alleen het woord ‘betasten’ kwam nog door en dat scheen nogal grappig te zijn.

Foute boel, dacht ik. Ik had weinig verstaan, maar voor mijn intuïtie was het genoeg: Abel, fout, gelukt, dat fatje geniaal, fluisteren, betasten. Dit mens was niet te vertrouwen! Moest ik Abel niet inseinen! Ik zag pa al ja knikken.

Ik sloot mijn broodtrommel en stond op om naar huis te bellen met de vraag of Loes kon zien met welk nummer Abel zondagavond gebeld had.

‘Jij hebt hem toch ook aan de lijn gehad!’ zei ze en dat was natuurlijk ook zo.

‘Weet jij hoe we kunnen terugzien welk nummer ons gebeld heeft?’

Nee, dat kon niet met ons toestel.

Ik probeerde op goed geluk het nummer dat ik van Abel in mijn mobieltje had staan.

‘Ga je me nou ook al op mijn vrije dag bellen?’ hoorde ik.

343

Ik was op de gang en liep naar een stille plek terwijl ik Abel zei dat ik even iets met hem moest overleggen.

‘Ja, dat overleggen is een sterk punt van je,’ zei hij.

‘Luister eens, Abel. Ik heb je gisteren toch zien praten met die Gerrie?’

‘Heb je me zitten afluisteren of zo!’ Hij klonk in de eerste plaats geschrokken en pas daarna verontwaardigd.

‘Nee, ik zat een heel stuk verderop.’

‘Laat ik niet merken dat jij je met mijn zaken bemoeit, Bart!’

‘Nee,’ zei ik braaf.’

‘Maar wat is er met Gerrie? Alleen al dat je haar naam kent!’

‘Die had het met die Hendrik-Hein van Onderen over jou en over een fout en ze hadden de grootste lol.’

‘Heb je verstaan wat ze zeiden? Meer detail, bedoel ik.’

‘Een of ander gezegde over fouten van de ander tegen hem gebruiken. Zegt dat je wat?’

‘Nee.’

‘Of heeft het met een fout te maken, dat je gisteren zo neerslachtig was? Je kunt het tegen mij wel vertellen, hoor.’

‘En waarom zou ik het tegen jou kunnen vertellen! Is je nieuwsgierigheid nog niet genoeg bevredigd, soms?’

‘Best een stoot, hè, die Gerrie?’

‘Laat Loes het niet horen.’

‘Maar ze vond die Hendrik-Hein geniaal.’

‘HH geniaal! Ik dacht dat ik bij de Denarius zo ongeveer alles wel had meegemaakt!’

‘Is ze wel te vertrouwen, Abel?’

‘Nee, natuurlijk is ze niet te vertrouwen! Een rooie gleuf op poten is het!’

‘Ze heeft met die HH zitten voetjevrijen.’

Het was even stil aan de andere kant van de lijn en toen vroeg Abel: ‘Vandaag?’

‘In het restaurant onder de lunchpauze zeker! Nee, vorige week heeft een collega van mij ze ergens gezien. Ik weet niet waar’

344

‘Bart, laat het met rust, ik weet het allemaal al.’

‘O, gelukkig. Hoop ik. Is dat goed?’

‘Die HH is van een afdeling die fouten van andere mensen moet opsporen. Hij denkt dat ik een fout gemaakt heb.’

‘Is dat ernstig?’

‘Dat zal ik gauw merken.’

Het klopte niet dat Abel me zo snel in vertrouwen nam. Er moest stront aan de knikker zijn, veel stront. ‘Heb je die fout met Gerrie besproken?’

‘Welke fout?’

‘Die jij gemaakt hebt.’

‘Ik heb helemaal geen fout gemaakt. Ik zeg je alleen dat die HH

denkt dat ik er een gemaakt heb!’

‘Dat is misschien al erg genoeg. Weet Jan-Joost er al van?’

‘JJ? Die heeft nergens de ballen verstand van! Ik werk op de afdeling market risk management, zoals je dan ook wel zult weten.

Gisteren kon hij niet op het woord rente komen. Hij zei letterlijk: Abel, hoe heet het ook alweer.. stom. . ik kan er even niet opkomen. . hoe heet het als je iets uitleent, leent bedoel ik, en je moet meer terugbetalen dan je geleend had?’

Ik moest hard lachen. Dit kon niet waar zijn.

‘En dat is echt waar,’ zei Abel. ‘Hij zuipt nog steeds te veel – dat is na zijn afstuderen alleen maar meer geworden – en hij neukt zich suf op zijn Madelinde, die jij volgens hem in de Efteling gezien hebt. Zij wil trouwens een nieuwe badkamer, maar dat doe je niet meer, is het wel?’

‘Nee. Heb je gedronken, Abel?’

‘Bart, je moet ophouden! Morgen moet ik een belangrijke presentatie opleveren bij JJ, zodat hij goede sier kan maken bij de directie, met míjn onderzoeksresultaten. Morgen moet ik hem alles zien uit te leggen. Dat is bijna onmogelijk omdat hij er de ballen van snapt en bepaalde dingen niet vertrouwt. Dus jij begrijpt wel – misschien dan toch? – dat ik morgen een heldere kop moet hebben.’

345

Ik wist zeker dat hij er een paar teveel op had.

‘Kan ik nog iets voor je doen?’ vroeg ik.

‘Jij? Ik zou niet weten hoe. Ik zit al genoeg in de shit. Die Gerrie belazert iedereen waar hij bij staat en die HH is op mijn computer bezig geweest, zogenaamd random, maar ondertussen! Hij is gewoon een jaloers stinkdier. En ik ruik stront, veel stront! Ik sta midden in brede stromen oneindig trage diarree. En ruzie met JJ!

Hé, dat rijmt!’

‘Wat heb je dan precies gedaan? Wat is er mis?’

‘Bart, dat gaat je geen donder aan! Hou je erbuiten! Shit! Ik heb al veel te veel gezegd!’

Toch moest ik hem zien te helpen. Zeker als hij mij voor een stukje in vertrouwen had genomen: dat kon goed een teken zijn!

Maar hem helpen kon alleen als hij er niets van afwist.

Die middag moest ik tot tegen drieën assisteren bij een externe liftmonteur die angstvallig zijn best deed om mij vooral niet de fijne kneepjes van zijn vak bij te brengen, en daarna ging ik langs bij Eduard, mijn baas, die een kantoortje had in een soort werkkast.

‘Mag ik even naar een andere afdeling?’ vroeg ik.

‘Wil je nu al van afdeling veranderen!’ Hij had wel humor.

‘Ik wil graag eens kijken waar mijn broer werkt. Ik doe het zo meteen wel in de koffiepauze.’

‘Je mag overal komen waar je durft, als je maar niet aan het knutselen slaat met de installaties.’

Hij legde me uit waar de afdeling Market Risk Management zat en zei: ‘Dan breng je zeker ook een bezoekje aan de man die je heeft aanbevolen: die kerel met die lange naam?’

Dat wist ik nog niet. Of toch wel?

‘Hoe gaat het met je broer?’ vroeg Eduard, alsof hij bij mij iets aanvoelde.

‘Niet zo best,’ zei ik.

‘En kun jij iets voor hem doen?’

346

‘Als het al mogelijk is dat iemand iets voor hem doet. .’

‘Dat klinkt niet best. Wil je erover praten?’

Dat hoefde niet van mij.

‘We moeten de pikkies een beetje helpen,’ zei hij met een knipoog. ‘Zeker als zij óns helpen. Als jij maar geen gekke fratsen uithaalt.’

Hier moest het ongeveer zijn. Verdomme, ik was nerveus!

Misschien omdat ik niet precies wist wat ik ging doen. Er waren een paar minimumeisen aan mijn bezoek: in ieder geval wilde ik Abels werkplek zien én kijken welke reacties ik van zijn collega’s kreeg als ik zijn naam liet vallen. Voor de rest was alles onzeker en vaag. Behalve dit: ik wilde er straks weggaan met het gevoel dat ik mijn broer op een of andere manier had geholpen of tenminste kón helpen. Dat voornemen was bijna net zo sterk als het stampen van mijn hart, al voelde ik de druk van twintig jaar nalatigheid in het redden van de mensheid en waarom niet te beginnen bij mijn broer? Het moest me niet mijn eigen baan gaan kosten, maar wel moest ik mezelf, moe en ’s nachts pa recht in de ogen kunnen zien.

En Loes, natuurlijk, voor zover die nog recht in die van mij durfde te kijken. Vooruit Bart! God helpt hen die de anderen helpen!

Ik liep naar het bureau waar de roodharige mooi zat te wezen.

Haar knipoog ving me en ik vroeg: ‘Waar is de werkplek van Abel Jorissen, als ik vragen mag? Ik ben zijn broer.’

Pas bij het woord broer zag ik leven in haar ogen. Ze nam me van onderen tot boven op, deed moeite om haar lach –

vermoedelijk om mijn overall, de bitch! – in te houden en wees lui naar een bureau, vier meter verderop, waar iemand anders zat: Hendrik-Hein van Onderen.

‘Is er wat?’ zei het pikkie lijzig. Hij had gehoord wat ik tegen Gerrie gezegd had.

‘Hallo, ik ben de broer van Abel. Bart.’

Hij nam mijn hand aan en noemde zijn dubbele voornaam. Het

‘Hein’ werd lang gerekt.

347

Ik zei: ‘Dus hier zit Abel als hij niet vrij is?’

‘Is er iets met hem gebeurd of zo?’ Die gedachte boezemde hem geen angst in.

‘Nee hoor.’

‘Wat kom je dan doen?’

‘Kijken waar hij normaal zit.’

‘Noem het maar normaal.’ Het was een mompelen dat aan de flubberlipjes ontsnapte.

Ik had nu al een enorme hekel aan hem. ‘Bent u ook van zijn afdeling?’

‘Nee. Werk jij ook bij de bank?’

‘Ja, sinds gisteren.’

‘Als monteur of zo?’

‘Precies. Onderhoudsmonteur, bij Eduard Verlinden.’

Hij hoefde weinig moeite te doen om ongeïnteresseerd te kijken. ‘Dan is het te hopen dat jij eerlijker bent en beter met de spullen van de bank weet om te gaan dan je broer.’

Ik keek om me heen. Vijf, zes mensen zaten mee te luisteren.

‘Kunnen we even ergens gaan zitten misschien, om daarover te praten.’

‘Nee, dat kunnen we niet. Wat denk je wel? Dat is allemaal vertrouwelijke informatie.’

‘Ik dacht: nu je er toch zelf over begonnen bent. .’

Ik hoorde Gerrie gniffelen. ‘HH, hij is naar jou toe bijna net zo vrijpostig als zijn broer naar mij toe.’

‘Tja,’ zei het fatje. ‘Dag Bart!’ Hij richtte zijn aandacht weer op Abels beeldscherm.

Ook achter mij klonk ‘Dag Bart!’ Het was Jan-Joost! Ik lachte en zag Hendrik-Hein verschieten, nu Jan-Joost mij bleek te kennen.

Gerrie dook in één van de stapels papieren op haar bureau.

‘Bevalt het een beetje, Bart?’ Ik kreeg een klap op mijn schouder en die deed HH en Gerrie meer pijn dan mij.

‘Ja, ik heb leuke collega’s.’

‘Bedoel je deze meneer hier?’

348

‘Nee.’

Ik kreeg een zachte, plakkerige hand. Ik moest de droom van Dinant zo ver mogelijk wegstoppen. Ik zag hem voor het eerst hier op de Denarius, waar hij helemáál een pafferig kereltje was, in een patserig pakkie.

‘Je komt zeker eens kijken hoe Abel erbij zit? Hij is helaas vrij, maar ik hoop stiekem dat hij toch voor me bezig is. Meneer Van Onderen hier zit eigenlijk op een andere afdeling, maar doet wat. .

onderhoud aan Abels computer.

Hendrik-Hein en Gerrie schoten in de lach en ik keek Jan-Joost aan in de hoop dat er een verklaring voor het lachen kwam.

‘Vervelend akkefietje,’ zei hij. ‘Erg vervelend. Maar goed, daar kwam jij niet voor. Of wel? Hoe dan ook, kom even bij me binnen.

Ik zit in dat aquarium daar.’

Het kon geen computerstoring zijn waarvoor Hendrik-Hein gekomen was. Had Gerrie Abel verlinkt met een fout die Abel met haar besproken had?

‘JJ. .,’ begon Gerrie.

‘Nu even niet, Gerrie.’

Het had inderdaad van een aquarium weg. Alleen de vissen ontbraken. En volgens wat ik uit de bieb gelezen had was het dan geen aquarium maar hooguit een terrarium of herbarium.

‘Bart, jij lijkt helemaal niet op je broer!’

‘Tja, het valt inderdaad niet op, van ons tweeën.’ Ik hield me nog even op de vlakte. Jan-Joost gebaarde naar de fletsgroene kuipstoelen tegenover het bureau. Ik wachtte even tot hij zelf in zijn krakende leer plofte. Op het bureau stonden drie fotolijstjes, waarschijnlijk van het verfblik en de twee terroristen van de speelweide. Op het bureau leek verder chaos van papier en pennen te regeren.

‘Zo, jullie moeder heeft geprobeerd jullie op te voeden, zie ik wel.’ Dat was omdat ik zo netjes bleef staan.

‘Ze heeft haar uiterste best gedaan. Wat er niet goed is gegaan, is onze eigen schuld.’

349

‘Och, dat zal zo’n vaart niet lopen.’ Maar ondertussen zag ik hem wat dieper nadenken. Hij ging verder: ‘Fijn dat je aangenomen bent, Bart. Maar eerlijk gezegd had ik niet anders verwacht. Dat zeg ik niet vanwege mijn invloed, maar omdat jullie van Jorissen goed volk zijn, in ieder geval van huis uit. Ja, iedereen kan verpest worden, natuurlijk. Het spijt me dat ik laatst gezegd heb dat je misschien wat goed te maken had naar je broer toe. Jij stond toch maar mooi voor hem klaar toen hij ook in de Ardennen wat had uitgevroten, toen met die kabelbaan.’

‘Ja, het bloed kruipt waar het niet gaan kan, zeggen ze toch wel eens?’ Het leek me veilig om het voorlopig bij clichés te houden. Ik voelde aankomen dat JJ vanzelf wel met meer informatie zou komen.

‘Ik heb me altijd afgevraagd wat dat betekent. Wat bedoel jij daar nu precies mee? Gewoon uit nieuwsgierigheid, hoor.’

‘Ik denk dat het betekent: als je familie bent dan wil dat wat zeggen. Dan doe je daar iets mee, misschien zonder dat je er erg in hebt.’

‘Het zou goed kunnen. Ik kan het wel waarderen, hoor. Ik heb nooit een broer gehad, tenminste niet dat ik er weet van heb. Er was sprake van een miskraam. Ja, niet van mij hoor, van mijn would-be broer.’ De manager lachte en daar was de tic weer, terug van weggeweest. ‘Ik vind het nog steeds lullig wat er toen met die badkamer gebeurd is. Het zag er gewoon prima uit. Mijn ouwelui hebben jullie klote behandeld.’

‘Dank je wel dat je dat zomaar tegen me zegt.’

‘Zomaar?’

‘Nou ja: je kon er ook niets over zeggen.’

Hij knikte en ging met een dikke pen zitten spelen. ‘Hebben ze uiteindelijk nou betaald? Of niet?’

‘Niet helemaal, wat ik heb begrepen.’

‘Zal ik het er nog eens met ze over hebben? Ze zijn stinkend rijk en hebben vast nog wel een potje om dat uit te bekostigen.’

‘Dat hoeft niet meer, Jan-Joost.’

350

‘Niet meer?’

‘Nee, het bedrijf is failliet gegaan, zodat ik werkloos werd.’

Volgens mij had ik hem dat allang verteld. Bespeurde ik hier een zware verwoesting van hersencellen? Abel had waarschijnlijk gelijk over dat drankgebruik. Ik was nog steeds nerveus.

‘Komt dat door mijn ouders?’

‘Gelukkig niet. Nee, er waren slechte debiteuren, heeft de baas me verteld.’

‘Ja, dat is de pest. Iedereen laat die rekeningen maar liggen.’

Ik knikte.

Hij kwakte de pen neer. ‘Wil je wat drinken?’

Ik hoefde niets, bang als ik was dat ik het kopje niet netjes stil zou kunnen houden of dat ik de helft er overheen zou gieten.

‘Hoe is het met je zoontje?’ was de volgende vraag. ‘Ja, geheugentje, hè!’ Hij tikte zich tegen de schedel.

‘Het gaat goed met Erwin.’

‘Kijk, dit zijn die van mij.’ Jan-Joost draaide twee van de fotolijstjes om. ‘Maar je had ze al gezien, in de Efteling toch? Je vraagt je soms af waar je het aan verdiend hebt.’

Het lag voorin mijn mond om te zeggen: ‘Tja, het is niet eerlijk, hè!’ Maar het was beter om even af te wachten.

Dat was een goede keuze, want Jan-Joost zei: ‘Ik had mezelf nooit als vader gezien, zeker niet van twee zulke lieve, actieve kinderen, maar tegen zoveel vrouwelijk geweld kan een man niet op, hè?’ Hij draaide nu ook zijn Madelinde om, een hele galerij werd het. Op de foto zag het mens er redelijk uit. Er waren waarschijnlijk speciale en heel dure filters gebruikt.

‘Ik weet precies waar je het over hebt.’

‘Heeft Abel echt nooit verkering gehad?’

‘Niet dat ik weet. Er waren wel eens verliefdheden, maar niets wat is blijven hangen.’

‘Volgens mij zou het wel goed zijn voor hem. Hij komt af en toe een beetje losgeslagen over. Misschien denk je nou wel: maar jij 351

bent anders ook een aardige flierefluiter! Ik kan je echter verzekeren dat ik mijn serieuze momenten heb.’

‘Anders had je nooit deze baan gekregen, toch?’

‘Heel goed, Bart! Dat denk ik namelijk ook. Dat denk ik ook.’ En na een korte stilte: ‘En heb je al onderhouden?’

‘Bedoel je moe?’

‘Hoe kom je nou op je moeder?’

‘O sorry. Je bedoelt als onderhoudsmonteur.’

Hij knikte.

‘Ik moet nog veel leren.’

‘En hoe vindt Abel het dat zijn broer hier werkt?’

‘Hij moet er nog een beetje aan wennen, geloof ik.’

De manager schoot weer in de lach. De tic was voorspelbaar.

Maar ik dacht ook: hij moet heel andere kanten van Abel kennen dan ik.

Toen viel hij stil en moest ik wel iets inhoudelijks zeggen. Ik dacht: laat ik er maar niet omheen draaien. Ik kon wel een potje breken bij deze man. ‘Het is mis met Abel, hè?’

‘Dat kun je wel zeggen, ja. Maar dat is natuurlijk nogal vertrouwelijk.’

Ik zuchtte. ‘Ik zie mijn broer graag gelukkig.’

‘Ja?’

‘Gisteren, op mijn eerste dag al, zag ik dat hij ongelukkig is.’

‘Dat kan ik me voorstellen, ja. Dat akkefietje, hè!’

‘Ja, ik heb er iets van gehoord.’

‘Wat weet je dan?’

‘Ruzie met jou en iets met een grote fout.’

‘Dat heeft iets met elkaar te maken, dat snap je dan ook wel.

Maar waarom begin je erover?’

‘Dat zal dat bloed zijn, hè!’

Hij keek me schaapachtig aan.

Ik voegde er daarom aan toe: ‘Dat kruipt waar het niet gaan kan?’

352

‘Ja, natuurlijk, dat snap ik. Jij wilt je broer helpen en het is meer dan nieuwsgierigheid, ook dat snap ik wel. Maar het zal niet meevallen.’

Ik keek hem zo vragend mogelijk aan.

Hij zei: ‘En dan ook nog dat met Gerrie.’

‘Zijn collega, die daar zit?’

‘Ja, die roodharige, dat vreselijk vleselijke stuk. Ze heeft verkering met HH.’

‘Echt waar???’

‘Jazeker. Hoezo, verbaast je dat?’ Jan-Joost kwam iets omhoog uit het leer.

‘Omdat ze ook.. toenadering zoekt tot Abel, hier op de bank.’

‘Ja, daar weet ik alles van. Alleen laat jij het anders klinken, want Gerrie heeft vanmorgen een klacht over hem ingediend.’

‘Wat voor klacht?’

‘Bij een vertrouwenspersoon, over onzedelijk gedrag.’

‘Maar ze heeft bij hém zitten voetjevrijen. En verdomd hoog!’

Hij trok een scheve grijns. ‘Dat lijkt me sterk. Wie heeft dat gezien? Jij?’

‘Ik wil het graag eerst met die persoon overleggen, Jan-Joost.’

‘Hmm. Dat klinkt niet sterk, Bart, dat moet je toegeven.’

Ik had geen zin om wat dan ook toe te geven. ‘Is dat die zogenaamde fout?’

‘Jij bent een doortastend mannetje, Bart. Maar ik waardeer dat wel. Ik kan het je misschien net zo goed zeggen. Hij heeft met data zitten klooien. Moedwillig veranderd, bedoel ik.’

‘Data?’

‘Ja, data. In de onderhoudsploeg heb jij daar geen last van. Data: meervoud van datum. Ik heb het over IT. Maar je hebt misschien ook gehoord van de data van de economie?’

Daar had ik nooit van gehoord en IT kende ik alleen als afkorting, maar intussen was één ding duidelijk: Abel had datums vervalst. Vermoedelijk van cheques, want daar deden wij inderdaad niets mee in de onderhoudsploeg. Nu drong de ernst 353

pas goed tot me door. Mijn broer was fraudeur. Goed dat ik hier was! Bedankt pa, feilloos!

‘Kijk je daarvan op?’ zei JJ.

Mijn hersenen werkten op krachtstroom. Bart! Je hulpplan! ‘Ja,’

zei ik, ‘maar het zou me niet verbazen als Gerrie hem daartoe heeft aangezet.’ Was dit iets?

‘Gerrie? Hoe dan?’

‘Nou ja, met dat voetjevrijen op hoog niveau. .’

‘Ik zie het nog niet voor me, Bart. Is Abel zo gevoelig voor vrouwelijke avances dan?’

Jan-Joost pikte het snel op. Ik zag dat als een goed teken. Ineens zag ik het vervolg voor me. Ik dacht niet langer aan mezelf, alleen nog aan mijn missie.

‘Omdat hij niets gewend is, natuurlijk’, zei ik. ‘Je weet toch dat hij een rijk droomleven heeft?’

‘Ja, dat kan niemand ontgaan.’

‘Dus je weet dat zijn dromen hem alle hoeken van de slaapkamer laten zien. Dreun op dreun. De nachtmerries hebben zijn hele leven verwoest.’

Jan-Joost moedigde me aan om verder te gaan. En dat deed ik, misschien iets té ver. Maar ik zag het ook zo duidelijk voor me.

‘Meestal zijn het enge beelden die hem het leven zuur komen maken. Maar er staan ’s nachts ook hele legers vrouwen klaar voor mijn broer. Die slaan hun klauwen in zijn rug en scheuren hem in stukken. En nou komt het: als hij er dan eentje in het echt treft die iets te dichtbij komt, laat staan als ze hem op een zekere plaats aanraakt, ontploft hij van binnen vanwege alle beelden en herinneringen uit zijn dromen en nachtmerries.’

‘Hij komt instantaneous klaar, bedoel je?’

‘Poe! Dat weet ik niet, maar Gerrie – zo’n enorme stoot! – moet teveel voor hem geweest zijn. Dus kan ze hem ertoe hebben aangezet om die datums te vervalsen.’

‘Data.’

‘Precies.’

354

‘Ik mag hopen van niet. Maar wat is Gerrie daarmee opgeschoten dan?’

‘Levert dat geen goud geld op als je cheques vervalst? Dat werkt naar twee kanten, toch.’

‘Waar heb jij het over? Cheques?’

Ik wist het zelf even niet meer en het bloed strafte me door naar mijn hoofd te trekken. Waar was ik aan begonnen?

‘Even in vertrouwen, Bart: heeft hij dáár ook iets over gezegd, over het vervalsen van cheques?’

‘Nee.’ Een overrijpe tomaat, dat was ik.

‘Hmm. Ik snap het. Je kunt er niets over zeggen. Ik zal het er met hem eens tussen de bedrijven door over hebben.’

‘We komen nog te laat,’ zei Loes.

‘Zou jij dat erg vinden dan?’

‘Ik vind ’t altijd wel iets hebben, dat weet je nou toch wel?’

Ik moest nog zien dat het doorging. Vanwege de crisissituatie had moe ons bijeengeroepen, maar Abel was erg duidelijk geweest door de telefoon. Ik gaf nog wat meer gas, maar dat was ook al niet goed.

‘Erwin wordt wakker van je gescheur!’ zei ze.

‘Dus ik hoef je tutteltijd niet goed te maken?’

‘Wat heb jij toch vandaag? Door wat jij tuttelen noemt, hebben we nu een lieve en rustige baby en wordt het misschien vanavond nog wat.’

‘Als jij het zegt.’

‘Heb je vandaag van je baas op je sodemieter gekregen of zo?’

‘Nou je het zegt, een beetje wel, ja. Omdat ik Abel geholpen heb.’

‘Maar dat was toch met de beste bedoelingen?’

‘Ja, maar dat krullenpikkie met die lange achternaam heeft wel mooi een klacht over mij ingediend. Vanwege het verspreiden van laster tegen een collega van Abel!’

‘Dus dát is het! Shit! Dat is niet zo mooi in je proeftijd!’

355

‘Nou, dat zal wel meevallen. Mijn eigen baas kon er zelf uiteindelijk wel om lachen.’

‘Ik zie Abels auto!’ riep Loes.

Erwin gaf een kikje.

‘Hij slaapt wel door,’ zei ik.

‘Ja, door mijn “getuttel” dan!’

Voor moe’s huis was nog plek. Abels BMW stond voor de verandering niet voor de dam, maar bij Dame voor de deur. Mijn routine met het reiswiegje kende geen grenzen. We liepen achterom, door de dam, die nog steeds niet geplaveid was en dat wel nooit zou worden. Het had geregend. De voordeur was geen optie als we moe niet wilden laten schrikken.

‘De volgende keer toch maar weer overdag,’ zei Loes.

Zonder natte voeten bereikten we de poort en de plaats. Het tuinlicht was al aan. We zwaaiden naar binnen, maar Abel deed zijn uiterste best om ons niet op te merken. En toen we door de op onze kosten gerenoveerde keuken binnenkwamen, was hij er niet eens.

‘Hij is toch niet door de voordeur naar buiten, hè?’ zei ik.

‘Zo erg is het toch nog niet tussen jullie, hoop ik!’ zei moe. ‘Laat mij dat ventje daar eens goed bekijken.’

Loes zei: ‘Hij slaapt en dat wilden we graag nog even zo houden.’

Maar dat weerhield moe er niet van om tenminste haar hoofd in het reiswiegje te steken. Abel kwam binnen en keurde geen van de aanwezigen, ook niet zijn neefje, een blik waardig.

Moe zei: ‘Ja Bart, dat snap ik wel, als jij op de bank verhalen over Abel en die vrouw rondstrooit en Abel daardoor zijn baan verliest!’

‘Alles wat ik verteld heb was juist om zijn hachje te redden. Ik kan het ook niet helpen dat hij een vrouw in vertrouwen neemt die hem er vervolgens bijlapt.’

Abel deed of hij het niet hoorde.

356

Daardoor aangemoedigd voegde ik eraan toe: ‘Alles wat ik verteld heb is puur waarheid.’

‘En die cheques dan bijvoorbeeld!’ vloog hij op.

‘Die je vervalst had?’

‘Ik heb helemaal geen cheques vervalst, man! Jij bent de eerste die daarover begonnen is. Zodoende weet ik van je slechte bedoelingen.’

‘Maar Jan-Joost heeft zelf gezegd dat je datums vervalst had.’

‘Data zul je bedoelen!’

‘Ja.’

‘Maar dat is niet hetzelfde! Ben je nou zo stom of zo’n klootzak?

Of allebei?’

‘Abel!’ riep moe. ‘Bart, je bent helemaal verkeerd bezig geweest volgens mij.’

‘Maar die Jan-Joost zei zelf dat data het meervoud van datum is.’

Abel sloeg zijn armen om zijn gebogen hoofd. Vanuit zijn schulp jammerde hij nog: ‘Ik ben bij JJ geroepen, met Grubbenbach van PZ erbij. Van vervalste cheques kwam het gesprek al gauw op horden vrouwen die mij ’s nachts in mijn dromen uiteen zouden rijten en vervolgens ging het over Gerrie die ik onzedelijk betast zou hebben na wekenlang naar die onhandige stelten van haar te hebben zitten staren. Ze heeft een klacht over ongewenste intimiteiten ingediend bij de wantrouwenspersoon, precies op de dag dat Bart bij Jan-Joost is geweest!’

‘Dat is niet zo mooi,’ vond moe, ‘de wantrouwenspersoon.’

Abel kwam overeind. ‘Maar het is allemaal gelul, moe. Bart heeft de grootst mogelijke onzin zitten ophangen tegen mijn baas!

Toen ik er een dagje niet was. Terwijl ik hem gewaarschuwd had om zich er niet mee te bemoeien!’

‘Waarom heb je dat gedaan, Bart?’

‘Om hem te helpen natuurlijk. Hij kon het niet alleen af en toen moest ik als broer toch iets doen om de dingen weer in het gareel te trekken?’

357

‘En gelukt dat dat is!’ mopperde Abel.

‘Die klacht van Gerrie was al ingediend voordat ik je baas sprak. Dat weet ik zeker. En alles in dat gesprek was goed bedoeld hoor.’

‘Abel is wel zijn baan kwijt,’ zei Loes.

Ook zij nog!

‘Op non-actief gesteld, toch?’

‘Nee, ontslagen,’ corrigeerde Abel me. ‘Nog bedankt, broer!’

‘Tja!’ zuchtte moe. ‘Maar hoe is het met jullie?’

‘Gaat wel,’ zei Loes.

‘O, dat klinkt ook niet alsof het stuiten kan lijden.’

Iedereen keek haar aan. Ze ging steeds meer Brabants praten.

‘Het klinkt niet eh. . positief,’ verduidelijkte ze.

‘Zullen we het daar een andere keer over hebben?’ stelde ik voor.

‘Tjonge, het gaat lekker hier,’ mopperde ze.

Drie minuten stilte werden uiteindelijk onderbroken door Erwin, die wakker werd.

‘Kom, naar de walnoot!’ zei moe.

‘Niet doen, moe. Nu niet!’ zei Abel.

‘Nu juist wel!’ vond zij. ‘Dat zijn we verplicht aan elkaar, onszelf en je vader. We zijn er nog nooit slechter van geworden!’

‘Het is die kutboom die mij mijn baan heeft gekost.’

‘Abel!’

‘En dan leg ik het nog bo-ven-men-se-lijk positief uit, moe! Bart moest mij zonodig “helpen”. En ik moet maar proberen om het hem te vergeven, vanwege die hersenbeschadiging van hem natuurlijk. God vraagt het van me, maar daar zal hij nog een hele tijd mee door moeten gaan. Ik ben officieel voor viespeuk uitgemaakt.’ Hij sprak de laatste woorden langzaam, zodat ze langer bij ons zouden blijven hangen.

‘Ik heb geprobeerd om mijn collega te laten getuigen dat zij juist bij jou zat te voetjevrijen, maar hij durfde niet, de lamlul!’

358

‘Ik weet niet wat ik allemaal hoor!’ zuchtte Abel. ‘Maar weet je, Bart, láát maar!’

Ook had hij nog het lef om te zeuren dat hij dit jaar minder walnoten had gekregen. Terwijl hij zelf zijn gezicht helemaal niet had laten zien. Maar ik had in de keuken een zak vol klaargezet voor hem. Niet dat die groot genoeg was, natuurlijk.

We liepen zwijgend naar buiten en Erwin ging mee in het reiswiegje. Zijn eerste mietjeskring!

Maar halverwege de walnoot boog Abel af om de dam op te lopen. Wat we ook naar hem riepen, hij liep gewoon door. De belofte aan de walnoot was gebroken.

‘Dat gaat grote gevolgen hebben,’ zei moe met tranen in de ogen. ‘En nu is hij ook zijn noten nog vergeten.’

‘Wat zijn data dán eigenlijk? Loes, weet jij dat?’

359

Een rode gloed

‘Ze is er al!’ Sophie komt de kamer op waar ik met drie anderen de nachten probeer door te komen.

‘Je hebt toch niets gezegd, hè!’ bezweer ik.

‘Over ons?’

Ik reageer niet. Er is immers geen ‘ons’!

‘Natuurlijk niet!’ bevrijdt ze me. ‘Waar zie je me voor aan! Ik zit niet voor niks op de psychiatrie!’

Dat moet vrouwenlogica zijn. Maar het is een grap, want ze lacht. Is dit van mij dan weer mannenlogica en bestaat die ook? Ik verbaas me erover dat ik nog steeds vrij rustig ben.

‘Er zijn ook twee kinderen bij,’ mompelt Sophie, zo te horen met ingehouden pret.

Ze rent terug naar de huiskamer en knalt tegen de tweehonderd kilo vlees aan van dokter John, die de deuropening verspert, de tanden schitterend in het zonlicht dat vrij spel heeft door de gaatjes van de vitrage. Hij helpt haar op de been en laat haar door. Nu ik nog.

‘Je mag me dankbaar zijn,’ zegt hij.

‘Dank je wel, John.’ Ik doe mijn uiterste best om het niet spottend te laten klinken en in mijn hoofd ben ik intussen bezig met de vraag wat hij nu alweer van me heeft zitten lezen.

‘Weet je nog meer van dokter Wehkamp?’

Wat krijgen we nou? ‘Alleen dat hij Abel niet kon helpen. Abel heeft een maand of zo bij hem gelopen, maar de man leek het woord deper.. even opnieuw. . dépersonalisátie niet eens te kennen. Hij wilde er geen stempel op drukken, heb ik begrepen.

Volgens mij was hij behoorlijk verkeerd bezig.’

John lacht niet meer. ‘Misschien moet je nog wat over hem schrijven,’ zegt hij.

‘Nee,’ zeg ik.

360

Als ik hier uit vrije wil ben, wil ik ook zelf kunnen bepalen of ik wel of niet over een studentenarts schrijf die ik niet eens ken. Ik weet bij wijze van spreken niet eens wat het is, een studentenarts.

‘Dat klinkt erg dankbaar, Bart!’

Bij gebrek aan een goed alternatief haal ik maar weer eens de schouders op. Vandaag heb ik even niet zoveel last van dat rare gevoel van onwerkelijkheid.

Ik zie mijn zoon en dochter gaan zitten aan een van de tafels.

En Loes. Ik moet er door!

‘Ik heb van dokter Sidorov gehoord dat jullie het over loyaliteit gehad hebben?’

‘Dat klopt.’

‘Natuurlijk klopt het!’

‘Ik wilde zeggen: volgens hem gaat mijn boek over loyaliteit en daar zou hij best eens gelijk in kunnen hebben. Onder de walnoot heb ik met Abel en moe. .’

John onderbreekt me. ‘Hij heeft iets anders bedoeld dan je denkt.’

Mijn dochter Denise zwaait naar me. ‘Kunnen we het daar straks over hebben, John?’

‘Er is een oud Surinaams spreekwoord: te yu nyan kakalaka, yu bere e drai. Als je kakkerlak eet zal je misselijk worden. Denk daar maar eens goed over na, Bart.’

‘Dat zal ik doen. Dank je wel, John.’

‘Het gaat hier om loyaliteit naar mij toe, Bart. De band tussen een therapeut en zijn patiënt is een vertrouwensband, waardevoller nog dan je boek.’

‘Ja ja, ik begrijp het.’ Ik zwaai naar Erwin, die ook aarzelend zijn hand opsteekt.

‘O ja, wat bedoel ik dan?’

‘Dat ik mijn kop moet houden tegen dokter Mikhael?’

‘Maar toch hopelijk ook dat je je aan mijn instructies zult houden.’

Ik knik.

361

Hij gaat verder: ‘Om de therapie tot een succes te maken.’

Nu zwaait ook Loes.

‘Natuurlijk, John.’

‘Goed, zullen we dan maar eens bij dat gezinnetje van je gaan kijken?’

We?

Ik vlieg de grote huiskamer in. Daar zitten mijn kinderen en mijn ex aan de koffie, geserveerd door Sophie. Halverwege rem ik af om op een normale snelheid bij de vier aan elkaar geschoven tafeltjes aan te komen.

Loes staat op en steekt zwijgend haar hand in mijn richting.

Mijn kinderen volgen het voorbeeld van hun moeder en ik druk de drie handen stevig.

‘Een test! Hoe oud zijn we?’ Erwin heeft er al lol om.

‘Flauw hoor. Jullie zijn van 1987 en 1990, dus. . eh. . vijftien en twaalf.’

‘Fout!’ zegt Erwin. ‘Denise is pas elf.’

Mijn dochter schopt hem tegen de schenen. Terecht. Ook Loes keurt dit af.

Ik zeg: ‘Ik hoop dat jullie daar niet voor zijn gekomen, om te testen of de hersenen van jullie vader nog werken.’ Ik kijk ze vriendelijk in de ogen. Erwin is nerveus, van Denise weet ik het niet.

‘Gaat het met je?’ vraagt Loes. Iedereen staat nog.

‘Zullen we gaan zitten?’ stel ik voor.

‘Goed zo,’ zegt John. ‘Ook koffie, Bart?’

Ik knik en drie meter neger gaat proberen of het in de keuken past.

‘Wie was die vrouw?’ zegt Loes.

Ik kijk naar Sophie die een paar tafeltjes verder is neergestreken met een tijdschrift. ‘O die, dat is Sophie. Die woont hier ook. Waarom?’

‘Ze deed een beetje raar.’

362

Ik leun lachend achterover, spreid mijn handen uit en imiteer John. ‘Hé man, het is hier de PAAZ, weet je wel!’

Algemene hilariteit.

‘Is het hier nog steeds Pasen?’ vraagt Denise.

Alweer bevrijdend lachen. Ik leg het uit, van de psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis, géén gekkenhuis, wel problemen. ‘ Enough to go round,’ zeg ik tegen Erwin, die goed in Engels is.

‘ Around,’ corrigeert hij.

Ik laat het zo, al heb ik gelijk. Dat is ook iets wat je hier leert.

‘Maar hoe gaat het nou met je, hier?’ zegt Loes, die nu veel langer haar heeft. Ze ziet er goed uit. Veel beter dan ik me voel.

John is snel terug met mijn koffie. Die wil niets missen, natuurlijk. Maar ik wil niet dat hij erbij komt zitten. En voorlopig is het míjn ziekenfonds dat hem betaalt. Gelukkig vraagt hij het ook niet.

Als hij wegloopt zeg ik zacht: ‘Ik heb het er hier bijna op zitten.’

Veel te optimistisch van aard als ik ben.

Grappig: omdat ik het zacht zei, zijn alle drie de gezichten dichterbij gekomen. Ik ga naar de rugleuning van mijn stoel en zeg, iets harder nu: ‘Ik heb het bijna op een rijtje.’ Hun gezichten zijn nu weer iets naar achteren.

Handig: het ‘bijna’ houdt meteen in dat ik nu nog niet alles hoef te vertellen.

‘Konden jullie het gemakkelijk vinden?’

Na vijf veilige weiden vol licht nerveuze koetjes en kalfjes zegt Loes: ‘Is Sasha nog geweest?’

Ik slik ervan. Sasha? Is Loes daarmee bezig? En komt ze desondanks hier? Of juist om het daarover te hebben? Ik heb haar nooit iets over Sasha verteld. Ze heeft ook nooit doorgevraagd. Het is niet te geloven dat Sasha na al die jaren contact zou zoeken!

Loes heeft mijn aarzelingen allang gezien. ‘Die had via onze oude buren mij opgespoord, maar ze zocht eigenlijk jou.’

Een ‘ze’, dus.

363

‘Ik wil haar niet zien, Loes.’

‘Dat komt dan goed uit, want ik heb het niet doorgegeven, waar je precies zat.’

‘Wat heb je wel gezegd dan?’

‘Dat je in een ziekenhuis lag.’

Hmm. Niet goed genoeg, Loes. Maar je zult mij niet horen doorvragen.

In ’s Gravenmoer draaide ik vanaf het Rootven de Oostervoortjes in en zoetjesaan verliet ik de bebouwde kom. Een kilometer verderop moest het pand liggen waar Sasha nog steeds haar workshops gaf. Ik had me daarvoor opgegeven en een snipperdag genomen. Het was vier jaar geleden dat ik haar gezien had.

Naarmate het slechter ging met mijn huwelijk, was ik steeds vaker aan haar gaan denken. Of was het toch een hem? Ik had inmiddels een uitgebreide vergelijkende studie gemaakt van mannelijke en vrouwelijke trekken in het algemeen en mijn conclusie was dat –

nog even los van de onderste geslachtsorganen – elke vrouwelijke trek ook bij mannen kan voorkomen en elke mannelijke bij vrouwen. Vrouwen konden net zo goed zijn uitgerust met bierbuik en snor, met borsthaar en knotsknieën; mannen had ik gezien met verhoogde jukbeenderen, hangtieten, zwangerschapsstrepen en ga maar door tot aan een waarachtig spaarbekken! Er waren dus aan de buitenkant geen wezenlijke lichamelijke geslachtstrekken en ook de geslachtsorganen konden tegenwoordig aangepast zijn, in ieder geval voor het oog van de wereld.

Sasha was me diep gaan intrigeren. Ik had me er zelfs herhaaldelijk en op den duur opvallend vaak op betrapt dat mijn gevoelens bij het denken aan haar mannelijke trekken niet negatiever waren dan bij het denken aan zijn vrouwelijke trekken.

Ik wist niet wat voor conclusie over mijn eigen geaardheid ik daaraan moest verbinden en eerst schrok ik daarvan, maar minder en minder. Voor het gemak en mijn gemoedsrust hield ik Sasha doorgaans op een vrouw. Het was zoals zij gezegd had: je 364

kunt je maar beter openstellen voor wie of wat je bent. Haar exacte woorden kon ik me niet herinneren. Maar wat moet een mens met exacte woorden? Mijn aanname dat het een vrouw was, kon ook met een onbekende angst voor mijn diepere zelf te maken hebben. Zo eerlijk was ik ook toen al wel.

’s Avonds tuurde ik soms door het oog in de speksteen, die in het wandmeubel zijn vaste plaatsje gekregen had, als gedenkteken aan de vrije dag die pap had genomen om creatief te leren zijn. Het voelde een beetje alsof dat oog mij op zekere dag Sasha zou tonen.

In mijn dromen woelde ik jarenlang door de blonde haartjes op het gebruinde hoofd en soms in de glimmende broek. En een enkele keer of zo stak ik zelfs iets door het spekstenen gat wat er bepaald niet in thuis hoorde.

Gekkenwerk was het, dit hier vandaag maar niet veel gekker dan dat huwelijk van mij. Loes was een jaar geleden zwanger geworden – stiekem met de pil gestopt en ik was al veel eerder met mijn condooms gestopt. Vervolgens had ze me maandenlang proberen wijs te maken dat deze ‘speling van het lot’ ons huwelijk misschien kon redden. Om me na de geboorte van Denise te verbieden het kind zelfs maar aan te raken! Erwin kreeg van haar veel minder liefde. Die was waarschijnlijk door mij besmet of zoiets. In haar krokante buitenkant wist ik een moerassig gevoelsleven van de duisterste soort, want alles wat ik deed werd consequent net zolang uit- en drooggelegd tot het in haar vooropgezette enge ideeën paste. Kortom: leven met haar was een hel geworden, dus was ’s Gravenmoer gaan trekken. En natuurlijk was ik allang gestopt met mijn wekelijkse boeketje uit de bloemenshop van Albert Heyn: het sloeg echt nergens meer op.

Dat het grondig mis zat, viel niet te ontkennen sinds die keer dat ik Loes tot een hoogtepunt, misschien het laatste, had willen brengen en ze zei: ‘Laat maar, ik doe het zelf wel!’

Ik moest lachen als Erwin overdag ook in het spekstenen oog stond te staren, alsof hij wist dat zijn vader daar iets belangrijks te zoeken had. Ach, ik was me ervan bewust dat het misschien niet 365

meer was dan een vlucht. Maar is de mens van hogerhand niet zo geprogrammeerd dat een vlucht in sommige situaties duidelijk het beste is? In plaats van me kapot te vechten tegen een onzichtbare vijand kon ik beter voor één keer gehoor geven aan het bonken van dat hart van mij. Dacht ik. En in plaats van te branden van verlangen naar iets wat nooit iets voor kon stellen, was het beter om de proef maar eens op de som te nemen. Dacht ik. Slechter kon mijn huwelijk er niet van worden.

Ik parkeerde mijn Renault uit 1988 bij een kolossale boerderij aan Het Stokske. Het was exact tien uur. Er stonden wel tien auto’s. Ik wilde aanbellen bij het bordje Sasha Groenekan, maar de deur stond open. Hier was het gewoon doorlopen geblazen. De open deuren en het geroezemoes trokken mij door het huis heen naar een overdekte plaats in de achtertuin. Daar stond ze: Sasha!

Alle cursisten op mij na stonden met koffie of thee om haar heen en ze was alles al aan het uitleggen. Ik zwaaide en ze begroette me met haar vijl en met: ‘Fijn dat je er bent, Bart, pak ook lekker koffie.’

Hoewel ik meende te weten dat het volgens de folder pas om half tien koffie drinken was en de workshop dan om klokslag tien uur zou beginnen, wilde ik niet moeilijk gaan doen. Toch had ik door een probleempje met Erwin dus bijna de hele uitleg gemist.

Maar mijn vertraging kon een lichtpuntje zijn: Sasha zou genoodzaakt zijn om cursist Bart Jorissen extra aandacht te geven.

Ze stond nu met vellen schuurpapier in haar handen elegant te doen. Knap.

Ze was nog mooier dan vier jaar geleden. Het haar was gegroeid en haar trekken waren zachter geworden. Om haar hoofd droeg ze een bandje. Als ze praatte, wipte het puntje van haar neus soms mee. Dat was me vier jaar eerder niet opgevallen, toch?

Ze droeg een overall en die stond haar heel eigenwijs. De mannelijke trekjes waren gelukkig naar de achtergrond gedrongen, ondanks de overall. Maar ik wist nog precies hoe juist die mengeling van trekjes mij zo had opgewonden en vooral dat ze 366

me bij het afscheid heel verwarrend midden op mijn mond gezoend had. Goed dat ik er nooit iets van tegen Loes had gezegd.

Of misschien was het beter geweest van wel: dan was de martelgang korter geweest en had ik Denise de te verwachten ellende van haar jonge leven kunnen besparen. Kut! Wat een zooi!

Maar nu een snipperdag.

Sasha zei: ‘Goed, dan mogen jullie nu in die kisten ieder een steen gaan zoeken. Weeg je steen en schrijf het gewicht op deze lijst, achter je naam natuurlijk. Wat boven de vijf kilo zit, komt met twee gulden per kilo bovenop de vaste prijs.’

Ze keek me recht aan nu en ik zag en voelde weer wat me toen had doen twijfelen over haar geslacht. Het was goed zo. Hartstikke goed. Ik glimlachte en ze kwam naar me toe terwijl ze doorratelde:

‘Het belangrijkste is dat je eerst een beeld krijgt van wat je wilt maken, in je hoofd dus. Ik raad je aan om ofwel een steen te kiezen die daar al een beetje op lijkt, of – doe je best! – je te laten inspireren door de vorm van een steen. Allebei is mogelijk.’

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg ik.

‘Echt heel erg goed. Nog steeds bij dezelfde baas jij?’

Ik knikte. ‘Nog steeds. Maar er komt wel een ontslagronde aan.

Wacht. . jij bent toch helderziend?’

‘Vandaag niet. Het komt en het gaat. Vandaag ben ik echt heel down to earth. Dat is altijd als ik een workshop geef. Leuk trouwens dat je je hebt ingeschreven. Ik had je naam er meteen uitgepikt.’

‘Nog steeds dezelfde auto?’

‘Nee. En nog steeds geen lid van de ANWB. Ik moet gaan kijken bij de stenen. Ik zie je zo wel weer, daar? Dan leg ik nog wat uit.’

Ik dronk mijn snelle koffie op en ging wat glimpen opvangen van wat mijn steen zou kunnen zijn. Ik wilde een blokvormige steen nemen, die polijsten en dan van twee kanten er een opening dwars doorheen maken, zodat de ogen elkaar kruisten. Tussen de armen en benen door zag ik minstens drie stenen die al ongeveer de goede vorm hadden. Ik kon best even rustig aan doen.

367

Er stonden drie zware tafels opgesteld met daarop bakken vol vijlen en rollen schuurpapier. Ook lag op iedere tafel een zaag. Het ging niet lang duren of de tuintegels zouden met steenstof bezaaid zijn. Ik had oude kleren aangetrokken. De ene na de andere cursist kwam trots met een rots aanlopen om die met dramatische moeite op tafel te kwakken en te bestormen met vijlen of zaag. Het waren voornamelijk vrouwen. Er werd gelachen om gespeelde onhandigheid met het gereedschap.

In een bak vond ik een mooie, geelbruin geaderde steen die al aardig wat van een kubus had. Hij bleek zes kilo te wegen. Er hoefde niets afgezaagd te worden en ik nam een grove vijl voor het weghalen van enkele bulten en uitstekende randen. De steen was veel zachter dan ik gedacht had. De stevige vrouw naast me zei: ‘Heb je soms een steen nodig voor je muurtje?’ Dat klonk niet erg aardig, al lachte ze erbij. Die van haar was vooral rond, net als zij. Ik kon me inhouden en zei: ‘Bart Jorissen, aangenaam.’

‘O sorry dat ik me niet had voorgesteld. Ik heet Trude.’ Ze keek naar haar handen, die geel geworden waren door de vochtige steen.

Aan mijn linkerkant stelde zich een zekere Job voor. Hij had twee langwerpige stenen liggen en kondigde aan dat die één geheel zouden gaan vormen. Ook tegenover me stonden mensen hun best te doen. De vrouw tegenover me had haar tong steeds buitenboord hangen, maar op de een of andere manier paste dat heel goed bij haar en bij de rode hoofddoek om haar schedel.

Sasha zag me staan en kwam op me af. Als ze lachte was ze mannelijker.

‘Wat gaat het worden, Bart?’

Ik ontvouwde mijn plan. Ze trok wat rimpels in haar gezicht en zei: ‘Dan krijgen we nog wel wat moeite om het daarbinnen glad te krijgen op de plaats waar de twee openingen elkaar kruisen. Ik weet niet of ik daar het perfecte gereedschap voor heb.’

‘Het mag wel een béétje ruw blijven,’ vond ik.

368

‘Laat me daar even over nadenken. Ga voorlopig maar door om er een mooie kubus van te maken. Voorlopig geen schuurpapier voor jou. Dat doen we pas na het boren.’

‘Mooi, je hebt ook een boor!’

‘Ja, wat dacht jij? Zo’n lange, om dwars door een dubbelsteense muur te gaan. Alles wat zoal nodig is, heb ik hier in huis! Ook een complete beeldhouwset.’ En weg was ze weer. Haar billen zagen er nog het mannelijkst uit. Maar door het heupwiegen kregen ook die iets mysterieus. Ik trok mijn ogen van Sasha af en zette me ijverig aan het werk. De vijlen hadden geen moeite met de speksteen. En mijn geoefende handen hadden al na een half uur en heel wat zweetdruppeltjes een strakke kubieke steen te voorschijn getoverd. Hij paste nog net in een emmer die voor het dompelen bedoeld was en de speksteen – of het speksteen? –

begon te glanzen met diepe kleuren dat het een lieve lust was.

Dat kwam me op een schalkse reprimande van Sasha te staan, want ik was veel te vroeg geweest met dat dompelen. Toch haalde ze een boorkoffertje voor de dag en zei met een grijns: ‘Wil je het zelf doen of vind je het spannend om mij het te zien doen?’

‘Doe jij het maar,’ zei ik.

‘Dan mag jij hem vasthouden. De steen.’

Sasha zette een lange 8 mm boor in de accuboormachine en ik zei dat ik een breder gat bedoelde. Zij legde uit dat het verstandiger was om met een klein gat te beginnen om dat dan op te ruimen met ronde vijlen. Ook zei ze dat ze al een oplossing had bedacht voor de randen die tussen de twee ‘kruisende kanalen’

zouden ontstaan.

Ik mocht zeggen waar de boor gezet moest worden en dan de steen stevig vasthouden en daar ging ze. Het had wel iets: een vrouw met een boormachine. Ik hoefde de steen eigenlijk amper vast te houden, maar deed alsof het essentieel was voor deze operatie. Zo kwam mijn zij tegen die van Sasha. Ze rook een beetje naar zweet, maar het was helemaal niet vies. Met een beetje fantasie kon het een nieuwe parfum zijn. ‘ Als het leven wild mag 369

zijn! ’ Toen de zijkant van de kubus aan de beurt was, verzette ik mijn voeten een beetje om nog steeds tegen haar aan te komen. Ze week geen millimeter! Dat wond me nog meer op en ik wist me waarachtig verliefd. Of was het mijn ‘definitie van de situatie’? Zat er al een dokter John in mijn hoofd?

Ze was klaar. ‘En? Kan ik boren, of niet soms!’ De gaten kruisen elkaar inderdaad.

‘Jij kunt boren, Sasha.’

‘Oké, opruimen jij! Die gaten, bedoel ik.’ De volgende klant diende zich alweer aan.

Met een ronde vijl ging het prima, ook al voelde ik me wat slapjes nu. Ik gaf de openingen een diameter van oppervlakkig zo’n drie centimeter en zag wat Sasha bedoeld had: er ontstonden binnenin de kubus scherpe maar onvolkomen randjes tussen de twee kanalen. Er was een vijl met een rondje aan het einde, maar ook daarmee kreeg ik geen vloeiende overgang. Ze had dus echt veel ervaring en ook technisch inzicht. Ik riep het naar haar en ze genoot.

‘Zal ik je dan maar verklappen wat ik bedacht heb?’ Ze was komen aanlopen. Alweer.

‘Ik kan niet wachten.’

‘Ik ga een touw zoeken,’ zei ze. ‘Dat kunnen we dan mooi door de openingen heen en weer halen, net zo lang tot alles mooi glad is.’

‘Prima idee! Zal ik de steen meenemen, zodat we kunnen kijken wat de beste maat is?’

Ze aarzelde, maar stemde toe. En ik volgde haar naar binnen.

Daar had ze nog een atelier met veel meer stenen en veel van haar eigen werk.

‘Mag ik het aanraken?’ vroeg ik.

Dat mocht. Ik stond bij een beeld met fraaie rondingen en streek er met mijn hand over.

‘Vind je dat lekker of zo?’ plaagde ze.

370

‘Het gaat.’ Ik verzamelde al mijn moed. Ze was niet opzij gegaan toen ik tegen haar aan kwam bij het boren. ‘Nog liever zou ik jou aanraken. Mag dat ook, Sasha?’

‘Dat zal niet gaan.’

‘O.’

‘Ik heb al een vriendin.’

‘Wil je er geen vriend bij?’ Ik kreeg het al warm.

‘Bart, val je op vrouwen of op mannen?’

‘Op jou val ik.’

‘Ik wist niet dat het serieus voor je was, anders had ik je er nooit mee geplaagd.’

‘Dus toch niet zo helderziend. . Maar je bent wel een vrouw, toch?’

‘Lichamelijk ben ik honderd procent man, Bart.’

Was het een tegenvaller? Of juist extra spannend?

‘Altijd geweest?’

‘Zeker weten!’

Alles in mij viel stil. Dit ging anders dan ik me had voorgesteld.

‘Kom op, Bart, niemand kan het je kwalijk nemen dat je je vergist hebt.’

‘Nee, precies!’ Was dat het juiste woord: een vergissing?

‘Ja, het spijt me, maar zo ben ik.’

Dit ging over haar flirten.

‘Daar kan anders narigheid van komen,’ zei ik.

‘Maar toch niet van jou, neem ik aan.’

‘Niet van mij, maar misschien trappen er ook verkeerde mensen in.’

‘Er zijn geen verkeerde mensen. Ik geloof heilig in het goede in iedere mens.’

‘Er is niet veel fantasie voor nodig om dat naïef te noemen, Sasha.’

‘Maar nu is die van jou over, in ieder geval.’

Ik dacht na over alles. En peilde mijn gevoelens.

‘Toch?’ voegde ze eraan toe. En even later: ‘Niet dan?’

371

Ik was in verwarring. Het was Sasha op wie ik verliefd blééf. Op een man, dus. .

‘Ik snap wat je bedoelt,’ zei ze. ‘Misschien ben je wel biseksueel.’

‘Net als jij?’

‘Nu denk je dat je mijn geheim geraden hebt, maar ik verklap het niet.’

‘Ik ga maar beter eens op huis aan,’ zei ik.

‘Maar je steen is nog lang niet af! Je moet nog met het touw aan de gang. En schuurpapier: van 50 geleidelijk naar 1500 en dan nog polijsten en bijenwas …’

‘Het kan me nu even allemaal gestolen worden, Sasha. Ik maak het liever thuis af. Hoeveel krijg je van me?’ Ik trok mijn portemonnee. ‘Was het vijfentwintig gulden?’

‘Voor jou wel. Dan krijg je er van mij ook nog een setje bij om je werk af te maken. Een touwtje heb je zelf wel, neem ik aan?’

‘Ja, een touwtje heb ik zelf wel.’

‘Als ik je een advies mag geven: wat je gevoelens ook zijn, verdring ze niet. Accepteer wat je voelt, ook al is het nieuw voor je.’

Hij/zij had het alweer gezegd. Ik perste het door mijn lippen naar het wezen tegenover me: ‘Wil je weten wat nu mijn gevoelens zijn.’

‘Ik denk dat ik een heel eind kom. Je. .’

‘Laat maar!’ zei ik op mijn weg naar de buitendeur, weg van Sasha.

‘Bart, je setje!’ riep hij nog.

‘Ben je nu al klaar?’ vroeg Loes, die Denise uit volle borst aan het voeden was in de leunstoel onder het perkamenten schemerlampje met koperen voet.

‘Nee, ik maak het thuis wel af.’

‘Waarom?’

372

‘Sorry, geen zin om er nu over te praten, Loes.’ Ik zette de speksteen bij de achterdeur als tussenhalte om hem naar de schuur te doen. ‘Waar is Erwin?’

‘Die slaapt. Hij heeft nog een keer gespuugd. Maar laat eens zien wat je gemaakt hebt!’

‘Het is niks. Laat maar.’

‘Nou, raar hoor! Er is trouwens een brief van de bank voor je gekomen.’

Ik opende hem. Alle onderhoudswerkers kwamen over twee maanden op straat te staan. Het technisch onderhoud werd volledig uitbesteed. Eindelijk gebeurde waarover op het werk al zo vaak gesproken was. En wij allemaal kwamen per onmiddellijk op non-actief te staan. Ze waren zeker bang dat er anders installaties gesaboteerd zouden worden?

‘Dat kan toch niet!’ vond Loes. ‘In deze tijd! Bart, ben je lid van een vakbond?’

‘Nee, dat weet je toch wel. En die houden dat toch niet tegen!’

Ik verdween naar boven. Alwéér werkloos! Het liefst zou ik levenloos worden. Maar van Erwin kon ik geen afscheid nemen.

Die dag probeerde ik herhaaldelijk pa op te roepen, maar de goede man liet het jammerlijk afweten, na het debacle bij de Denarius. En ik had hem juist zoveel voor te leggen, schoorvoetend weliswaar. Loes ontliep ik zoveel mogelijk en ik deed veel leuke dingen met mijn zoon, die meteen begon op te knappen vanaf het moment dat hij mij zag. Toen Loes ’s avonds weer naar een onzinprogramma op tv zat te kijken, zei ik dat ik een stukje met de auto ging toeren. Nee, waarheen wist ik nog niet.

Recht naar Het Stokske in ’s Gravenmoer reed ik. De auto parkeerde ik op een zijweggetje. Gelukkig was er maanlicht, want lantaarnpalen had men hier niet nodig gevonden. Er stonden twee auto’s naast het huis. Binnen brandde licht en er was beweging in de huiskamer. Een half uur lang hield ik me schuil in de bosjes om de silhouetten in de huiskamer te volgen. Het waren twee mensen 373

en in één ervan meende ik Sasha te herkennen. Die stond geregeld op, had natuurlijk geen rust in zijn gat. Ik sloop dichterbij door een bloemperkje. Achter het huis begon een hond te blaffen die ik die ochtend niet gezien had, maar binnen leidde dat niet tot een reactie.

De andere persoon was een vrouw. Of toch een man? Ik zie dat niet meer voor me, maar het zou ook kunnen dat ik het toen al niet kon zien. Was Sasha lid van een club van duoseksuelen? Hij had wel over een geheim gesproken, maar ook over een vriendin. Nu stond hij iets in te schenken. Ik voelde me duizelig worden. En homofiel.

Er stak een briesje op en de hond ging harder blaffen. De twee liepen naar de achterkant van het huis om te kijken of daar iets verdachts was. Ik kon maar beter weggaan voordat het stelletje aan de voorkant kwam kijken.

Gelukkig liep ik al op de weg toen de rottweiler naar de voorkant van het huis kwam stormen. Het beest hield stil bij het einde van het tuinpad en was blijkbaar zo afgericht dat zijn territorium daar ophield. Ik liep snel door, maar niet zo dat het als rennen kon worden uitgelegd.

‘Wie is daar?’ hoorde ik Sasha roepen. ‘Bart, ben jij dat?’

Ik probeerde in het duister te verdwijnen, maar de maan werkte niet mee.

‘Bart, ik weet dat jij het bent! Ga geen moeilijkheden maken!’

Nee, daar ben jij specialist in, moet ik gedacht hebben.

‘Waar ben je allemaal geweest?’

Ik haalde mijn schouders op.

‘Kunnen we even praten?’ vroeg Loes.

‘Nee.’

‘Toch wil ik dat je weet dat ik wil scheiden,’ zei ze, versneld als een slapstick.

‘Zo, het hoge woord is eruit!’

‘Ben je daar blij om of zo? Lucht het jou misschien op?’

374

‘Och, eigenlijk zijn we al gescheiden, niet? Emotioneel gesproken.’

‘Ik hoopte al dat je het zo zou zien.’

‘De kinderen delen, maar, dus?’

‘Je bedoelt dat je Erwin wilt?’

‘Natuurlijk! Je ziet het ventje tegenwoordig amper staan. Je gaat me toch niet vertellen dat je hem ook wilt hebben?’

‘Kun jij voor hem zorgen dan? Neem je een oppas? Of ga je helemaal niet meer werken?’

‘Ik heb je toch verteld wat er in die brief stond: non-actief! Dat betekent dat ik niks te doen heb.’

‘Als je niet gaat werken, kun je Erwin wel vergeten. Ik wil niet dat hij in de armoe terechtkomt.’

‘Beter arm en gelukkig dan te leven bij zo’n achterdochtig iemand als jij, Loes. En dan druk ik me nog bovenmenselijk netjes uit.’

‘Bart!’

‘Ach sodemieter toch op!’ Ik liep terug naar de deur. ‘Daarom wilde je toch een dochter? Zodat we de kinderen konden delen?

Als je eerlijk bent? En voor ik het vergeet: je kunt tevreden zijn. Ik ben waarschijnlijk homo geworden en ik hoop dat Erwin het ook wordt. Maar ik zal altijd ontkennen dat ik dit gezegd heb. Je zoekt het maar lekker uit!’

Ik schrijf dit nu wel, maar het zou ook kunnen dat ik heel wat anders zei, want ik kan niet goed geloven dat ik me zo duidelijk uitdrukte terwijl het al zo’n rommel in mijn hoofd begon te worden.

In ieder geval: nu pa onbereikbaar was geworden, reed ik naar moe. Het was half tien, dus dat kon nog wel. Ik toeterde zodat ze me hoorde aankomen en ging zoals altijd achterom door de dam, die ik vorig jaar samen met Mari Dame had geplaveid.

Tegenwoordig woonde Mari in de ouderlijke woning, zijn vader gebroken in een verzorgingstehuis.

375

Volgens mij zag ik al snel dat moe bezoek had en herkende ik Fred. Die was er lang niet geweest, voor zover ik wist. Jammer, net nu ik haar zoveel te vertellen had!

‘Fijn Bart, dat je er bent!’

‘Dag Bart!’

Ik gaf moe drie zoenen, Fred moet aan een hand genoeg hebben gehad. Ik zag papieren liggen op het tafelkleed dat met de befaamde smyrnastechniek tot stand was gekomen: ze hadden iets zitten bespreken.

‘Het gaat goed met Abel!’ zei moe. ‘Fred heeft contact met hem!’

De man stond te glunderen. Ik ging eerst mijn jas weghangen.

‘Vertel maar eens,’ zei ik.

Moe keek naar Fred, die maar al te graag het woord nam.

‘Hij zit bij mij in de gebedsgroep,’ zei hij trots.

Ik moest lachen en moe deed mee.

‘Hebben we het over mijn broer?’

Moe zei: ‘Maar we wisten toch dat hij gelovig aan het worden was, Bart? Hij had het toch wel eens over God?’

‘Fred, kun je iets meer vertellen over die gebedsgroep?’ zei ik.

‘Het is een charismatische gebedsgroep,’ zei Fred. ‘Dat is een tamelijk uniek fenomeen in de katholieke kerk, want die moet er nog een beetje aan wennen dat de Heilige Geest ook influisteringen heeft voor mensen buiten de kerkmuren. We zingen, lezen in de Bijbel, een enkeling danst en we zijn gelukkig met wat de Heilige Geest ons ingeeft. Abel zingt al volop mee en soms doet hij ook mee aan de tongentaal.’

Daar had ik nog nooit van gehoord.

‘Maar je bent toch gedoopt!’ zei Fred.

Ik keek naar moe. Die had er ook nog nooit van gehoord, terwijl zij toch ook was gedoopt, en veel eerder dan ik. Niettemin vond ze dat het goed ging met haar eerstgeborene.

‘Peggy is onze herder,’ zei Fred. ‘En zij vindt dat hij zich heel goed ontwikkelt, zeker zoals zij zijn tongentaal duidt. Dat is als de Heilige Geest klanken via onze mond uit. Na een opzwepend lied 376

ziet Abel soms lichtflitsen en een enkele keer heel wat meer. Maar wat belangrijker is: hij is een begenadigd spreker. En het allerbelangrijkste is dat hij een brugfunctie vervult tussen ons en de parochie.’

‘Hoe komt Abel daar zo verzeild, in die gebedsgroep?’

‘Dat heeft hij op papier gezet, voor zijn broeders en zusters. Ik speel gitaar en verzorg de muzikale begeleiding.’

Ik reikte naar de papieren, maar ik meen me herinneren dat Fred ze een stukje naar zich toe haalde.

‘Hij zit in de beveiliging,’ zei hij. ‘Bij ons zag hij laatst iets heel bijzonders. Zal ik vertellen hoe dat ging?’

Wij wilden het wel eens horen. Moe wist het ook nog niet.

‘Toos zei dat ze de rode gloed van Gods heerlijkheid zag die alle gelovigen bijeenbracht en dat zij dansten voor Zijn heilige aanschijn. Peggy dankte de Heer voor dat beeld en Herman zei: ik zie de mensen als broeders, zij rijgen de armen ineen en er heerst harmonie, geen onvertogen woord valt er onder de broeders.

Toen viel er een tamelijk lange stilte en ik zag dat Peggy Abel gebaarde dat hij ook iets mocht zeggen, over de rode gloed misschien. Abel ziet die namelijk ook wel eens en zij had de ingeving dat de Heilige Geest iets via hem wilde openbaren. Abel zei: ik zie ook wat! Hij moest doorgaan van Peggy. En toen zei hij: het is mijn broer, die ik al vier jaar niet heb gezien. Ja! zei Peggy.

Hij lacht naar mij, zei Abel. En Peggy dankte de Heer zachtjes, alsof ze nog meer verwachtte. En toen zag ook Abel die rode gloed, achter jou. Achter jou, Bart!’

‘Toe maar,’ zei ik. ‘Een rode gloed. En hoe ging het dan verder?’

Fred aarzelde.

‘Fred?’

‘Tja. Peggy vroeg of hij nog meer zag. En Abel zei – ik moet eerlijk zijn – letterlijk: ja, het is verdomme – sorry! – zijn huis!’

Ik moest erom lachen, bijna. Mijn huis...

‘En dat papier?’ zei ik.

377

‘Daarin beschrijft hij hoe zijn bekering in het werk is gegaan.

Na deze achtergrondinformatie kun je het wel lezen, als je wilt.

Het is heel knap beschreven.’

‘En heel mooi,’ zei moe. ‘Heel indrukwekkend.’

‘Ja,’ zei Fred, die er speciaal voor opstond om mij de drie velletjes dramatisch in de handen te stoppen.

Ik las de tekst hardop.

Lang geslapen had Abel niet, toen het tijd werd om te doen waar hij bij nader inzien verbaasd over was: paragliden. Daar had hij zich drie weken geleden voor opgegeven, want het moest toch heerlijk zijn om te zweven boven de bomen. Daar kon hij best eens meer aan hebben dan aan weer twee weken aan een Spaanse of Portugese kust of in een muffige hut in dat Zwarte Woud.

‘Is Abel daar ooit geweest?’ vroeg ik aan moe.

Zij wist het ook niet, dus was het uit zijn schrijversduim gezogen.

Bij Moergestel reed hij langs prachtige velden met een uitbundige mengeling van paarse, blauwe en gele bloemen. Bestonden er eigenlijk ook groene bloemen?

Ik sloeg een stukje over.

In de verte waren zweefvliegtuigen en boven hem deltavliegers. Hij volgde het bordje ‘Tandem Paragliden’ en parkeerde zijn auto in het gras.

Vanaf de verre overkant van een weiland reikten twee touwen om aan deze kant te eindigen in twee onoverzichtelijke constructies, elk bestaande uit twee mensen, een parachute en een gigantische bult op de rug van de achterste persoon. Abel kreeg te horen dat hij over een half uur aan de beurt zou zijn en over een kwartier de uitrusting aan kon doen. Intussen moest hij een papier 378

ondertekenen waarin hij de organisatie vrijwaarde van aansprakelijkheid. Hij moest onwillekeurig terugdenken aan de kabelbaan in Dinant. Maar hij had geen onheilspellend voorgevoel.

‘We hebben vandaag wat last van de deltavliegers,’ zei een meisje met een tattoo in haar nek.

‘En van de wind,’ zei een man. ‘Die maakt het opstijgen lastig en blaast ook de delta’s deze kant op.’ De man deed verwoede pogingen om een enorm stuk doek onder controle te krijgen. Hij droeg een kuipstoel op zijn rug, met allemaal vakjes erin. Met de bewegingen van een dirigent stond hij te trekken aan een kluwen van touwen die hem verbond met een grote uitgeklapte parachute. De wind maakte dat vrij lastig. Terwijl de man daarbij heen en weer stond te huppelen, probeerde een vrouw, die aan zijn voorkant vast zat, overeind te blijven.

‘Dus goed eraan denken om mee te lopen in de richting van die bomen daar, dus tegen de wind in!’ werd er geïnstrueerd. Een nerveuze bevestiging volgde vanonder een wat ruim bemeten helm.

‘En dóórlopen, ook al raak je de grond niet meer.’

De tandem zette zich in beweging. Met de parachute achter zich begonnen ze te rennen naar een bomengroepje rechts langs het weiland, bijna dwars op de richting van het touw dat de vrouw naar de overliggende zijde van het lange weiland probeerde te trekken.

Dat viel allemaal niet mee en het tweetal moest zich dan ook aanpassen aan de richting van het touw. Ondanks die koerscorrectie zetten de benen van de vrouw hun loopbeweging in de oorspronkelijke richting voort en werden daardoor te kort. Alles kwam nu op de man aan en even leek dat een voordeel te zijn. Maar toen vertoonde de parachute een ruk naar achteren. De natuurwetten protesteerden tegen de poging van iets om zich in drie richtingen tegelijk te bewegen en de tandem belandde kop voorover in het gras. De vrouw onderop, daarop de instructeur en daarop weer het kuipstoeltje. Ze werden tien meter aan het touw meegesleurd tot de spanning daarvan wegviel. Opstaan lukte pas 379

toen de man de parachute plat had gekregen door als een poppenspeler aan een paar touwtjes te trekken.

‘Kijk, zo moet het dus niet,’ zei het meisje met de tattoo in haar nek.

‘Iedereen kan zeggen wat hij wil,’ zei ik, ‘maar hij heeft toch redelijk leren schrijven, niet?

Er werd hartstochtelijk geknikt en moe was erg blij met mijn opmerking.

Een deltavleugel kruiste op grote hoogte triomfantelijk over hun weiland en lachte ons uit. Het tweetal – op het oog onbeschadigd –

stelde zich met veel moeite op voor een nieuwe poging, nu ook door een zwerm kraaien uitgejoeld.

De tweede poging lukte en het was erg leuk om te zien hoe de vrouw haar loopbeweging voortzette terwijl de tandem al goed en wel in de lucht hing. Dat hoorde zo, de parachute klom en klom, en na enkele minuten viel het touw los omlaag.

‘De lier heeft zijn werk gedaan,’ was de uitleg van het meisje, dat hem stukken uitrusting begon aan te reiken. Ze hielp met de gespen in zijn lies.

‘Het is irritant dat de deltavliegers zich niet aan de regels houden,’ ging ze verder. Normaal gesproken zou Abel – zeker na zijn beveiligingscursus – daar uitgebreid op zijn ingegaan, maar de aanblik van de vlieger tegen het zonlicht fascineerde hem.

‘Dageraadsvleugels,’ kwam er uit zijn mond.

‘Deltavleugels,’ corrigeerde het meisje met de tattoo.

Na het probleemloos opstijgen van een tweede tandem was Abel inderdaad aan de beurt. Een karretje kwam het uiteinde van de kabel terugbrengen. De instructeur legde uit wat er allemaal in zijn harnas zat – zoals hij de kuipstoel noemde – en dat die constructie dus ook diende om eventuele harde landingen op te vangen (maar dat kwam bijna nooit voor). Hij vertelde over de lier die aan de andere kant van het veld stond te trekken en dat ze in de gaten 380

gehouden werden door een wijs iemand die de machine stond te bedienen. Van Abel werd verondersteld dat hij op enkele honderden meters hoogte de kabel kon ontkoppelen door een druk op een soort knoop aan zijn buik, uiteraard op het moment dat de instructeur zou aangeven. Abel voelde een lichte kriebel in diezelfde buik en een wat onmachtig gevoel in de knieën. Hij probeerde zich te concentreren op het machtige gevoel waarvoor hij gekomen was.

Als hij zich voorstelde dat het er was, zou het misschien komen.

Vanuit het niets sprak een stem midden in zijn hoofd: ‘Mijn God, Gij peilt mijn hart. Gij weet of ik zit of sta en Gij doorziet mijn gedachten van verre.’ Een psalm, het was een psalm! Vannacht die vos en nu dit weer. .

‘Weten jullie iets over een vos?’

Nee, zij wisten ook niets over een vos. Ik vond het een raar verhaal worden met een heel andere kant van Abel dan waarmee ik vertrouwd was. Waar moest dit heen?

‘Dus als de kabel begint te trekken, lopen we naar de bomen,’ zei de instructeur. Het was eerder een ‘touwtje’, maar het begon zich wel te rechten. Abel maakte zich klaar.

Daar was de stem weer: ‘Gij hebt mijn weg bepaald. Gij zijt vertrouwd met al mijn gangen.’ Hij slikte. Het moest niet veel gekker worden. .

Maar het ging verder: ‘Vóór en achter omgeeft Gij mij volkomen.

Gij hebt Uw hand op mij gelegd.’ De woorden sloegen hem tegen de schedel. Ook voelde hij een elleboog van de instructeur, die hem op de schouder een teken gaf. Het was erg moeilijk om zich te concentreren. Moest hij het maar afblazen? Kon dat eigenlijk nog?

‘Lopen!’ klonk het achter hem. En in hem: ‘Gij hadt mijn wezen van aanvang af gezien. Alle jaren van mijn leven stonden in Uw boek nog voordat Gij één ervan geschapen hadt.’ Abel zette zich in beweging richting bomenpartij. Het was nog moeilijker dan hij had 381

ingeschat, met dat touw dat de andere kant op trok, en een enorme parachute die hem achteruit wilde trekken.

‘Leid mij op de weg die toekomst heeft.’ Hij werd bang. Wat hem betrof was er geen sprake meer van lopen, want zijn voeten raakten de grond niet meer.

‘Doorlopen!’ gebood een stem achter hem. Maar er viel al niets meer te lopen.

‘Stijg ik op naar de hemel: daar zijt Gij.’ Ook de instructeur had het lopen nu opgegeven en ze klommen omhoog. Het ging lukken!

Abel had een overweldigende ervaring, maar anders dan hij verwacht had. Zijn grip op de gebeurtenissen was tot een absoluut minimum gedaald. Het leek een beetje op het gevoel dat hij na de mellow yellow nooit helemaal was kwijtgeraakt. Met dit verschil: er was een hogere macht die nu alles leidde. Ook de instructeur was een instrument van een kracht die zich onstuitbaar openbaarde. De touwtjes in zijn handen waren daar van hogerhand tijdelijk in gelegd en een psalm had het voor het zeggen.

‘Hij heeft een nieuwe vorm van horror gevonden,’ zei ik.

‘Bart!’ zei moe.

Dus las ik de rest in stilte.

‘Waar zou ik U ontlopen, waar U ooit ontvluchten?’ De bomen werden snel kleiner. Hij zag nu heel duidelijk de lier waarmee het touw hem verbond. Even later leken ze op hun hoogste punt aangekomen, maar dan met de wind mee, iets naar links. Een kraai kruiste voor de zon langs.

‘Al verhief ik mij op de vleugels der dageraad, tot aan de uiterste kust der zee, ook dáár zou Uw hand mij geleiden. Aan Uw rechterhand zoudt Gij mij houden.’ Hij voelde een elleboog tegen zijn rechterschouder.

‘Gij laat mij nooit los.’

‘Losmaken maar,’ luidde dan toch de instructie.

382

Zoals hem was voorgedaan gaf hij een tik tegen de bevestiging van de kabel. Deze schoot gelukkig wel los, maar zat nu ineens om zijn rechterenkel. En stevig ook. Dat kwam door een metalen beugeltje dat aan het touw zat en nu het centrum van een knoop vormde.

‘Al zou ik afdalen naar het dodenrijk, ook dáár zijt Gij.’ Daar was Abel toch nog niet aan toe en hij bukte zich om de strik te ontwarren. Het beugeltje prikte hem door de spijkerbroek heen.

‘Kabel losmaken nu!’ luidde een nieuwe instructie, maar hij had de indruk dat de woorden niet tegen hem gericht waren, want hij was met niets anders bezig. Het bleek inderdaad niet tegen hem te zijn, want het touwtje sprong aan de kant van de lier los, zodat ze een ruk naar links maakten. Nu had hij enkele honderden meters touw aan zijn voet hangen.

‘Hoe zou ik aan Uw aandacht ontsnappen, hoe aan Uw blikken ontgaan?’ Geen mens kon dit bedenken. En die woorden kwamen niet uit hemzelf! Maar als er een God was die dit alles regisseerde, dan moest het uiteindelijk goed gaan. Was het waar wat hij gelezen had?

Het touw zat voorlopig goed vast. Niet alleen aan zijn enkel maar nu ook aan de andere kant, aan een boom. Het begon verdacht veel op een nachtmerrie te lijken.

‘Ontwaak ik, dan nog ben ik bij U.’ Er was geen beginnen aan.

Misschien moest hij zich maar met de gedachte verzoenen dat hij vandaag oog in oog met zijn Schepper kwam te staan. Er werd nu hard aan zijn voet getrokken en toch dreven ze naar links. In de verte zag Abel een zweefvliegtuig aankomen. Zat dat eigenlijk wel hoger?

‘Ik kan niets doen,’ zei de instructeur. ‘Ik mag de besturing niet loslaten!’

‘Geeft niet,’ zei Abel dapper. Hij probeerde zich te ontspannen.

‘Kappen nou!’ De stem achter hem ging benauwd klinken. ‘Dit is menens!’

383

Abel wilde een nieuwe poging doen, maar plotseling zei het touw

‘PIEW!’ en weg was het. Ze gingen voorlopig nog niet dood en God was vanaf nu springlevend!

‘Dus het gaat goed met Abel, vinden jullie?’ zei ik.

Fred en moe knikten.

‘Noem dat maar goed!’

Fred wilde niet van andere gedachten weten. ‘Het was psalm 139,’ zei hij, ‘die Abel heeft belééfd! Heb je het wel goed begrepen?’

‘Fred,’ zei ik, en toen zoiets als: ‘jij kent Abel op dit moment beter dan wij, denk ik. Daarom heel iets anders: zou het kunnen dat Abel. . homofiel is?’

‘Bart!’ Dat wilde moe niet horen. Misschien deed het haar denken aan aloude discussies, toen we met het idee speelden wie van ons tweeën de homo was. Maar waarom konden we het niet allebei zijn? Nu alle blokkades met zoveel geweld waren weggeslagen?

Fred dacht diep na. ‘Nu je het zegt. . het zou best kunnen.’

Het ging ongeveer zo. Er brandde in de boerderij wel licht, maar nu heel anders. Ik parkeerde op dezelfde plek. Uit de achterklep van de auto haalde ik mijn donkergroene regenpak en toen ik het aan had goot ik er ammonia overheen. Een uur in de wind stonk ik en dat moest genoeg zijn om mijn eigen geur voor die bloedhond te verbergen. Het gaf een geweldige geurklap in mijn neus. Die ging maar langzaam over.

Ik moest hem/haar zien! Dat recht had ik verworven doordat Sasha mij voor vier jaar het hoofd op hol had gebracht met zijn geflirt. Maar het was meer dan een recht. Ik kon aan niets of niemand anders meer denken. En had Sasha zelf niet gezegd dat ik mijn gevoel moest accepteren? Of zoiets? Abel had het altijd wel geweten. Homofiel moest ik zijn: dat verklaarde mijn onrust. Ook verklaarde het dat ik altijd moeite had gehad met mijn broer: die 384

herinnerde mij aan datgene waarmee ik de confrontatie nog niet aankon. Werd het nu geen tijd dat ik uit de bekende kast kwam?

Naast het huis stond maar één auto. Ik zocht weer een plekje in de bosjes op, maar al heel snel werd het duidelijk dat er niemand in de huiskamer was. En de hond was nog steeds stil. Die was ik mooi te slim af! Ik sloop naar de zijkant van het huis, de kant waar het atelier was. Daar kwam wel geluid vandaan. Een typisch speksteengeluid was het, vermoedelijk van een vijl. Ik kwam bij het raampje en keek voorzichtig om het hoekje heen. Ja, daar stond Sasha. Hij stond op zijn best te vijlen, met flinke zweetplekken rond de oksels. Het was moeilijk te zeggen wat hij aan het maken was. Maar het was weer één en al ronding. De tong kwam naar buiten als hij zich inspande. Het was een spits puntje.

Maar na wat hij mij geflikt had, kon het evengoed een gevorkt puntje zijn. Er stonden druppeltjes op zijn voorhoofd en de haartjes zaten in piekjes. Alles stond hem goed.

Ik hoorde een vervaarlijk gegrom naast me. Die kuthond liep los! Het grommen ging over in hard blaffen. Ik ging ervandoor, maar de hond viel aan en een machtige kaak sloot zich om mijn onderbeen. Het deed gruwelijk zeer. Ik probeerde nog weg te lopen, maar dat maakte het alleen maar erger. Sasha kwam ook al achter het huis vandaan. Met een dikke vriendin, die er heel erg lesbisch uitzag.

‘Verdomme, Bart, ik had je nog zo gewaarschuwd!’ Het was niet uitsluitend woede wat ik in deze stem hoorde.

De hond schudde aan mijn been.

‘Haal dat beest weg!’

‘Ga je dan?’

‘Ja.’

‘Cindy! Af!’ De hond liet los. Nu voelde ik de pijn nog beter.

‘Bart, nou opsodemieteren!’

‘Maar ik hou gewoon van je! Daar is toch niks mis mee! Kom op, Sasha!’

385

‘Opsodemieteren, zeg ik! Is het zo nog niet duidelijk genoeg dan? Voel eens aan dat been!’

‘Ik moest toch mijn gevoelens volgen?’

‘Bart, je bent gevaarlijk bezig. Je kent me niet! Ik ben heel anders dan je denkt.’

‘Nee, daar heb je wel een beetje gelijk in. Maar ben ik inmiddels niet aardig bezig je te leren kennen?’

‘Eén heel goede raad: blijf hier weg! Echt! Blijf ver van mij vandaan, heel ver, voortaan, altijd!’

‘Ga weg, man!’ zei de vriendin.

Ik had A gezegd. Kon ik nalaten B te zeggen en er de rest van mijn leven over wakker te liggen? ‘Mijn huwelijk ligt aan gort.’

‘Dat zul je dan zelf wel gedaan hebben.’

‘Het komt door jou, Sasha! En of de duvel ermee speelt: ik ben werkloos, net als vier jaar geleden, vlak vóór ik je ontmoette!’

‘Je bent overspannen, Bart.’

Dat zou kunnen, maar moeten de belangrijkste beslissingen van mensen juist niet onder spanning genomen worden?

‘Ik zal blijven terugkomen!’

‘Dan kies je ervoor!’

Ik snapte het niet en schudde daarom mijn hoofd in iets wat kon worden uitgelegd als vertwijfeling. Hij/zij was ook niet helemaal duidelijk, want trilde. Was het angst, of toch iets van ingehouden hartstocht? Zoals ik die van mij te lang verborgen had gehouden, tegelijk met mijn ware aard. .

‘Dat het met jou heel verkeerd gaat aflopen!’ verduidelijkte Sasha.

Ik moest lachen om het vooruitzicht. ‘Dat is niks nieuws. Veel slechter dan het nu gaat, kan het niet. Haha!’

De hond gromde weer, de vriendin ook.

‘Met jou misschien, ja,’ zei Sasha. ‘Maar je gezin?’

‘Welk gezin?’

‘Je huis dan?’

386

Benzine

Dit is waar ik vooral zo’n hekel aan heb: dit hier bij John op de kamer, dit gedoe in het domein van een derderangs therapeut. En nog steeds dezelfde deprimerende troep op zijn bureau. Weet hij dan echt niet dat het slecht is om mensen aan je bureau te ontvangen? Of doet hij het expres, om nog een stukje groter te lijken? Met een machtige maai van zijn linkerarm heeft hij enkele van de tijdschriftartikelen, brieven en beduimelde boeken tot een nieuw stapeltje opzij gebulldozerd, zodat er een plek is ontstaan waar ik handen, ellebogen of desnoods het moede hoofd te ruste kan leggen, naast het doosje met de snotterpapiertjes. Maar die lol gun ik hem niet.

‘Ik tel er al vijf en voel een zesde aankomen, Bart. En je weet best waar ik het over heb: onduidelijkheden, interessante gaten in dat boeiende verhaal van je, probleempunten tussen jou en de realiteit.’

‘Zo!’ zeg ik, oprecht onder de indruk. Is het verstandig om te doen alsof ik niet weet waar hij het over heeft?

Het maakt niet uit, hij gaat toch wel door. ‘Héb je seks gehad met die oom Willem?’

Wow! Die heb ik niet zien aankomen! Dat hij daar nu nog aan denkt!

‘Je hoeft geen antwoord te geven, hoor. Nu nog niet. En al helemaal niet naar mij toe. Voor jezelf wel, op een dag tenminste.

Maar vond je het stiekem toch lekker, toen je voor burgemeester gezet werd? Was het wel echt alleen om Abel te beschermen?’

Ik moet mijn geschrift straks ook nog eens teruglezen. John pikt meer op dan me lief is.

Hij haalt iets uit zijn bureaula, een lijstje. Blijkbaar heeft hij ze in zijn hoofd toch niet alle vijf op een rijtje. ‘Ben je er nog achter 387

gekomen of het die buurman was die gelijk had, of Abel? Over wat er in ’t Vosje gezegd was?’

‘Dit hoort bij de therapie,’ veronderstel ik. ‘Je wilt me in de war brengen en denkt dat dat goed is voor me. Maar weet je dat zeker?’ Want zou hij niet gewoon nieuwsgierig zijn?

Hij knikt, hij is zeker van zijn zaak. ‘Ik heb er nog een paar, maar je moet er niet van schrikken. Het is goed dat je op deze manier de dingen bespreekbaar hebt gemaakt, dat je handvatten creëert. Ik wil je alleen maar waarschuwen dat wat je in dat vorige hoofdstuk geflikt hebt, de verkeerde kant op gaat! Je overlaadt de lezer bewust met twijfels, wéééét je?’

Ik lach: daar was ie weer!

‘En, bén je homo?’

Vraag dat maar aan Sophie, zuig ik weg van mijn lippen waar het al op lag. Het is beter om gewoon nee te schudden.

‘Nog geen antwoord geven,’ zegt John. ‘Laat het lekker rusten, zodat je onderbewustzijn ermee aan de slag kan. Er zijn dingen waar dat onderbewustzijn veel beter raad mee weet dan dat rare bewustzijn van ons. Dat heeft je hier gebracht, in de eerste plaats.’

Is dat zo? Wacht, hij zei ‘ons’. We zijn een ons geworden: niets blijft mij bespaard. Waarom vertrouw ik deze man niet? Omdat hij de sleutel naar een gezonde toekomst heeft? Geloof ik dat? En waren het er al vijf. Nee, vier toch?

‘En de laatste voorlopig: toen je de gebeurtenissen in gang zette die tot Abels ontslag leidden, was dat toen wel voor de volle honderd procent uit goede wil, om hem te helpen?’

Ik begin te knikken. Loyaliteit! Hij legt zijn lijstje weg.

‘Wacht even,’ zegt John, die nu zijn uiterste best doet op zijn subtropische tongval. ‘Zou het niet kunnen dat je Abel in moeilijkheden gebracht hebt omdat je een te … simpele kijk op de werkelijkheid had? Omdat je er te gemakkelijk van uitging dat jouw kijk op de realiteit de enige juiste was?’

Ik weet het niet meer. Moest ik niet juist helder zijn?

388

‘En zat er echt niet een element in van hem eens op zijn nummer zetten?’

Nu schud ik hard nee. ‘Dat weet ik zeker!’

‘De andere dingen niet, Bart?’ Hij kijkt me niet aan, expres!

‘En je zei dat ik geen antwoord hoefde te geven.’

‘Als je je daarvan bewust bent, waarom begin je dan toch antwoord te geven?’

‘Volgens mij ben jij een heel bijzondere therapeut,’ zeg ik.

‘Dank je,’ zegt hij, terwijl hij ontspannen achterover leunt.

‘Het was niet als compliment bedoeld.’ Heb ik dat echt gezegd?

Niet twijfelen, niet waar John bij is!

Hij trekt een pruillip als een driezitsbank. ‘Dat is ook niet erg aardig van jou!’

Ik weet niet veel beters te doen dan mijn schouders ophalen.

Moet ik hier ook al leren aardig te zijn? Waarom zeurt hij over dit soort dingen?

Hij raadt mijn gedachten. ‘Ik begin hierover omdat ik –

nogmaals! – in het laatste hoofdstuk gezien heb dat je allerlei twijfels gaat uiten. Ik heb nog liever dat je dingen te raden laat dan dat je twijfels op papier zet.’

‘Waarom?’

‘Sasha heeft gebeld.’

Shit!

Hij gaat verder: ‘Denk je dat het verstandig is om hem/haar te ontmoeten?’

‘Nee! Jij toch ook niet, neem ik aan?’

‘Misschien kan hij/zij helpen om je gedachten te ordenen.’ Hij kijkt me niet aan, dus waar is hij nu weer op uit?

‘Ik denk het niet,’ meen ik.

‘Hmm.’

Ik zwijg even: het wordt te gevaarlijk om iets te zeggen.

‘Waarom wil je niet met hem/haar praten?’

Ik weet iets: ‘John, ben jij dan zelf niet bang dat ze me aan het twijfelen brengt?’

389

‘Ze. Waarover?’

Ik had juist gehoopt dat hij mij dat kon uitleggen. Hij begint me weer indringend aan te kijken. Het lijkt wel chantage. Kut!

Ik probeer hem even uit: ‘Jij bent de psychiater, John. Wat zou het voordeel kúnnen zijn?’

‘Dat weet ik niet, Bart. Als het goed is, ken jij jezelf beter dan ik jou.’

Klootzak! Je weet toch dat het niet goed is, met mij, hier, bij jou.

Hij gaat verder: ‘Het is alleen aan mij om jou zover te krijgen dat je jezelf leert kennen. Als Sasha daarvoor nodig is, dan is dat zo.’

Dat begint al verdacht veel op een dreigement te lijken.

‘Is er een alternatief?’ probeer ik.

‘Als je me laat zien dat je schrijven weer éénparig wordt, is het volgens mij niet nodig om Sasha te laten komen.’

Eenparig? Wat mag dat in godsnaam betekenen? Ben ik dat in de bieb ooit tegengekomen?

‘Gewoon niet die twijfels! Ik wil de Bart lezen die recht door zee is, nuchter, zeker van zichzelf. Dat zal goed zijn voor je!’

Ik haal mijn schouders op, voor de zoveelste keer in de PAAZ.

‘Dus wij begrijpen elkaar? Bart!’

Plotseling voel ik een rode gloed opstijgen, diep van binnen, en die neemt bezit van me, pijlsnel. ‘Van mij mag er benzine over, over dit hier, over Sasha, ja over jou en dan gelijk maar over mij!’

John is geschrokken. ‘Je moet het niet zo serieus nemen, weet je.’

Ik zit te trillen en een halve meter tandvlees probeert mij tot rust te brengen.

‘Het gaat goed met je, Bart. Dat vind ik echt! Ik denk dat er een zee vol vers leven aan je voeten kabbelt en dat heb ik ook nog tegen Loes gezegd. En tegen je kinderen.’ Hij steekt twee vingers op om uitdrukking te geven aan zijn betrouwbaarheid. ‘En ga vooral zo dóór! Nou ja, met een kleine aanpassing.’

390

Deze man verdient al zo lang niet meer het voordeel van de twijfel, maar waar moet ik gaan klagen? Kan ik een second opinion bij die Russische dokter aanvragen? Durf ik dat? Houden ze elkaar niet de hand boven het hoofd? Wat is er ten goede gekeerd sinds ik die man heb laten doorschemeren dat er iets niet klopte in mijn therapie?

‘Ik zei: met een kleine aanpassing.’

‘O?’

‘Even een kleine demonstratie, Bart. Vertel me nog eens dat verhaal van Abel, over dat paragliden.’ Tevreden leunt hij nog verder achterover.

‘Dan moet ik even spieken,’ speel ik het spel mee.

‘Dat dacht ik wel!’ Hij zit rechtop nu. ‘Je zuigt de laatste tijd wel erg veel uit je duim, Bart!’

‘Het is niet míjn duim waar ik het uit zuig, John.’ Ik zeg het verschrikkelijk rustig. ‘Het is die van Abel.’

Mijn psychiater ziet water branden, vuur stollen, aarde verdampen. Het is gelukt: ik heb John volledig tuk!

‘Wat bedoel je?’

‘Zal ik even het papier van Abel pakken?’

‘Heb je dat dan???’

‘Natuurlijk, hoe zou ik het anders hebben kunnen opschrijven.’

‘Pak maar even,’ zegt hij, nog steeds ongelovig. Ik weet zeker dat hij mijn koffer heeft laten doorzoeken.

Ik loop naar mijn slaap- annex schrijfkamer, lach een halve minuut uit volle borst en trek mijn koffer onder uit de kast en Abels verhaal uit het verborgen vakje bij de bodem. Triomfantelijk loop ik terug naar John, die het papier uit mijn handen trekt. Ik zie hem worstelen met zichzelf en hoe hij moet reageren.

‘Geweldig!!!’ wordt het. De zwarte handen met de witte binnenkanten zitten zowat tegen het plafond. ‘Eerlijkheid wordt beloond!’ Hij roept het zonder een spoortje vreugde. ‘Ga maar verder met schrijven, Bart.’

391

Hij houdt zich goed, vind ik. Mooi dat hij nu niet in de positie is om nog te zeuren over teveel details of zelfs over twijfels. Komt dat even goed uit bij de volgende hoofdstukken!

Fred had bij moe al verteld dat Abel in Waalwijk was komen wonen en wij schaamden ons kapot dat we zelfs dat niet wisten.

Hij woonde niet eens zover van moe vandaan. En nu was ik door Fred thuis gebeld dat Abel, als lid van de gebedsgroep St. Clemens, in de Clemenskerk iets mocht voorlezen. In de zondagsmis nota bene. Daar was ik zelf al lang niet geweest. De reden dat ik ging had dáár niets mee te maken, het was uitsluitend nieuwsgierigheid naar mijn broer en hoe het met hem ging, nog wel in een katholieke kerk. Ook moe ging, dus haalde ik haar op.

En ook Erwin zat in de auto: het kon geen kwaad als hij iets meer onder de mensen kwam.

‘Fred zal het wel fijn vinden om u in de kerk te zien,’ zei ik.

Flarden van het sinterklaasgedicht waren nog steeds in uithoeken van mijn hoofd te vinden.

‘Ik heb niets met Fred,’ zei ze. ‘Ach, kijk toch eens wat een lief ventje!’

Erwin was vier en soms een beetje mensenschuw. Ik was van plan om veel met hem te gaan doen nu ik de dingen van Loes kon overnemen die zij nooit deed.

‘Oma is lief,’ zei hij en moe barstte uit in verrukking.

Het was maar twee minuten naar de parkeerplaats van de kerk.

Zo te zien stond Fred ons op te wachten voor de ingang van de kerk. Er stond een vrouw naast hem die heel wat jonger was. Was dat de herderin?

‘Erwin, denk erom: héél stil zijn in de kerk,’ zei ik.

‘Ja!’ zei moe.

Erwin zelf deed geen belofte.

Door de hondenbeet liep ik nog een beetje moeilijk. Tegen Loes had ik gezegd dat ik op straat zomaar door een hond was 392

aangevallen en ze hitste me op om de eigenaar op te sporen en aangifte te doen.

Het was inderdaad Peggy, van de gebedsgroep. Ze had een wipneus en halflang blond haar en stond de hele tijd te glimlachen. Ik kon me haar wel met een tamboerijn voorstellen, huppelend voor de Heer.

‘Ik wilde u heel graag even zien,’ zei ze. ‘Is het niet geweldig wat hier vandaag gebeurt?’

‘Is het al gebeurd dan?’ informeerde ik.

Ze lachte, liet zich niet zomaar uit het veld slaan. ‘Zo goed als!’

Voor haar stond het blijkbaar vast dat mijn broer hier vandaag een topprestatie ging leveren. Ik dacht: zo meteen gaat ze zeggen dat ik vast heel erg trots op hem ben. Maar dat deed ze niet.

‘En dit is Abels neefje!’ zei ze. ‘Wat een schat van een jongen!

En wat goed dat u hem meebrengt!’

‘Zeg maar jij,’ zei ik. ‘Ik hoorde dat Abel het goed doet in de gebedsgroep?’

‘Hij is het niet die het doet, maar Hij.’ Ze zette een knipoog naar de hemel. Daarna trok ze mijn moeder naar voren, die half achter mijn rug stond.

‘En u ook van harte gefeliciteerd, mevrouw Jorissen. En hartelijk dank dat we uw zoon één avond in de week mogen lenen.’

Maar hij moest inmiddels 32 zijn en zag zijn moeder nooit.

‘Zijn jullie een beetje voorzichtig met hem?’ zei moe. ‘Hij heeft nogal veel meegemaakt.’

Fred zei: ‘Je kunt helemaal gerust zijn, Mechteld. We laten niets gebeuren waar Abel nog niet klaar voor is.’

Ik dacht: dat zei oom Willem ook, dat ze gerust kon zijn.

Peggy keek hem woest aan. Dat had hij natuurlijk niet goed gezegd, dat snapte ík zelfs. Want zij waren het niet die de dingen daar lieten gebeuren!

‘Heeft Abel het nog over mijn huis gehad?’ zei ik.

Erwin werd wat ongeduldig en trok aan mijn hand.

393

‘Over je huis? O, van die rode gloed? Nee, gelukkig niet. Ik heb doorgekregen dat hij nog wat moeite heeft om alles goed te onderscheiden. Zijn voornaamste gave is op dit moment nog die van het woord: zijn spreken.’

‘Met luisteren heeft hij altijd wat moeite gehad,’ zei moe, die begreep waar het over ging, beter dan ik had verwacht.

‘En daar draait het bij ons om: om gaven,’ verduidelijkte Fred, die zijn gitaar thuis had gelaten.

‘Het is goed dat mijn zoon jullie gevonden heeft,’ zei moe.

‘Heel erg bedankt dat u dat zegt, mevrouw Jorissen.’

Abel moeite met onderscheiden? Als ik het goed begreep was dat nu juist wat hij mij altijd voor de voeten geworpen had.

‘Heeft Abel het wel eens over thuis?’ wilde moe weten. ‘Ik zie hem nooit.’

‘Ik denk en hoop dat dat wel zal gaan veranderen nu hij in de Teisterbantlaan woont.’ De herderin trok een oneindig blij gezicht.

Zij had voorinformatie van hoog niveau.

‘Ik hoop het,’ zei moe en ik zag haar ingehouden verdriet.

Peggy zag het ook en sloeg meteen haar arm om moe’s schouder. Die keek even mij aan, maar het kon geen kwaad volgens mij.

‘Abel heeft me verteld dat hij heel veel van zijn moeder houdt.

Hij heeft in zijn vroege jeugd al een bijzondere band met u gehad, toch?’

Moe begon te snikken en knikte ja.

‘Ik weet zeker dat het goed komt met hem,’ zei Peggy. ‘Onder die soms wat stekelige buitenkant schuilt een warm hart en ik zie dat hij dat van u heeft.’

Dat deed ze netjes, al was het misschien niet helemaal fair tegenover ons pa.

‘Komt u bij ons zitten, mevrouw Jorissen?’

Ik had het idee dat moe een beetje ingepalmd werd en zei: ‘Moe en ik zitten liever apart, zodat we dit als... gezin kunnen ondergaan.’

394

‘Maar natuurlijk!’ riep Peggy.

‘Hoe kom je daarbij, Bart?’ zei moe, die haar tranen weggeveegd had.

‘Misschien heeft uw zoon wel gelijk, mevrouw Jorissen.’

‘Wij komen gewoon bij jullie zitten.’ Het stond vast.

Die plek was helemaal vooraan links, dus ver voorbij de oude preekstoel, een beschermd monument dat al heel lang, vanaf een concilie of zo, niet in gebruik was. Nog verder links van ons was een kast met paarse gordijnen, waarvan ik wist dat het een

‘biechtstoel’ was. De kast straalde iets uit van de zonden die daar opgebiecht en meteen weer vergeven waren. Het was lang geleden dat ik in dit gebouw geweest was. Abel zag ik niet en ik liet me door Peggy, die links van me zat, vertellen dat hij samen met de pastoor en de misdienaars het priesterkoor zou betreden vanuit de sacristie, daarachter. Erwin zat rechts van me en daarnaast moe en Fred. Het was nog drie minuten. De oude kerkbanken waren hard en de kussentjes niet om op te zitten maar om te knielen. Ik schoof er twee onder Erwins wiebelende kontje. Hij was stil, maar dat kon komen doordat de muziek begonnen was: rustgevend, meerstemmig koorgezang uit het achterboven. Zou het verstandig zijn als ik nu wat met hem kletste? Zodat hij straks stil zou zijn? Ik moest bekennen dat ik het niet wist.

Ik had weinig gezichten herkend en keek nog eens achterom.

Ja, dat klopte. Had de tijd of af en toe de drank dingen weggeslagen uit mijn hoofd of was in de kerk van vernieuwing sprake? Aan de rimpels te zien niet. Was men dan in groten getale voor Abel gekomen? Ik vroeg het aan Peggy. Die ontkende dat, maar vond een en ander niet verrassend omdat de Heer voortdurend bezig was om zijn kudde bijeen te drijven.

‘Ik zou dat graag geloven, van die dingen,’ zei ik.

‘Dat is het enige wat telt, de rest komt vanzelf.’

‘Dat is me vier jaar geleden ook verteld, maar dan zal ik iets toch niet goed gedaan hebben.’

395

‘Ik wil spelen!’ riep Erwin zo hard mogelijk door de kerk. Het galmde nog lang na omdat de muren zo hoog en kaal waren. De ene helft van de kerk lachte, de andere maakte zich zorgen over hoe dat zo meteen moest gaan en de combinatie kon zich evengoed voordoen, bijvoorbeeld in mij.

Vriendelijk maar beslist rechtte ik mijn zoon en siste, een wijsvinger voor mijn mond.

Peggy bracht haar mond tot bij mijn oor. ‘Misschien heb jij minder hard geroepen dan je zoon.’

Hoewel ik niet kon uitsluiten dat ze wel eens gelijk kon hebben, zei ik, mogelijk grijnzend: ‘Is Zijn gehoor misschien een beetje beschadigd door al dat geroep van alle noodlijdenden?’ En meteen had ik er spijt van. Niet omdat Peggy een beetje teleurgesteld leek in mij – ik zat hier niet voor haar – maar omdat het geen hobby van me mocht worden om een eventueel opperwezen voor lul te zetten. Want hoe zeker kon je ervan zijn dat het er níét was?

Dus de vervolgzin die ik in gedachten had – over het krenterige effect van al dat roepen – kon ik moeiteloos inslikken. Wist ik veel!

Als gelovigen konden worden beschuldigd van napraten, gold dat zeker en misschien nog veel sterker voor ongelovigen, bedacht ik.

En het beviel me, die gedachte. Het was goed dat ik hier was.

Het gongetje klonk en de pastoor kwam binnen, onmiddellijk gevolgd door een zenuwachtige Abel en twee slaperige misdienaartjes van een jaar of twaalf. De pastoor zag mij onmiddellijk zitten en ik meende in de blik iets te zien van: je broer doet het op dit moment beter dan jij, Bart! Hij wreef het er nog eens extra in toen hij in zijn openingswoord melding maakte van ‘Abel Jorissen van de gebedsgroep Sint Clemens, die – zoals aangekondigd in het parochiebulletin – ons zal verblijden met enkele stichtende woorden, dit om u te laten zien dat de Heilige Geest springlevend is, ook in ónze parochie.’

Het was pas na het Evangelie dat de pastoor aan Abel het woord durfde te geven. Mijn broer kwam dus in plaats van de preek, een hele eer. Toen hij naar voren liep, viel me op dat hij wat 396

naar voren was gaan hellen en dat zijn schouders een beetje waren afgezakt. Wat had die allemaal meegemaakt na zijn ontslag bij de Denarius bank? Ik schaamde me en durfde hem niet goed aan te kijken. Nog een geluk dat Erwin hem niet kende.

Abel stond achter de lezenaar met microfoon en keek eerst vriendelijk naar ons en toen naar de rest van de kerk. De vermoeidheid kwam door Abels vriendelijkheid heen. Hij sliep nog steeds slecht. Ik had moe en Fred zien knikken en ik had geglimlacht. Abel schraapte zijn keel en las vanaf een papier dat hij ontvouwde.

‘Stel dat u en ik een briefje in de bus krijgen met Let op! Wij halen al uw oud ijzer en elektronische spullen GRATIS bij u thuis op – geen koelkasten! – dus zorg dat u dan en dan uw ijzerwaren op de stoep klaar heeft staan.’

Er werd gegniffeld. Ging dit goed? Volgens Peggy wel.

‘En stel dat u en ik geen oud ijzer hebben, dus geen actie ondernemen. Wat zou u er dan van zeggen als de verspreider van het briefje op de aangekondigde tijd uw auto komt weghalen, waarvan de rechterwielen op de stoep stonden?’

Hij had de lachers op zijn hand en ik hoopte maar dat het ergens op zou blijken te slaan.

‘U lacht en dat is terecht. Een absurd verhaal, vindt u, dus kunt u lachen. Maar is het wel zo absurd? Is dit niet precies wat er dagelijks gebeurt?’

Ik zou niet weten waar hij het over had, maar snapte wel waar hij mee bezig was. Het ging om aandacht. Die had hij voorlopig te pakken, al had hij ondertussen ook heel wat waar te maken. De pastoor was er nog steeds rustig onder, allang blij dat er in de kerk geluisterd werd.

‘Het oud ijzer,’ vond Abel, ‘dat is de aandacht die u voor de wereld en voor elkaar hebt. De ijzerboer dat zijn de media die bij u om aandacht komen vragen. De auto die ondertussen gestolen wordt dat is uw vermogen om God te kennen. U wordt beroofd 397

waar u bij staat. Het enige verschil is dat we niet eens merken dat

– laat staan hoe – we worden beroofd.’

Die ging ver, deze vergelijking. Behoorlijk ver.

Peggy fluisterde: ‘Dit was niet precies zoals ik het op zijn blaadje heb zien staan.’

‘Ik wil u graag vertellen wat ik laatst meemaakte tijdens mijn werk als beveiliger, om daarna terug te komen op de gelijkenis die ik zojuist heb verteld. Enig geduld graag. Gaat u er maar gemakkelijk bij zitten.’

Moe keek me trots lachend aan. Fred keek een beetje benauwd.

Peggy ging verzitten.

‘Het was alweer mijn derde rondje rond de Fuji. Ik verbaasde me erover dat dit als werk beschouwd werd. Natuurlijk, als ik kwaadwillende personen trof zou het een heel ander plaatje worden, maar de kans daarop was heel klein. Ik rekende er eigenlijk op dat van de nachtelijke aanwezigheid van een goed opgeleide beveiliger een preventieve werking uitging. Dit nachtelijk werk was voor mij een goede – zo niet de beste! –

manier gebleken om nachtmerries te voorkomen. Die naam hebben ze niet voor niets, natuurlijk. Was het geen Fransman die gezegd had dat je de nacht nodig hebt om in de zon te kunnen geloven? Tussen de bedrijven door vond ik volop tijd om in de Bijbel te lezen. Ongeveer een jaar geleden had ik ontdekt dat daar heel krachtige stukjes in stonden die mij vooruithielpen. De psalmen hielden me op mijn eenzaamste momenten overeind en de profeten hielpen om de drank te laten staan. Een enkele keer zag ik kans om in de portiersloge aan een verhaal te werken.

Inspiratie genoeg in de nacht.’

Dat van die drank had hij van moe niet hoeven te vertellen. Het maakte haar onrustig. Erwin was al onrustig. Hij zat een beetje te mopperen en ik wees af en toe naar een engel of een bloem, een schilderij of een beeld.

‘De boom aan de westkant leek veel op een walnoot, maar dan zonder die rommel eronder. Ik stond een tijdje stil om te kijken 398

naar het spelen van de wind met de takken, waar het maanlicht doorheen viel. Van een boom kun je als mens veel leren, want dat is een specialist in het berusten in hoe de dingen zijn. Zoals de stank van IFF op datzelfde bedrijventerrein, waar geur- en smaakstoffen gemaakt worden, 24/7 helaas. Ik vervolgde mijn ronde in de zwoele nacht. Twintig meter verderop lag een hoopje stenen en in het maanlicht zag ik iets heel opvallends: op de hoop stenen stond een hondje.’

‘Ja!!! Een hondje!!!’ riep Erwin op vol kindervolume en de echo deed ons schudden.

Abel keek verstoord in onze richting en probeerde te lachen.

Mijn lippen maakten ‘sorry’. Het was net of de kerk blij was met de onderbreking: zo had men een excuus om tegen elkaar te zeggen wat men van het verhaal vond. Er ontstond een geroezemoes, dat niet vanzelf wegging en pas stierf toen Abel had gevraagd of het stil kon zijn in Gods huis. Ook wees hij erop dat hij om enig geduld gevraagd had. Ik voelde Peggy ineenkrimpen en ook de pastoor was lang zo rustig niet meer.

Het verhaal ging verder. ‘Toen ik dichterbij kwam, zag ik dat de hond een opvallend spitse bek had, lange rechtopstaande oren en een rare dikke staart. Het was dan ook geen hond maar een. . wie weet het? (stilte) . . een... vos! En dat midden op een industrieterrein. Dat kan helemaal niet! Ik bleef enkele minuten kijken. De vos ook. We staarden elkaar in de ogen. Ik dacht: als ik even niet kijk, is ie weg. Vossen moeten schuw zijn, maar deze moest vergeten zijn dat hij een vos was. De maan scheen op de doodstille vossenkop. De ogen fonkelden oranje en knipperden amper. Het was of het dier iets duidelijk wilde maken, iets van zijn spreekwoordelijke slimheid aan mij wilde overbrengen. Misschien zag het beest in mij een sukkel. Nou ja, oppervlakkig gesproken lijkt het wel wat sukkelig om als econoom in de beveiliging te gaan. Maar als dat beest zo slim was, moest het ook beter weten.’

‘Ik moet plassen!’ riep Erwin, zijn blik hoopvol op de biechtstoel gericht. Meteen begon het geroezemoes weer.

399

‘Dat kan nu even niet, Erwin,’ zei moe. ‘Je moet even luisteren naar je oom.’

Het joch keek haar verbaasd aan. Een oom??? Het hielp wel.

‘De vos bewoog zijn bek. Het beest stond te praten, leek het, maar heel zacht. Ik deed zo rustig mogelijk een pas vooruit en het dier liep niet weg. Een tamme vos? Daar had ik nog nooit van gehoord. En nu komt het. . u zult het onmogelijk of gek vinden, maar ik zweer bij alles wat me heilig is – en dat is veel, erg veel –

dat het de volle waarheid is: op twee meter afstand verstond ik duidelijk: ‘Ezechiël!’ En toen was de vos weg. Nergens meer te bekennen. Ik maakte snel mijn derde rondje af en ging terug naar binnen, naar de portiersloge, waar ik de Bijbel in mijn tasje had liggen. Ik bladerde snel Ezechiël door en vond op bladzijde 1241

van mijn Willibrord vertaling: Zo spreekt Jahwe de Heer: Wee de dwaze profeten die zich alleen maar verbeelden iets gezien te hebben. Vossen op puinhopen, dat zijn Israëls profeten.’

Abel was harder gaan praten, om over het nu aanhoudende gefluister uit te komen. De pastoor was gaan staan, maar bij het Bijbelcitaat was hij weer gaan zitten.

‘Ik wil alleen maar zeggen: als je je niet teveel laat afleiden door de media en de ogen gericht houdt op God, dan gebeuren er wonderlijke dingen.’

Peggy was nu erg onrustig geworden. ‘De grootste antireclame voor de charismatische vernieuwing!’ zei ze. ‘Als de pastoor niet ingrijpt moet ik het doen.’

Toch bleven beiden zitten.

Ik probeerde Abel te gebaren dat het niet helemaal goed ging, maar hoe doe je dat? Abel keek verstoord naar mijn gebaren en ook naar die van Peggy, die aan duidelijkheid toch weinig te wensen overlieten.

‘God!!!’ riep Erwin keihard en er werd nog harder gelachen.

Abel kwam dichter bij de microfoon en riep er bovenuit:

‘Kunnen de ouders misschien even het goede voorbeeld geven!’

400

Hij ging nog verder. ‘Door het gebeuren ben ik gaan nadenken over de meer duistere perioden in mijn leven en ik ben tot de conclusie gekomen dat God mij aan de duisternis heeft uitgeleend om me nu met lijfrente terug te vorderen.’

Die druppel deed Peggy’s emmer overlopen. Ze stond op, met een vuurrood hoofd, en liep op Abel af, die snel was begonnen over mensenzonen en vossen zonder holen. Ook de pastoor was nu opgestaan. Hij zette de microfoon uit en samen met Peggy voerde hij een kinderlijk tegenstribbelende Abel af naar de sacristie. De pastoor kwam terug en mijn broer werd bewaakt door zijn herderin, in de schaapskooi.

De mis werd hervat door de aangeslagen pastoor, die zich kort verontschuldigde voor het incident.

‘Het was toch een aardig verhaal,’ vond moe. ‘Vond jij het niet jammer, Bart?’

‘Ja, erg jammer.’

Erwin wilde op Peggy’s plaats zitten, maar dat hielp niet voor lang. Vijf minuten later nam ik hem mee naar buiten om hem naast de kerk achter de bosjes te laten plassen. Op mijn weg naar buiten zag ik Gerrie Dame glimlachen. Ze zat alleen, in het midden van de kerk.

Erwin en ik bleven buiten wachten en ik piekerde over mijn broer. Dit moest wel de meest duistere periode van zijn leven zijn en hij wist het niet eens. En wie van ons tweeën had er nu moeite met hoe de dingen werkelijk waren, met ‘onderscheiden’ zoals Peggy het noemde, wie had er hier nu last van zijn hersenen? Het kon niet lang duren voor Abel zou worden opgenomen, tegen zijn wil. Het was 180 graden anders dan wat broerlief altijd beweerd had. Alleen met die homofilie was ik er nog niet uit. Ik was niet zeker van mezelf en het maakte me momenteel ook niet zoveel uit.

Ik was al dagen niet bij Sasha in de buurt geweest: een wederzijdse afkoelingsperiode? Of misschien vanavond even. .

‘Erwin, wat vind jij het leukste: jongens of meisjes?’

‘Jongens natuurlijk, papa!’

401

Het was een domme vraag geweest.

We gingen – ondanks mijn pijn – voetballen met steentjes en ik zorgde ervoor dat Erwin geen glas-in-loodraam kon intrappen.

Ook mezelf had ik onder controle.

Ik had meer mensen buiten verwacht, maar Abel had ze blijkbaar toch niet naar buiten gejaagd. Wat zou Peggy allemaal tegen hem zeggen? Hij had haar geweldig teleurgesteld, stelde ik me voor, en de goede relatie tussen de gebedsgroep en de parochie in groot gevaar gebracht. Als er nog sprake was van een relatie. Hoe kwamen zij en die pastoor ook op het idee om zo iemand voor zoiets belangrijks te vragen? Abel moest zich totaal anders hebben voorgedaan dan hij werkelijk was en iedereen was er ingetrapt. Sinds wanneer was hij eigenlijk gedoopt?

Eindelijk was de kerk uit. Wij liepen terug naar de voordeur en zagen de meesten zich snel uit de voeten of uit de wielen maken.

Moe kwam als een van de laatsten naar buiten, vergezeld van Fred, Peggy en Abel. Hij en ik wisselden een ingetogen ‘hoi’ uit en ik vroeg of het naar zijn idee goed was gegaan.

‘De mensen waren erg rumoerig.’ Hij keek even naar Erwin.

‘Maar Peggy heeft me proberen uit te leggen hoe dat kwam. Laten we het er maar niet meer over hebben.’

‘Gaat het met jou op zich wel goed?’ vroeg ik.

Hij knikte. ‘Ik ben al een jaar gedoopt. Sindsdien gaat het steeds beter.’

Hoe slecht moest het dan vóór die tijd met hem geweest zijn?

Was er een nóg duisterder tijd? Maar dan hadden ze hem toch nooit aan het woord kunnen laten in de zondagsmis!

‘Bij mij is het wél echt,’ zei hij. Dat kwam hem op een subtiel elleboogje van moe te staan.

‘Ja, dat dacht ik wel,’ zei ik. ‘Ga je nog eens bij moe langs, nu je in de Teisterbantlaan woont?’

Hij gaf geen antwoord, stak zijn handen dieper in de zakken.

‘Kom je een keer, Abel?’ vroeg moe. Het was zielig.

402

‘Is goed,’ zei hij zo zacht mogelijk. Toen wendde hij zich weer tot mij. ‘Dit is míjn parochie. Niet de jouwe. Wat doe jij hier eigenlijk?’

‘Er zijn. Om naar jou te luisteren.’

Abel keek opzij. ‘Hoe goed gaat het met je?’

‘Niet zo.’

‘Erwin is flink gegroeid. Klopt het dat je nóg een kind hebt gekregen?’

‘Ja: Denise. Loes wou niet mee en Denise is bij haar. Maar met ons huwelijk gaat het helaas niet zo goed.’

‘Hoe kan dat nou? Zo’n leuke meid. Wat doe je niet goed, man?’

Ik kon niet veel zeggen. Over mijn geaardheid had ik het zelfs met moe nog niet gehad.

‘Je bent homo, hè!’ zei hij.

‘Niet meer dan jij,’ flapte ik er lachend uit.

Erwin vroeg wat dat was, een homo. Abel vond dat ik het ventje antwoord moest geven.

‘Een meneer die meer van jongens houdt dan van meisjes,’ zei ik.

Je kon het zien aankomen: Erwin wilde ook een homo zijn.

Abel lachte kort mee, maar wilde er vanaf. ‘Fred heeft het geloof ik verteld van die rode gloed?’

Ik knikte en lette op zijn gezicht.

‘Ik zou maar uitkijken als ik jou was.’ Zijn gezicht verried alleen vermoeidheid.

‘Waarvoor?’

‘Je huis loopt gevaar.’

‘Hoe weet jij dat?’

‘Ik wou dat ik het kon zeggen.’

‘Heb jij misschien ooit van een Sasha gehoord?’

Dat had hij niet. Ik zat er naast, bedacht ik: Abel had het eerder over een rode gloed gehad dan dat Sasha mij bedreigd had.

‘Maar waar haal je het dan vandaan, dat van die rode gloed?

Abel, ik moet het weten! Denk goed na!’

403

‘Tja, je kent me!’ zei hij geheimzinnig. En terwijl hij wegliep:

‘Altijd vol verrassingen, hè! Maar eigenlijk heb je gewoon niet geluisterd, daarnet in de kerk. Waarom verbaast dat me nou helemaal niet! Dag moe, Fred, Peggy, Erwin!’

‘Dáááág!’ Erwin zwaaide op zijn best.

Ze zouden wel los van elkaar staan, de bedreigingen. Het was onlogisch om te veronderstellen dat Sasha Abel gevonden had en hem wilde inhuren. Vooral vond ik het vergezocht dat Abel de ontmoeting met Sasha zou hebben geregeld, vier jaar geleden, toen hij wist dat ik op mijn eerste werkdag over die weg zou komen. Om mij te pesten, in verwarring te brengen over mijn geaardheid? Nee.

Die avond, toen ik Erwin in bed had gelegd en Loes weer eens moeilijk ging doen omdat ik vergeten had na hem de wc door te trekken, besloot ik met de auto nog even naar ’s Gravenmoer te rijden. Het was donker en ik zag minstens twee gestalten binnen.

Ze konden me onmogelijk zien. Toch vloog even later de voordeur open en begon Sasha naar me te gillen. De hond kwam naar buiten spurten en binnen waren nog steeds twee silhouetten te zien. Ik reed snel aan.

‘Waarom kijk je steeds naar buiten?’ Loes lag met hoofdpijn op de bank.

‘Ach, een mens moet toch ergens naar kijken. Zo interessant is het binnen ook weer niet tegenwoordig.’

Het was even stil.

‘Dus dat jij naar buiten kijkt is ongeveer als wanneer ik naar de tv kijk?’

De dictatuur van de leugenachtige vensterdoos was al langer een twistpunt, misschien omdat we soms de hete brei van ons mislukte huwelijk en de naderende scheiding meden en de opgekropte frustratie ergens heen moest.

404

Ik had de politieauto al twee keer langs zien komen. Ze namen mijn melding serieus. Maar ik had nog steeds geen zin gehad om het Loes aan haar neus te hangen.

‘Ik wil zo langzamerhand wel naar bed,’ zei ze. De pijnstiller had niet geholpen. Moeizaam kwam ze overeind.

Ik hielp haar voorzichtig. ‘Ik ga wel op de bank liggen.’

‘Zoals je wilt. Ik neem nog een pijnstiller.’

Ik liep nog mee naar boven om mijn tanden te poetsen en toen scheidden onze wegen zich voor alweer een nacht, in navolging van onze gevoelens. Ik had inmiddels routine met de deken op de bank en het was best zo, zolang Loes en Denise nog hier woonden.

Half liggend nam ik een laatste whisky en ging toen op de linkerzij liggen, zodat het eten en drinken niet zouden verdwalen.

Het had te maken met de vorm van de maag en de opening naar de twaalfvingerige darm. Dat had ik van mijn ex-collega Chris zo begrepen. Deze week wilde ik hem nog eens opzoeken.

Liggend kon ik nog net de Panorama uit de leesmap wurmen en ik besteedde tien minuten aan intens kijken naar de plaatjes van mannen en vrouwen. Met enige tevredenheid stelde ik vast dat ik me nog steeds meer tot de vrouwen dan tot de mannen aangetrokken voelde. Toen maakte ik het in mijn broek in orde en viel in slaap.

Tien over drie was het! Op straat werd hard geroepen. Door een spleet van het gordijn zag ik twee agenten. En Abel. Natuurlijk! Ze hadden hem te pakken, maar hij stond wat tegen te stribbelen bij mij op de stoep. Snel trok ik mijn ochtendjas aan om de deur open te maken en mijn broer te begroeten.

‘Dag Abel,’ zei ik.

Op de stoep stond een open jerrycan, een donkergroene. De agenten hadden Abel van achteren inmiddels in een stevige houdgreep en dat beviel hem allerminst.

‘Bart, iemand anders was hier! Je moet me geloven!’

405

‘Waar heb ik dat meer gehoord?’ zei een agent. ‘En hoe kennen jullie elkaar?’

Ik zei: ‘Mag ik u mijn broer voorstellen, die me vandaag zei om op te passen voor brand. Dank u wel!’

Abel zei, door de pijn van de dubbele Nelson heen: ‘Jullie vergissen je! Ik kwam het juist verhinderen! Ik heb iemand betrapt. Hij ging díé kant op!’

‘Wat een clichés en wat een toeval toch weer allemaal vannacht! Maar nog nooit heb ik iemand zó schuldig gezien.

Meneer, u bent gearresteerd op – ik mag wel zeggen – bijzonder zware verdenking van poging tot brandstichting. Haha!’

Abel wilde niets liever dan zijn verhaal vertellen en omdat ik erg benieuwd was vroeg ik of ze hem in die gelegenheid wilden stellen. Ze lieten de greep iets vieren. Het lange verhaal, een beetje alsof hij het voorlas, kwam op het volgende neer: Abels beelden waren sterker geworden. Beelden van vernietiging, van mijn huis, van mij. Het was midden in de nacht en morgen moest hij er om half zes uit. Maar Abel was er zeker van: hij moest erheen!

Bovendien kwam er van slapen zo toch niets. Op de dressboy had hij zijn uniform hangen (het moest benadrukt worden dat hij in de beveiliging zat). Snel schoot hij zijn kluskleren uit de kast aan, schrokte een banaan naar binnen en stapte in zijn auto. Het was vijf minuten rijden naar Besoyen. Bij iedere lantaarnpaal moest hij denken aan de gloed die hij rond mijn huis had gezien. En af en toe keerden de beelden terug, in alle hevigheid. Er moest iets goed loos zijn daar. Bart mocht dan een klootzak zijn, maar was wel zijn broer-klootzak. En daar moest iedereen afblijven.

Hij parkeerde zijn auto. Bart en Loes woonden om de hoek. Op de hoek liep iemand met iets te zeulen. Het leek een man, maar dan een die veel moeite had met het gewicht dat hij meedroeg, hoewel het nooit meer dan vijftien kilo kon zijn. Abel kwam dichterbij. Het was een jerrycan. De man keek in zijn richting en bleek een vrouw. Een die heel erg schrok. De jerrycan kletterde tegen de grond en de vrouw ging ervandoor. Abel vloog er achteraan. Maar al gauw 406

wreekte zijn weggesleten conditie zich. Al na een seconde of twintig moest hij toegeven dat het geen zin had en keerde hij om.

Dan toch tenminste de jerrycan inspecteren. Hij zette het ding rechtop en draaide voorzichtig de dop eraf, maar bij de eerste draai wist hij het eigenlijk al: benzine. Alweer een bewijs dat God bestond, want Peggy had gelijk gehad: het was een waarschuwing geweest.

Zij had wel degelijk de gave van onderscheid, want zelf had hij aan iets heel anders gedacht. Wat goed dat hij vannacht geluisterd had naar de ingeving om poolshoogte te gaan nemen! Gods timing was nog feilloos ook!

Hij liep juist in de richting van de voordeur toen er met piepende banden een auto achter hem stopte. Het was verdomme een politieauto! Hij onderdrukte de neiging om weg te rennen en riep tegen de agenten die de auto uit vlogen: ‘Hebben jullie die vrouw gezien die hier die benzine neer heeft gezet?’

Dat hadden ze dus niet. Hij moest aan het gesprek bij de kerk hebben overgehouden dat er nóg iemand was die het op mijn huis gemunt had.

Ineens had Abel een idee. ‘Man, ik heb niet eens vuur bij me!’

Hij werd vergeefs gefouilleerd. Maar het was duidelijk: ‘Dat kunt u al gemakkelijk hebben weggegooid, misschien wel drie huizen ver in de tuin of zo.’

‘Dan zoek alles hier maar af! Je zult geen aansteker vinden.’

‘Daar hebben we de technische recherche voor.’

‘Nu meteen dan! Anders gooit iemand er misschien een aansteker neer!’ Hij keek naar mij.

‘Wat een onzin! Maar wij stellen hier de vragen, meneer!’

‘Maar je stelt helemaal geen vragen!’

‘Zullen we het maar bij “u” houden? Het is allemaal al vervelend genoeg. Maar goed, ik zal een vraag stellen, een retorische vraag nog wel: wilt u dan nu maar met ons meegaan?’

‘Maar zo meteen gooit mijn broer hier een aansteker neer en denken ze dat ík het gedaan heb.’

407

‘Wat een broederliefde gulpt hier toch over de straat,’ merkte een van de agenten op.

‘Je kunt het een beetje ruiken,’ zei zijn collega. Hij richtte zich tot mij. ‘Meneer, wij zijn gebrieft dat er twéé dreigingen van brandstichting waren. Heeft u reden om het verhaal van uw broer te geloven?’

‘Het lijkt me duidelijk,’ zei ik wreed. ‘Volgens mij hebben we ruim genoeg gezien.’ Was hij niet als eerste over een rode gloed begonnen? Ik was allang blij dat Loes er niet was, want die wist niets van een dreiging, laat staan van een zekere Sasha.

De agenten hadden genoeg van onze broederliefde en namen Abel en de jerrycan mee. Abel in een houdgreep, de jerrycan in een deken, de dop omzichtig apart. Niks geen technische recherche voorlopig. Maar misschien zou men terugkomen om naar een aansteker te zoeken. Wie weet hoeveel er daarvan op straat en in de tuintjes lagen. .

Tot zover mijn broer. Wat een prachtige opruiming leek het mij! Ik zwaaide de politieauto na – ja echt! – en ging naar binnen.

Loes was toch maar wakker geworden, stond op de trap en wilde weten wat er aan de hand was.

Ik zei: ‘De politie heeft een gek bij ons op de stoep gearresteerd. ‘Teveel gezopen, denk ik.’

Dat bleek afdoende.

Ik zocht mijn bank weer op en nam nog een glas om de goede afloop te vieren. Zo zag ik het toen tenminste, als ik heel eerlijk ben. En dat moet ik toch, niet?

Mijn oog viel op de tafelaansteker.

Zou ik..

Nee, dat niet. Dat nooit!

408

Uitvaren

Al een week heb ik niets geschreven. John gaat zover dat hij het een schijfstaking noemt en neemt voor het gemak maar aan dat het kwade trouw van mij is, dus leve de vertrouwensband met de patiënt! Hij heeft me de hemel in geprezen voor de ‘helderheid’

van het vorige hoofdstuk. En de eerlijkheid, alsof hij die kan beoordelen. . Maar het klopt wel: ik heb extra mijn best gedaan om mijn gevoelens rond die benzineaffaire zo eerlijk mogelijk op papier te zetten. Te eerlijk? Misschien heb ik me op een dwaalspoor laten brengen toen John me laatst wat ruimte gaf.

Misschien is het beter als hij me onder druk zet en ik me dan tegen die druk verzet.

En nu zit ik met het probleem dat het moeilijk zal zijn om die

‘helderheid’ naar het einde toe vast te houden. Ik word heen en weer geslingerd tussen drie mogelijkheden: alle onduidelijkheden met hem bespreken, over alles heen walsen zonder me af te vragen of het werkelijk zo was, of de twijfels toch toevertrouwen aan mijn derde schriftje alweer. In praten heb ik geen zin, een wals is slecht voor mijn therapie voor zover daar sprake van is, twijfels vermelden leidt weer tot praten waar ik geen zin in heb.

Ik slijt mijn dagen met rondjes lopen over de afdeling – en een keer per dag in het tuintje op de binnenplaats –, puzzelen met Sophie en proberen om John te ontlopen, wat natuurlijk niet lukt.

Het gaat niet zo heel goed met John: hij is onrustig en soms denk ik dat het allemaal door mij komt. Waarom heb ik niet zo’n therapeut die naar je luistert en rust uitstraalt? Zo’n goede. . Er zijn in dit ziekenhuis vier psychiaters en de enige die we hier zien is John. Als we hem ziek maken, komt dokter Mikhael misschien wel terug. Ik merk in mijn hoofd alleen maar verslechtering en wat ik schrijf lijkt voorlopig werkelijker dan wat ik hier zie en 409

voel. Ik vertrouw die pillen niet, maar durf er niet mee te stoppen, gewaarschuwd als ik ben voor de hel en verdoemenis die ik dan over me zal afroepen. Kan iemand mij de weg naar het koekoeksnest vertellen?

Vandaag loop ik alleen. Vandaag maak ik mijn rondjes lang, helemaal aan de buitenkant van de afdeling, maar zonder de zalen in te gaan, omdat ik het zelf ook niet prettig vind als andere rare snoeshanen mijn slaapkamer opkomen. Dit is mijn zesde rondje en ik kom weer langs de beveiligde glazen deur naar de rest van het ziekenhuis. Daar is een gang met mensen die over het algemeen nieuwsgierige blikken naar binnen werpen die wij dan teruggooien, of belonen door eventjes raar te doen. Dat is een aardig tijdverdrijf geworden en er zijn al heel wat keren groepjes patiënten teruggestuurd die er een sport van maakten, Sophie voorop, om neurotische bekken te trekken of psychotische gebaren te maken – waarbij ook wij moesten gokken of we hier geleerd hadden hoe dat moet. Bij mijn vijfde rondje zag ik iemand angstvallig proberen om mij niet te zien en nu zie ik twee mensen aankomen. Een van hen is Mikhael.

Ik ga dichter bij het glas staan en probeer zo normaal mogelijk te doen, maar wel trek ik mijn gezicht in een aantal vriendelijke plooien die zeker zijn aandacht zullen trekken. En het lukt: de mannen blijven even stilstaan en Mikhael maakt een vriendelijk knikje, terwijl hij doorpraat tegen de andere dokter.

Met mijn lippen vorm ik het woord ‘Help’ en ik zie hem denken.

De snor maakt licht dansende bewegingen over het bleke gezicht.

Moet ik mijn armen in de lucht steken om zijn onverdeelde aandacht te verdienen? De andere man heeft een mening over mij, ik zie het. Een mening die mensen in de lach kan doen schieten, ook de Rus. Achter mij hoor ik een zuster mijn naam roepen. Ik roep terug: ‘Ja!’ en dokter Mikhael denkt dat ik weer iets tegen hem roep. De andere man zet alvast één been in de richting waarin ze aan het gaan waren.

410

Wat wil ik bereiken? Wat denk ik hiermee op te schieten? Is dit nog niet genoeg om flink op mijn flikker te krijgen van mijn eigen psychiater? De enige verstandige inzet, voor zover wij hier daarover kunnen oordelen, is dóórzetten, zodat ik eruit mag, voor ik hier echt ziek word. Maar waarop baseer ik ook maar een glimp van een vermoeden dat de Rus daarbij een rol zou kunnen spelen?

Hij ziet mijn verwarring, herkent daarin de patiënt die nog eventjes moet blijven, knikt nog eens vriendelijk en loopt door.

Inmiddels heeft zuster Nelleke me ook al te pakken. Ze wil me naar de kamer van John brengen. Ik zie haar er niet toe in staat om het gebeuren meteen te verklikken en volg haar naar John kamer.

John is, vreemd genoeg, opgewekt. ‘Bart, kom maar eens hier staan!’ roept hij, nog voor ik een kans heb gekregen om te gaan zitten.

‘We gaan toch geen spelletjes doen, is het wel, John?’

‘Relax, Bart! Je hoeft nergens bang voor te zijn.’

Wie is er hier bang? Ik sta nu naar een binnenmuur van Johns kamer te kijken. Vóór mij hangt een gekreukte bruine doek van naar schatting één bij één meter aan twee kromme spijkertjes. Die hing er eerst niet. Abel is waarschijnlijk ook ooit in deze ruimte geweest, lang voordat John ten tonele verscheen.

‘Ben je er klaar voor, Bart, voor je ontmoeting met het hoogste gezag?’

Iets religieus, dat moet het zijn. Ik zeg: ‘Er zijn landen waar de doodstraf staat op het neerhangen van beelden van het hoogste gezag.’

Hij laat zich niet door mij afleiden. ‘Wel, ben je er klaar voor?’

Ik speel het spel mee, haal diep adem en zeg ‘Ja’.

‘Daar gaan we dan. Eén minuut, weet je nog. En niet praten!’ Hij pulkt de doek van de twee spijkertjes los en ik kijk. . in een spiegel!

Ik zie de brede kop met de ietwat scheve neus, ik zie het onverzorgde haar, de stoppelbaard die ik straks ga scheren, de contouren van een man die veel heeft meegemaakt en waarvan ik 411

de ogen voorlopig even mijd. Ik zie zijn contouren en schuin achter hem de psychiater die wil dat ik weer naar mezelf kijk. Had Abel niet te lang in een spiegel gekeken na die mellow yellow? Niet in de ogen kijken, dus! Ik zie roos. Tegelijk berusting en ongeduld, een verbrede Tom Cruise zie ik, en hoog boven mij uit die rare John, de schilderijtjes aan de muur achter mij, het bureau dat John op mijn advies heeft opgeruimd, met alleen zijn pen, de tweedehands schemerlamp en een stapeltje brieven dat nauwelijks indruk maakt. Wat duurt een minuut lang!

Dan zegt John: ‘Wat zie je, Bart?’

‘O, van alles,’ zeg ik, maar ik weet dat ik er zo niet mee wegkom.

‘Heb jij Abel niet zijn baan en zijn vrijheid gekost? Wat nou met het hulpplan voor de wereld, om te beginnen voor je broer?’

‘Je loopt op de feiten vooruit,’ zeg ik. ‘Je krijgt nog een hoofdstuk, over 2001. Je kunt de werkelijkheid niet forceren.’

‘Maar je hebt al een week niets geschreven.’

Ik haal mijn schouders op. Er is ook nog zoiets als inspiratie. Of niet.

John doet iets raars in de spiegel: trekt zijn portemonnee en haalt er twee briefjes van twintig euro uit. ‘Voor de kinderen,’ zegt hij. ‘Omdat hun vader zo goed bezig is.’

Ben ik goed bezig? Ik draai me om naar John en neem het smeergeld aan.

‘Ik zeg dat omdat ik vorige week een fout gemaakt heb met dat stomme lijstje van me en je toch eerlijk, toch helder bent geweest in het laatste, het voorlaatste hoofdstuk.’

‘Hmm,’ zeg ik.

‘Maar wat zie je nou? Het hoogste gezag, weet je wel. .’

‘Ik ben mijn eigen hoogste gezag? Ik neem dus aan dat je niet religieus bent, dan?’

‘Dat is maar hoe je het bekijkt, Bart. Maar we hebben het over jou, weet je.’

‘Ik zag iemand die zijn best deed, en doet,’ besluit ik en dat is voorlopig wel genoeg.

412

Na enkele seconden zegt John: ‘Je komt wat afwezig over, Bart.’

‘Lethargie,’ zeg ik.

‘Zo! Ook uit de bieb?’

Vergis ik me nou of gaat hij steeds meer op Abel lijken? Het zal wel bij de therapie horen. Het schiet ook voor geen halve meter op, hier op de PAAZ.

‘Sorry,’ zegt de neger van drie meter.

Ik knik plichtmatig, als was ik de therapeut.

‘Dus je gaat weer schrijven, over vorig jaar?’

Heb ik dat gezegd? Is veertig euro genoeg? Waarom is dit voor hem eigenlijk zo belangrijk? Is hij een uitgever aan het zoeken en koopt hij alvast de auteursrechten van me?

‘Ik ben vrijmetselaar geweest,’ onthult John, terwijl hij de spiegel weer bedekt. ‘Dit hoorde bij de tweede graad.’

‘Als ik het woord vrijmetselaar hoor dan denk ik aan geheimzinnigheid en schandalen,’ flap ik eruit. ‘En ook dat je er dus eigenlijk niet uit kunt.’

John zucht. ‘Ben jij niet vaker net iets te snel met je oordeel, Bart?’

‘Ik voel me weer zo raar, John.’

‘Definieer raar.’

‘Alsof ik hier niet werkelijk ben. Volgens mij lijkt het op wat Abel gehad heeft, toen met die gekke dokter Wehkamp.’

‘Gek? Oké, ga verder.’

‘Verder? Hoe ver moet ik gaan?’

‘Tot je boek klaar is. Nogmaals: je zult zien dat je daar enorm van opknapt.’

En ik denk: volgens mij werkt je therapie niet en gaat die nooit werken. Welke therapie trouwens? ‘Het is een rotgevoel, John. Het zit me in de weg. Ik zit mezelf in de weg, maar ik kan mezelf niet vinden.’

‘Ja, dat valt niet mee. Je moet er maar een beetje rustig onder proberen te blijven, weet je. Niet ertegen vechten, maar het 413

accepteren en van daaruit – al schrijvend – je werkelijkheid uitbreiden. Je zult zien dat je daar zelf ook een plaatsje in hebt.’

Ik een plaatsje in mijn eigen werkelijkheid: dat mag ik hopen!

‘Sasha heeft weer gebeld.’

‘Na tien jaar? Het is niet te geloven.’

‘Ik kan het heel gemakkelijk bewijzen.’

Zou John haar gezocht en gevonden hebben? Om mij onder druk te kunnen zetten?

Voel ik daar inspiratie aankomen?

‘Dan ga ik maar eens aan de slag,’ zeg ik. ‘We mogen 2001 niet laten wachten.’

Het was een ellendige dag met zware stortregens die op het platdak van het crematorium beukten, de aandacht afleidend van hen die naar moe’s uitvaart waren gekomen. Het deed me erg denken aan pa’s uitvaart in Werkendam, ruim 33 jaar eerder. Moe was nooit gelukkig geworden aan de wal. Naast me zaten Erwin en Denise en daarnaast Abel met zijn vriend Lucas, met wie hij nu drie jaar samenwoonde. Voor ons stond de kist met de dood erin opgesteld en daarop de bloemen en het lange lint met ‘Een laatste liefdevolle groet van uw zoons en kleinkinderen’. Deze dag en de voorbereidingen hadden Abel en mij weer even bij elkaar gebracht. Ons vorige contact was geweest toen Abel me belde om te vertellen dat hij homofiel was en ik er in een opwelling van zekerheid uit flapte: ‘Ach joh, dat heb ik ook gehad, het gaat wel weer over!’ Schrijven deed hij volgens mij niet meer, ik des te meer, sinds de scheiding: hele romans stroomden uit mijn hoofd.

Soms autobiografisch, soms vrolijk erop los fantaserend, en dat altijd in een lekker mistige combinatie. Maar ik had nog geen uitgever gevonden met oog voor mijn talent. Wel was duidelijk dat de stijl geleidelijk verbeteringen begon te vertonen, want ik schrok me wezenloos als ik oud werk las.

De voorganger sprak: ‘Dan zal nu de jongste zoon, Bart, het In Memoriam uitspreken.’

414

De oudste zoon had het niet willen doen, omdat moe het nooit had kunnen verkroppen dat hij homofiel was ‘geworden’. Ik schraapte alle beetjes moed bij elkaar, stond op van de eerste stoel in de eerste rij om achter de lessenaar te gaan staan. De voltallige familie van moe’s kant was er, van pa’s kant hadden we alleen oom Henry uitgenodigd. Ik ontvouwde het papier dat ik ook vandaag de dag in mijn bezit heb.

Mijn moeder was een bijzondere vrouw. Dat zal iedere zoon wel over zijn moeder zeggen. Maar zij verdient het dat ik probeer uit te leggen wat ik ermee bedoel.

Misschien had ik er toch een gedicht van moeten maken, dacht ik.

Bijna tweeënveertig jaar geleden leerde ik haar kennen als een wolk van goedheid. Zij was toen dertig jaar oud. Mijn broer Abel was ongeveer twee jaar ouder dan ik. Wij hadden het niet breed aan boord. En pa, met wie zij toen acht jaar getrouwd was, moest geweldig hard werken om ons kostje bij elkaar te scharrelen in zijn stuurhut en in het ruim waar ik hem zag sterven. Moe was een dappere en geduldige schippersvrouw. Ik kan me niet herinneren dat ik haar aan boord van de Vrijbuiter ooit heb horen klagen, behalve dan als haar kinderen het ernstig lieten afweten. Maar vergeven kon ze als de beste, zelfs toen Abel en ik ‘per ongeluk’ een reserveanker overboord hadden laten gaan met aan de andere kant van het touw een eend.

Het voorspelbare lichte gegniffel in de aula. Ik zag de eend en vooral mezelf tussen de schepen spartelen en hoorde moe zeggen dat ik het recht op mijn leven verspeeld had. Maar dit was geen goed moment om aan mijn hulpplan en de mislukking daarvan door mijn nalatigheid te denken.

415

Het moet voor haar een zware tijd geweest zijn. Het huwelijk was niet geweldig goed en er was weinig contact met de familie..

Ik moest even slikken. Op mijn papier had ik eigenlijk staan: ‘en haar familie moest niets van haar hebben sinds ze was gaan varen’, maar toen ik dat opschreef, had ik me – superstom! –

onvoldoende gerealiseerd dat ze erbij zouden zitten. Ik moest terugdenken aan Abels preek ruim tien jaar geleden.

...en met andere schippersgezinnen waren alleen oppervlakkige contacten. Achteraf weet ik dat ze het daar moeilijk mee had.

Ze was achtendertig toen pa in België geplet werd door de knijper. Haar wereld moet toen zijn ingestort, maar ik kan me wat dat betreft vooral haar moed herinneren. Geholpen door oom Henry nam ze snel de beslissingen die genomen moesten worden. We gingen naar de wal verhuizen, naar het Waalwijk – dit Baardwijk –

dat ik zo goed heb leren kennen.

Het was een grote stap in het grote onbekende. Een stenen huis, altijd op dezelfde plaats, met buren. .

Ik sloeg nog een regel over.

Met de buurvrouw kon zij goed opschieten en er waren nu iets meer contacten met de familie. We hadden een walnoot in de tuin geplant en die moest ons gezin bij elkaar houden nu pa er niet meer was.

Ik voelde me volschieten en moest even stoppen. Abel had het net zo moeilijk. Ik zag er ook van Dame. Pa Dame was al jaren zijn vrouw achterna.

Ieder jaar maakten we een kring rond de boom en deden onze beloften voor het komende jaar. Een boom kon pa niet vervangen, maar moe deed wat ze kon.

416

Ik baalde ervan dat mijn stem wat miezerig en min was gaan klinken. Het was beter geweest als Abel het had willen doen. Na zijn behandeling in een PAAZ, waar hij Geertje Dame als verpleegkundige tegen het lijf was gelopen, was hij in dit soort dingen waarschijnlijk toch weer beter dan ik.

Na een jaar vond ze op dinsdagavond de kaartclub en dat betekende veel voor moe. Na negen jaar in de Baardwijksestraat kwam haar buurvrouw te overlijden en dat was een zware klap voor haar.

Gelukkig heeft ze veel voor mevrouw Dame kunnen betekenen toen die steeds zieker werd.

Nadat Abel in 1975 en ik vijf jaar later het huis verlaten had, heeft moe altijd alleen gewoond. Ik weet dat ze zich ondanks haar zoons en ondanks de kleinkinderen en haar vrienden vaak eenzaam heeft gevoeld. Daarom paste ze zo graag op mijn zoon Erwin, zeker toen Loes en ik uit elkaar waren gegaan.

Verdomme! En nou die stomme zin nog die ik van Abel moest voorlezen! Ik haalde diep adem.

Met Abels andere lichamelijke geaardheid heeft ze het de laatste drie jaren moeilijk gehad.

Zo, het was er zonder grote problemen uit! Ik zag de mensen wel kijken naar Abel, maar hij had alleen oog voor zijn Lucas.

Ergens ben ik blij voor haar dat er nu na tweeënzeventig jaren een einde is gekomen aan al haar moeilijkheden. Ze had het idee dat er een leven na de dood is, maar ze kon er nooit vat op krijgen. Wie wel, tijdens dit leven? Maar nu weet ze hoe het werkelijk zit. Ik hoop dat ze gelukkiger is dan ooit, nu ze voor de laatste keer is uitgevaren.

417

Men wist het applaus te onderdrukken, ik ging weer naast mijn kroost zitten en toen was er de minuut stilte die mijn broer en ik ingelast wilden zien. Slap van Loes dat ze er niet bij was. Ze had nog meer rare ideeën gekregen over mij en Erwin, vooral sinds ze bij die dubieuze kerel in Helmond was gaan wonen, met Denise natuurlijk. Het was nog een wonder dat ik Denise had mogen ophalen voor oma’s uitvaart. Mijn jongste was elf en het was voor haar dat ik na de scheiding vrijgezel was gebleven, om geen problemen te krijgen met Loes en de weekendregeling. Ik had Erwin gekregen, alsof het ventje – dat nu veertien was – besmet was geraakt op het moment dat zijn onnadenkende vader zijn piemeltje had aangeraakt. Met de zijkant van de hand.

Mijn kinderen deden het hier ondertussen voorbeeldig. Ik had ze even in hun schouders geknepen en Erwin had heel stoer naar me geglimlacht, zo van: ik weet het, pa. Hoe ik stil moet zijn.

Tegenwoordig wel.

Ik rook het benauwde parfum van Abel en Lucas. Abel was vandaag vooral stil, bang voor de reacties van de familie op Lucas’

aanwezigheid. Vooral voor mijn reactie was hij bang, maar hij had beter kunnen weten na mijn uitspraak van drie jaar geleden. Het gebeuren met Sasha en mijn tijdelijke biseksualiteit hadden mij mild gemaakt als het om lichamelijke geaardheid ging. De dingen waren zelden zo duidelijk als je graag zou willen. Van de mannin had ik niets meer gehoord na zijn aanhouding, volgend op mijn verklaring die snel tot Abels invrijheidstelling geleid had. Al had ik mijn relatie tot Sasha voor Loes verborgen weten te houden, het had ons niet dichter bij elkaar gebracht. Abel werkte weer bij de Denarius, sinds Jan-Joost daar ontslagen was vanwege extreme incompetentie. Gerrie en die Hendrik-Hein waren een eigen bedrijfje begonnen en blijkbaar had mijn broer bij sommigen krediet opgebouwd. Ik had ook een eigen bedrijfje, met Willy Dame. Loodgieters waren we.

Er klonk een ringtone hoewel er toch duidelijk gevraagd was om alle mobiele telefoons uit te zetten. Niet te geloven: het was 418

die van de eerstgeborene! Zenuwachtig drukte Abel het ding uit, maar niet zonder naar het venstertje gekeken te hebben. Het kon geen volle broer van me zijn en nu nam moe dat geheim mee de oven in. Ik had lang geaarzeld voor ik iets over de kwaliteit van moe’s huwelijk in mijn tekst had opgenomen. Maar ik vond dat het niet langer een taboe mocht zijn en Abel had het goed gevonden.

Na de viering trokken we langs de doodskist. Ik volstond met een klopje op het hardhout, maar Abel vond het nodig om aan iedereen te laten zien dat zijn ogen nat waren. Erwin begon heel hard te huilen. Denise niet, maar die had moe veel minder vaak gezien. Daarna was het een opluchting om met ons allen naar de ontvangstruimte te gaan, waar we koffie kregen, en Abel en ik maar zolang bij elkaar in de buurt bleven zodat het gemakkelijker was voor de aanwezigen om ons te condoleren. Soms moest ik even glimlachen als ik dacht aan het ‘controleren’ bij pa’s uitvaart.

Nu lag alles anders en ik kreeg heel wat complementjes over mijn tekst, onze tekst, terwijl oom Henry – zelf een weduwnaar – zijn best deed om zich over mijn bedroefde kinderen te ontfermen en Lucas als een muurbloempje in een hoek zat weg te kwijnen, bang dat hij niet welkom was. Zo riep hij het helemaal over zich af.

Bijna iedereen was al langs geweest.

Fred kwam naar me toe. ‘Ik begreep het niet helemaal toen je zei dat moe altijd alleen was gebleven. Ik ben nog heel wat keren bij haar geweest.’

‘Ik zei wonen, Fred.’

‘Maar samenwonen had gekund.’

‘Dat is er nooit van gekomen, daar ging het mij om.’

‘Had je het gewild dan, dat ik bij haar was gaan wonen?’

‘Alleen als ze het zelf wilde.’

‘Maar ze wilde het wel. Ze was alleen bang dat jullie er geen vrede mee zouden hebben.’

‘Dat spijt me dan voor je,’ zei ik tactvol, en Fred maakte plaats voor Peggy, die nog steeds de gebedsgroep leidde waar Abel toch nog een jaar lid van was geweest. Ze was door hem uitgenodigd.

419

‘Ik was blij met je In Memoriam, Bart,’ zei ze. ‘Het is goed om dicht bij jezelf te blijven. Veel sterkte!’

Tegen Abel hoorde ik ze zeggen: ‘Jij kon het ook niet helpen dat je overspannen was.’

Oom Henry kwam mij opnieuw een stevige hand geven en heel warm in de ogen kijken, die prompt weer gingen tranen. ‘Heeft die boom het trouwens nog een beetje goed gedaan?’

‘We hadden hem niet kunnen missen,’ zei ik, maar dat was gedeeltelijk uit beleefdheid.

Tegen Abel praatte hij vooral over Geertje Dame, die tot een paar jaar terug in de PAAZ van het DrieSteden Ziekenhuis in Tilburg gewerkt had. Abel had na zijn opname van een half jaar een relatie met haar gekregen, maar daar kwam een abrupt einde aan toen hij eindelijk uit de kast stapte. Arme Geertje, ze had altijd stiekem een oogje op mijn broer gehad en dan dat. Ik had haar in de aula gezien, maar nu was ze er niet meer.

Ik had eventjes niets te doen, kreeg nog een broodje met rosbief en ving de rest van het gesprek tussen Abel en oom Henry op, al waren ze twee meter verderop gaan staan. Ik zag dat Lucas bij mijn kinderen was gaan zitten.

‘Maar de politie had meteen al twijfels, oom Henry! Het was een foute kennis van Bart, die ík had betrapt. Zijn vingerafdrukken stonden op de jerrycan.’

‘Dus het is weer goed tussen jullie?’

‘Dat niet echt. We zien elkaar zelden.’

‘Jullie zullen elkaar hard nodig hebben. Al was het alleen maar om het huis leeg te halen. Het spijt me dat ik jullie daar niet bij kan helpen. Mijn rug is versleten en ik heb het bedrijf verkocht.’

‘Is tante Trude al lang dood? Sorry dat ik dat niet weet.’

‘Zeven jaar nu. Maar zie je nou! Je bent wel degelijk in je voordeel veranderd, Abel. Wat vind jij achteraf van die walnoot?’

‘Die staat er nog.’

‘En, ieder jaar nog het ritueel?’

‘Allang niet meer, oom Henry.’

420

‘Jammer.’

‘Het werd een sleur, een automatisme. Ik ben een keer weggelopen toen het even niet zo goed met me ging en daarna is het er niet meer van gekomen.’

‘Toch kan het best daardoor komen dat het een tijd zo slecht met je is gegaan.’

‘Het is altijd slecht met me gegaan, tot ik Lucas tegenkwam.’

‘Ik weet het niet, ik weet het niet.’

Hou dan je mond, zag ik Abel denken, of wees gewoon blij voor me.

Ook oom Piet diende zich een tweede keer bij mij aan. Het zat hem toch niet lekker dat ik iets had gezegd over het weinige contact van moe met haar familie. Had hij niet voor een huis gezorgd? Maar hij praatte er direct zelf overheen door te zeggen dat de woningbouwvereniging nooit akkoord zou gaan met de omvang van de walnoot.

‘We zullen hem eens flink terugsnoeien, hè Bart,’ opperde Abel.

‘Dan ga je het toch nog een keer meemaken!’

‘Jaja.’

‘Kunnen we al afspraken maken om het huis leeg te halen?’

‘Leeg te halen? Loop je niet een beetje hard van stapel, Bart? Op moe’s uitvaart!’

‘Ik probeer alleen maar praktisch te zijn.’

‘Heb je dan ook al een idee hoe het met de inboedel moet?’

‘Eerst gaan wij tweeën kijken of er dingen zijn die we heel graag willen hebben en dan laten we de familie. .’

‘De familie?’

‘Nou ja, als dat ons helpt om van de spullen af te komen. Maar je laat me niet uitpraten, Abel. Ik wou nog zeggen dat we daarna het meeste door de kringloopwinkel kunnen laten ophalen. Via internet duurt te lang. En voor wat er over blijft laten we een container komen. Dat kost wat meer geld, maar scheelt een dag sjouwen.’

‘Ik betaal die container wel. En van mij mag jij alles hebben.’

421

Ik zei: ‘Misschien Lucas?’

‘Lucas mag je niet hebben, klootzak.’ Hij lachte geforceerd.

‘Nee, ik bedoel. . ach, je begrijpt me wel. Waarom wil je niets, trouwens?’

‘We hebben al genoeg staan.’

Tussen de regels door had ik hem rotzooi horen denken.

‘Maar het zijn toch spullen van moe. Zit daar dan niets tussen waar voor jou belangrijke herinneringen aan kleven?’

‘Vast wel.’

‘Maar?’

‘Des te meer reden om ze niet te willen. Ik wil niet teveel herinneringen, dat geeft maar nachtmerries.’

‘Komende zaterdag die boom snoeien dan maar?’

‘Alleen als het nodig is. Laten we even afwachten waar die oom Piet nog mee komt. Die werkt toch bij de woningbouwvereniging?’

‘We weten nu al dat hij flink gekortwiekt zal moeten worden. Ik heb een nieuwe kettingzaag, dus daaraan zal het niet liggen.’

‘Als het nodig is, kom ik je helpen. Maar Lucas heeft een zwakke rug.’

‘Mij helpen? Het is óns probleem, zo hoort dat. En met die BMW

van jou ben jij toch zo vanuit Tilburg in Waalwijk?’

‘Jaja. Ik heb je daarstraks in de aula trouwens nog betrapt.’

‘Betrapt? Waarop dan?’

‘Op een zinnig woord. Haha! Dat valt trouwens nog niet mee, hè, om een boek uitgegeven te krijgen!’

Sorry, het gaat niet meer, John. Ik moet er even tussenuit. Wordt vervolgd, misschien.

422

Walnoot

Twee uur nadat ik de laatste zin geschreven heb, ben ik weer te gast bij John. Zijn goede stemming van gisteren is omgeslagen: ik zal hem wel weer teleurgesteld hebben.

‘Je bureau is nog steeds netjes,’ zeg ik na een lange stilte.

‘Is het weer een schrijfstaking?’

Ik schud nee, want het is allesbehalve dat. Een staking is als je niet wílt werken en niet als je even niet kúnt werken. ‘Eerder een -

woordziekte,’ zeg ik, in een net niet spontane poging om nog wat van mijn spontaniteit te behouden.

‘Dat is een zelf uitgevonden ziekte.’ Hij zegt het met zijn laagste stem die me aan de zingende kachelpijp Kamahl doet denken. Hoe ging dat ook alweer? ‘People kill without regret although they fly by jumbo-jet’ en meer van dat soort nonsens.

‘Wat zijn dat voor grappen,’ bromt hij uit grote diepten. ‘Het laatste hoofdstuk was toch goed?’

‘Dat klinkt alsof ik klaar ben. .’ Het is eigenlijk best leuk om hem een beetje te pesten zonder dat hij iets kan terugdoen. Ik ben nog altijd degene die bepaalt hoe lang een hoofdstuk is.

‘Oké, het vórige hoofdstuk dan. Afgezien van die lange uitweidingen van je, bijvoorbeeld je hele In memoriam en wat Pietje en Klaasje op de receptie zoal zeiden, ging het goed.’

‘Maar dat besloeg bijna het hele hoofdstuk.’

‘Precies! Dat is wat ik bedoel. Het duurt allemaal te lang, Bart.’

Hoeveel haast heeft hij eigenlijk? Het lijkt verdomme wel of er al een deadline van een uitgever ligt! Ik heb nog geen contract gezien. ‘John, waarom hebben we zo’n haast?’

‘En wat is woordziekte!’ roept hij.

‘Dat is als je ziek wordt van wat je schrijft. Ik denk tenminste dat het daardoor komt. Hoe sneller ik schrijf, hoe erger het wordt.’

423

‘Wat dan?’

‘Ik denk dat ik het nog steeds de-re-a-li-sa-tie moet noemen. .’

‘Zo! Alles voelt onwerkelijk aan?’

‘Dat is het.’ Dat is het helemaal niet, maar het past wel bij mijn omgeving.

‘En daarom ga je maar rare gebaren naar dokter Sidorov en onze nieuwe collega Fentener maken? En dingen roepen?’

Hij heeft zijn pen opgenomen en draait er behendig rondjes mee op de vingertoppen van één hand. Dat wil ik straks ook even proberen. Het zal leuk zijn als hij niet de enige is die dat kan.

‘Ik heb niet geroepen.’

‘Dus wel rare gebaren?’

Ik vind van niet.

‘Je deed een goudvis na, alsof je in de PAAZ naar lucht moet happen.’

‘Welnee, John!’

‘Doe het eens, alsof je naar lucht hapt.’

Ik doe mijn best.

‘Zie je wel: zo moet het eruit hebben gezien!’

‘Nee, het was heel anders, John.’ Die dokter Mikhael moet ook zijn schoolroebels terughalen.

‘Hoe dan?’

Ik weet het even niet meer. Ik kan toch moeilijk om hulp gaan zitten roepen hier.

‘Bart, Bart, wat moet ik toch met je?’

‘Naar huis sturen maar?’

‘Dat zou onverantwoord zijn. Daar doen we je geen plezier mee! Ik heb de indruk dat je de dingen saboteert. En ondertussen incasseer je wel veertig euro!’

‘Die waren omdat je iets goed te maken had, zei je. Je kunt ze ook terugkrijgen, hoor. Waarom word ik trouwens niet behandeld voor die de-re-a-li-sa-tie?’

424

De Surinamer zucht diep en denkt na. Daarna zegt hij: ‘Vertel me eerst eens wat er na die receptie gebeurd is. Er ging iets mis bij het snoeien, is het niet?’

‘Je weet het al, hè! Het is niet erg motiverend als ik moet gaan opschrijven wat jij me vertelt.’

‘Maar wat gebeurde er dan?’

‘En mijn schrijftherapie dan?’

‘Het is zo jammer dat je het verprutst, Bart! Je was zo goed bezig en dokter Sidorov had het ook meteen herkend: dat je verantwoordelijkheid op je nam in het gezin Jorissen, eigenlijk dat je ook een beetje de vaderrol op je nam!’

‘Ik? Dat is toch meer Abel zijn ding?’

‘Maar jij ook, zoals je je broer herhaaldelijk in bescherming hebt genomen, bij die bank, bij zijn taakstraf en laatst nog met die benzinekwestie.’

‘Je was niet altijd even lovend over mijn pogingen, John.’

‘En schei toch eens uit met dat geJohn van je, Bart! Als ik het heb over verantwoordelijkheid nemen gaat het om de intentie.

Snap je dat?’

Ja, dat snap ik best.

‘Over die depersonalisatie of derealisatie,’ zegt hij, ‘daar merk ik niets van als je schrijft, dus het zal wel meevallen, of het schrijven is juist goed voor je! Er moeten stukken tussen zitten die je fijn vindt om te doen, de details waarschijnlijk.’

Ik knik en dat is fout, maar te laat ingezien.

‘Zie je wel! Je doet het expres!’

‘Dat is het helemaal niet!’ Dat is het wel, maar dat is geheim.

‘Je hebt je verraden, Bart. Geef het maar toe! Het zal goed zijn voor je therapie!’

Bart gelooft er geen barst van: dat zou een leuke titel voor mijn volgende boek zijn.

‘Is er soms nog meer waar je last van hebt?’ nodigt John me uit.

Hij wil alles in één keer afwerken.

‘Die twijfels natuurlijk.. ,’ aarzel ik.

425

‘Geef me daar dan eens een paar voorbeelden van!’

Ik denk diep na, want ik had iets ingestudeerd. ‘Ik heb misschien wel stoer gedaan, alsof ik na Abels arrestatie nooit een aansteker op straat had kúnnen gooien om de verdenking tegen hem te vergroten, maar ik ben er lang niet zeker van dat ik er zo zeker van was. Voor mij had hij het gedaan en dat was wat ik wilde geloven. En ook is het voor mij een beetje de vraag of het bij alles wat ik op Jan-Joosts kantoor over Abel vertelde geen enkele keer in me opkwam dat het eigenlijk wel lekker was om uit te weiden over die dromen waar ik bijna niks van afwist.’

Je praat alsof je aan het schrijven bent,’ vindt John. ‘Maar ik merk bij het lezen weinig van die twijfels, dus ga maar lekker door.’

‘Ik heb een kleine pauze,’ zeg ik rustig. ’Soms moet een schrijver op inspiratie wachten.’

‘Allemaal smoesjes, Bart. Misschien kan een bezoekje van Sasha je aan inspiratie helpen. Ze heeft weer gebeld.’

Ik was blij dat ik van Abel vrij mocht uitzoeken in moe’s huis. Ik woonde met Erwin enigszins primitief op een goedkope bovenverdieping in de wijk Bloemenoord, waar ik een steeds grotere hekel had gekregen aan alle goedkope meubeltjes die ik na de scheiding op de kop had getikt. Het was niet eerlijk dat ik alimentatie moest betalen en Loes, die het minder nodig had.

Ik had maar weer een dagje vrij genomen in het loodgietersbedrijfje van Willy en mij, zodat hij er vandaag alleen voor stond. Drie keer had ik op en neer gereden met een van de twee busjes van de zaak. Samen met mijn buurman, die tot twee uur beschikbaar was, had ik het dressoir, de televisietafel, twee kleerkasten, een tafel, stoelen, de koelkast, de vrieskist en de combimagnetron naar mijn verdieping doen verhuizen en ook nog een bezoek aan de stort gebracht om mijn oude rommel weg te brengen. Erwin zat gewoon op school.

426

Vandaag zou Abel – als het goed was – er om drie uur zijn om te helpen met de walnoot. En van de kringloopwinkel zouden ze om drie uur alles wat bruikbaar was uit het huis komen trekken. Voor zestig euro had ik zojuist een zo-goed-als-nieuwe kettingzaag op internet gekocht, omdat ik minder hoefde te betalen voor de verdieping in ruil voor onderhoud aan de tuin waar ik zelf verder nooit kwam. Ik was dus niet alleen loodgieter en vader, maar ook tuinman. Het apparaat zou vandaag meteen al goed van pas komen.

Achter de dam waren huizen gebouwd aan een Pastoor van der Zijlestraat, waar ooit de vijf weiden lagen. Nog steeds lagen op alle huizen de ouderwetse rode dakpannen van de renovatie. Aan de overkant stond de oude school, nog steeds genoemd naar de Clemensparochie. En het heiligenbeeld met de bisschopsmijter zat er ook nog steeds op. Het was een gemengde school geworden nadat ik er vanaf was gegaan.

Abel was er nog niet. Ik liep de kettingzaag na en vulde de olie nog wat bij uit het flaconnetje dat ik had meegebracht. Het was een prachtige, superveilige 1800W machine met 45 centimeter zwaardlengte. Daarmee moest het minutenwerk zijn om die paar takken te verwijderen. Het meeste werk zou daarna het afvoeren zijn.

Ik was al in de tuin toen Abel er om tien over drie aankwam, via de dam. ‘Goed dat die van Dame eindelijk allemaal opgerot zijn, ook die ellendige Mari!’

Erwin had hem bij de koffietafel iets verteld over een monsterachtig apparaat en Abel leek vast van plan om de machine te kleineren, zeker toen hij begrepen had dat hij niet nieuw was.

‘Die kun je maar één keer gebruiken,’ zei hij.

Ik reageerde niet.

‘Benzine is veel handiger dan elektrisch.’

‘Ik heb een heel lange kabel.’

‘Als je die maar niet doorzaagt dan. Is ie echt nieuw?’

‘Zo goed als.’

427

‘Mag ik eens?’

‘Als je maar voorzichtig bent!’ zei ik.

Hij nam het ding in beide handen. Het reageerde niet op de aan/uit knop, uiteraard.

‘Je moet wel de rem lostrekken,’ zei ik. Dat hield in dat de linkerhand niet alleen de beugel, maar ook een extra hendel vasthield. ‘Voor de veiligheid,’ legde ik uit. ‘Als hij uit je handen schiet, slaat hij meteen af.’

Abel probeerde alles uit, natuurlijk op volle snelheid. ‘Je kijkt benauwd!’ vond hij. ‘Wie is hier nu het mietje, jij of ik? Haha!’

‘Je bent of doet best stoer voor een homo,’ zei ik.

Dat wilde hij niet horen, dus testte hij de machine opnieuw. ‘Zo snel is die automatische afslag niet,’ vond hij.

‘Het is wel twaalf meter per seconde wat naar nul moet.’ Om van het gezeur af te zijn, nam ik het ding weer mee naar binnen om net te doen of ik hem nog wat ging afstellen.

‘Weet je wat je allemaal doet?’ lachte Abel, op weg naar de walnoot, die hij al tien of elf jaar geen blik waardig had gekeurd.

Ik dacht: het zal me niets verbazen als die boom nog wraak neemt op hem, vanwege de verbroken belofte. Loes had wel eens zoiets gezegd.

Toen ik terugkwam in de tuin, stond hij al op de ladder, wachtend op de zaag. ‘Laat mij maar,’ zei hij, met de zaag omhoog klimmend tot waar hij ooit het potje met nepzalf moest hebben neergezet.

En ja hoor: ‘Bart, jij was toch dat zalfpotje tegengekomen, niet?’

‘Poeh! Dat je dat nog weet! Dat is al lang geleden.’

‘Ja toch?’

‘Ja, het zat vol met schimmel.’

‘Heb je het weggegooid dan?’

‘Uiteindelijk wel, ja. Ik heb het een tijdje bewaard voor je, maar je had geen interesse toen ik het je vroeg. Op een gegeven moment stonk het door het glas heen en heb ik het weggegooid, ja.’

‘Toch had je dat niet moeten doen. Wat zat er nou precies in?’

428

Een historisch moment! ‘Gewoon handzalf met wat gemalen bloemen.’

‘Bloemen?’

‘Om het specialer te maken. Anders had je kunnen uitvinden wat het was. En nu niet.’

‘Nee, de drogist wist er ook geen raad mee. Ik wil je graag nog eens uit de grond van mijn hart zeggen dat ik jou, broer, altijd een enorme klootzak heb gevonden, een nitwit en daarbij – als dat nog wat toevoegt – het toppunt van onvermogen.’ Hij lachte erbij, ik niet.

Door snoer van de kabelhaspel naar boven toe mee te geven kon ik nog net voorkomen dat het scherp van de zaagketting het snoer doorkliefde. Ik hield mijn hart vast voor als de motor zo meteen aanging.

‘Denk je aan het snoer?’ Maar Abel hoorde me niet.

‘Abel!’

‘Is er iets?’

‘Je moet van boven naar beneden zagen, anders kan hij vastlopen als de tak begint te vallen.’

Het had niet veel zin. Half autistisch, had Abel zo zijn eigen dingen. Hij zeurde en treuzelde. En zeurde en treuzelde nog meer.

Het leek of hij het zagen zo lang mogelijk wilde uitstellen. Het ging zelfs zover dat hij begon over een tijd dat hij dood wilde. Hij begon hem natuurlijk te knijpen, met die kettingzaag in zijn handen.

Maar het was zoals het was met Abel: hij kon het allemaal niet helpen. En ik probeerde over mijzelf heen te stappen.

‘Wilde je echt dood in die tijd?’ vroeg ik.

‘Ja, dolgraag! Maar het kon niet vanwege moe.’

‘Ben je nu eerlijk?’

‘Ik ben altijd eerlijk. Als ik geen grappen maak, tenminste.’

‘Fijn dat je toch nog af en toe aan haar dacht, dan.’

‘Bart?’

‘Ja.’

‘Wel typisch hè, dat noch pa noch moe ons een afscheid gunde!’

429

‘Hadden ze veel keus dan?’

‘Tja, misschien is het een beetje egoïstisch om een afscheid te willen. Op zich moet het heerlijk zijn om zonder pijn en zorgen weg te glijden in de dood.’

Daar was het weer.

‘Dat klinkt alsof je daar toch al heel wat keren aan gedacht hebt.’

‘Niet meer dan een ander, denk ik. Als jij in coma lag en er was nauwelijks hoop meer, zou je dan in leven gehouden willen worden.’

‘Nee.’

Op dat moment begon Abel met de 1800W motor te klieren, waardoor mijn ‘nee’ verloren moest zijn gegaan.

‘Jij wel?’ riep ik.

‘Wat?’

‘Zou jij kunstmatig in leven gehouden willen worden?’

‘Ja, dat lijkt me wel wat,’ riep Abel.

‘Is dat een grap?’

‘Ja!’

‘Wat dán?’ Ik wilde het toch graag weten.

Abel joeg de motor over zijn toeren heen en riep: ‘Nee!’ De rest van wat hij zei, ging weer verloren.

Ik vond de motor niet goed klinken en ik zag dat mijn broer de zaag toch op de onderkant van de tak zette.

‘Wacht!’ gilde ik daarom, maar het had geen zin. Wou hij echt dood of zo? ‘Abel!’

Toen sloeg de ketting vast en brak.

Het lange eind moet op volle snelheid onder het apparaat door gezwiept zijn, zwaar in mijn broer, die een rauwe kreet gaf. Abel liet de kettingzaag uit zijn handen vallen en ik kon hem niet meer ontwijken.

430

Walnood

‘Bart, wat is dat nou!’ De psychiater achter zijn nog steeds opgeruimde bureau zit mij uit te lachen.

‘Ik weet het niet,’ probeer ik.

Hij kijkt me brutaal aan en vandaag heb ik geen zin om brutaal terug te kijken. Ik denk dat ik weet waarover het gaat.

‘Je verzwijgt wat!’

Ik voel iets van warmte over mijn borst omhooglopen, aan de zijkant van mijn nek omhoog kruipen, mijn wangen rood kleuren.

‘Zoals gewoonlijk verraad je jezelf, Bart.’

‘Dat dacht ik niet. Het klopt allemaal wat ik geschreven heb.’

‘Dat kan wel, maar je laat iets belangrijks weg.’

Ik probeer hem vragend aan te kijken.

‘Je laat iets weg wat je tijdens het proces wel genoemd hebt. Zo kom je er niet, wéét je!’

Dat was ’m weer.

Ik doe net of ik het niet snap, maar daar trapt hij allang niet meer in. Het heeft ook geen zin. Of misschien. .

‘Waarom zouden mijn woorden van toen beter zijn dan mijn woorden van nu?’

‘Omdat je in een PAAZ zit?’

‘Maar waarom is het dan nog de moeite waard om er een heel boek over te schrijven!’

‘Voor je therapie, verdomme!’ Hij gaat erbij staan en torent hoog boven mij uit. Ik denk dat ik maar blijf zitten. Wat therapie?

Zo meteen gaat hij weer dreigen met Sasha. Dát is nog eens therapie.

‘Terug naar de schrijftafel dan maar!’ zegt hij, de kolenschoppen in de zij.

431

Ach, wat maakt het ook uit! Als hij het toch al op papier heeft staan, kan ik het net zo goed nog een keer opschrijven.

Abel joeg de motor over zijn toeren heen en riep: ‘Nee!’ De rest van wat hij zei, ging weer verloren.

Ik vond de motor niet goed klinken en ik zag dat mijn broer de zaag toch op de onderkant van de tak zette.

‘De onderkant! Wacht!’ riep ik daarom, maar het had geen zin.

Wou hij echt dood of zo?

Ik moest iets doen en trok misschien aan het snoer om de verbinding te verbreken. Maar dat ging niet: mijn knoop van het snoer om de stekker heen was nu juist bedoeld om dat te verhinderen. Wel kantelde de machine daardoor waarschijnlijk een beetje, mét mijn broer.

‘Abel!’

Toen sloeg in ieder geval de ketting vast en brak. Het lange eind moet op volle snelheid onder het apparaat door gezwiept zijn, zwaar in mijn broer, die een rauwe kreet gaf. Abel liet de kettingzaag uit zijn handen vallen en ik kon hem niet meer ontwijken.

432

Coma

Ik kijk op de witte klok met zwarte letters en ga een paar meter verzitten, want minstens één van mijn lotgenoten zit hier ongegeneerd te ruften. Ik verdenk die van Goudbloem, want als ik met geweld mijn neusgaten leegbries kijkt hij de andere kant op.

Het kliekje Sophiefans heeft de kaarten neergelegd, omdat ze zich niet meer kunnen concentreren: Sophie is met die van Kuys een slaapzaal op om hem te verwennen. Ik lig er al een tijdje bij haar uit, nu ik er geen prijs meer op stel. ‘Het zal wel door de pillen komen,’ heb ik gezegd. Het is nu bijna een maand dat ik hier zit en bij de meesten is de voornaamste reden om hier te zijn het instellen van de medicatie, nou ja de antidepressiva. Iedereen klaagt over de rest van de therapie, behalve de mensen die cognitieve gedragstherapie hebben, want die hebben lol in het succes van de opdrachtjes.

Ja hoor, de deur gaat weer open en onder gejuich komt Gerard Kuys met een vuurrode kop de zaal af. Hij is dik twintig jaar ouder dan Sophie, die hem als huppelkutje inhaalt. Tegelijkertijd gaat Johns deur open om hem de huiskamer in te braken. Hij heeft het gejuich gehoord en zegt: ‘Dat is niet goed, Sophie!’

‘Hij vindt van wel!’ zegt ze brutaal. Haar therapie werkt.

John moet natuurlijk mij hebben en ik sta al.

De kolossale neger stelt zich tegenover mij op, de handen in de zakken van de witte jas die hij vandaag, anders dan anders, aan heeft. Vandaag is hij weer psychiater in plaats van therapeut.

Vandaag komt hij er weer voor uit dat hij indruk wil maken in plaats van mensen te helpen. Vandaag belooft hij een nog grotere klootzak dan anders te zijn.

‘ Misschien, Bart? Misschien? Ha!’

433

De fanclub, Sophie met de wallen onder haar ogen en Gerard die van rood erg snel op groen is overgeschakeld: allen kijken mij aan in afwachting van een verklaring, hoewel John toch niet bepaald populair is en niemand een notie kan hebben van wat er aan de hand is. Het zal de verveling zijn: ze grijpen alles aan om te kunnen roddelen, behalve over Sophie want die vindt het lekker als het over haar gaat, dus doen ze het gewoon waar ze bij zit.

‘Hoezo misschien!’

‘De processtukken zeker?’

‘Ja! De processtukken!’ Zijn knikken draagt de dreiging met een kopstoot, maar ik heb het hoogteverschil op mijn hand.

‘Zullen we even op je kamer gaan zitten?’

‘Nee, dat doen we niet, Bart! Het is nog altijd míjn kamer!’

‘Of van het ziekenhuis?’ Ik doe dus alsof ik Sophie’s therapie volg.

Ik heb dan ook vrij snel Sophie en haar complete fanclub op mijn hand. Dat is niet gunstig, want nu moet John zich manifesteren. En als je hier ergens last van hebt is het van mensen die zich moeten manifesteren. En zeker als het een psychiater is, want die heeft ervoor doorgeleerd om mensen te kunnen kwetsen.

‘Dat flik je me niet nog een keer, Bart!’

Dat valt dus mee. Mijn schouders zitten ineens weer los: ik heb net zo goed een reputatie op te houden. Ons lot is voorlopig nog stukken milder dan dat van McMurphy in One flew over the cuckoo’s nest, de film waar we om gevraagd hebben zonder enige werkelijke hoop hem ooit te zien te krijgen.

‘En je ging zo goed! Lekker beknopt en zo!’

Nu was het weer goed? Ik ga weer zitten, wat niet zo’n goed idee was want nu buigt John zich over mij heen. ‘Ik denk oprecht dat het goed is om Sasha te laten kóómen. Hij/zij kan je helpen om met je benen op de grond te kóómen!’ Ik voel druppels van Surinaamse vloeistoffen op mijn kruin neerdalen. Korte haartjes zijn extra gevoelig, ook bij antidepressiva. Ik blijf maar even van mijn haar af.

434

Het lijkt een tenniswedstrijd: alle ogen gaan mijn kant op, maar niet voor mijn rebound. Ze willen natuurlijk alles weten over die hij/zij. Er is nieuws in de PAAZ! Hoera!

‘Het is toch een belangrijke periode in je leven geweest, hè!’

Ik maak mijn schouders weer los.

Het was een ziekenhuisbed.

‘Eindelijk!’ zei iemand die naast het bed zat.

Het duurde twee jaar voor ik in de gaten kreeg wie het was: Lucas, de vriend van mijn broer. Met de zwarte krulletjes en het logge lijf.

‘Zit je hier al lang?’ vroeg ik.

‘Een half uurtje. Ik kom steeds even bij je langs als ik bij Abel geweest ben.’ Ik meende dat hij mijn hand wilde grijpen, maar slaagde erin om die op tijd weg te trekken. ‘Je bent op de medium care. Ze wilden jou en Abel in één huis bij elkaar houden. Hoe voel je je?’

‘Kon beter. Veel beter. Koppijn! Wat zit er op mijn neus?’

‘Je bent beschadigd door je kettingzaag. Een beetje maar. Dat van je neus komt door een stukje van de gebroken ketting. Het moet een monster van een machine geweest zijn. Je hebt ook elektroden voor een EEG op je hoofd zitten.’

‘Waar komt die koppijn vandaan, Lucas?’

‘De machine is op je hoofd gevallen en toen Abel, die arme schat, er nog eens overheen.’

‘Hoe is het met mijn broer?’

‘Niet goed, Bart. Helemaal niet goed! Maar ik moet nu eerst de verpleging waarschuwen.’

De zuster kwam er al aan.

‘Goedemorgen, meneer Jorissen. Alweer een patiënt bij bewustzijn! Welkom in het Elisabeth Ziekenhuis. U bent in Tilburg.’

‘Mijn broer.. ’

435

‘Die nog niet, helaas. Ik bedoel: wel in Tilburg, niet bij bewustzijn.’

‘Maar wat. .’

Ze onderbrak me: ‘U moet zich heel erg rustig houden. Het is een behoorlijk zware hersenschudding die u daar hebt.’

‘Het was een kettingzaag.’

‘Ja, dat hebben we begrepen. Uw broer en u boffen trouwens met zo’n lieve vriend. Uw broer is aan zijn onderlichaam flink gewond door de zaag, maar dat is niet het enige: zijn hersenen hebben heel wat meer geleden dan die van u. We zijn bang dat het een tijdje kan duren voor hij bij kennis komt.’

‘Zeg me dat hij niet dood gaat!’ riep Lucas, die asgrauw zag.

‘Helemaal buiten levensgevaar is hij nog niet, helaas. Meer kan ik er echt niet over vertellen. Deze informatie is al niet goed voor u, meneer Jorissen. Hoe voelt u zich?’

‘Waar is Erwin?’

‘Uw vrouw, ik bedoel uw ex, heeft hem zolang bij zich genomen, in Helmond.’

Ik zuchtte en bracht verslag uit van mijn onwelbevinden. De zuster maakte notities op mijn kaart en beloofde een dokter te sturen om afspraken te maken over hoe het verder met mij moest.

Ik kon me weinig herinneren van het voorval, alleen dat het met de walnoot, Abel en de kettingzaag te maken had.

Toen zij weg was voelde ik me intens misselijk worden. Lucas was er nog steeds en toverde een kartonnen bakje te voorschijn om alles op te vangen. Veel was het niet. Er verscheen een arts, die me kwam onderzoeken en een stuk papier uit een apparaat trok.

Het zag er allemaal goed uit en ik mocht naar huis als ik beloofde de eerste week niet meer dan drie uur per dag uit bed te komen.

‘Zal ik zolang bij je komen wonen, zodat Erwin weer bij jou in huis kan?’ bood Lucas aan.

Dat vond ik wel lief en erg attent, maar toch niet zo’n goed idee.

Ik keek naar de zuster. ‘Mag ik bij mijn broer?’

436

‘Hij is buiten levensgevaar. U mag heel even bij hem kijken.

Maar verwacht er niet teveel van. Uw broer is in coma. Hij is nogal ongelukkig terechtgekomen.’

‘Op mij?’

‘Waarschijnlijk bovenop die machine of bovenop een tak, dat is moeilijk te zeggen. Hij heeft waarschijnlijk zwaar hersenletsel.

Meer kunnen we nog niet zeggen.’

‘Hij heeft hier ook op de PAAZ gelegen,’ zei ik.

‘Dat was in het DrieSteden Ziekenhuis, maar we hebben zijn dossier.’

De elektroden werden verwijderd. Lucas hielp me met aankleden en haalde een rolstoel, zoals de dokter had geadviseerd.

We meldden ons bij de balie van de ICU en mochten heel even op Abels kamer, waar Lucas al goed mee bekend was.

Abel lag daar omringd door slangen, draadjes en apparatuur, met een lakentje over zijn buik. Een slang verdween in zijn mond.

Uit het apparaat kwamen piepjes.

Ik riep mijn broers naam, maar hij gaf geen teken van leven. Ik had het tenminste geprobeerd. En ondervonden dat het allemaal echt waar was.

‘Voor hetzelfde geld had jij daar gelegen,’ zei Lucas. Er liep een traan over zijn wang.

‘Ik had hem nooit die zaag in zijn handen moeten geven. Zo is het toch gegaan?’

Lucas zei niets. Die had waarschijnlijk liever gehad dat ík hier lag.

‘Laten we maar gaan,’ zei ik en Lucas rolde me weg.

Ik wist het weer. De aanblik van de kettingzaag had tot een gedachtengletsjer in mijn hoofd geleid. Ik zag het gebeuren in en rond de walnoot duidelijk voor me, inclusief het snoer waaraan ik misschien getrokken had? Flarden van het gesprek kon ik me woordelijk herinneren, inclusief het duidelijke ‘Nee!’ op mijn vraag of hij kunstmatig in leven gehouden wilde worden.

437

Twee weken was ik nu al thuis. Erwin was – na gezeur met Loes – gelukkig weer bij mij en zorgde af en toe voor me, al had ik niet veel nodig en mocht ik steeds iets langer uit bed. Per dag mocht ik al iets langer op. Morgen zou ik weer bij Abel op bezoek gaan. Vrijwel dagelijks kreeg ik een sms’je of belletje van Lucas.

Het laatste bericht luidde: ‘Abel heeft zijn ogen open. Het is een begin. Nu maar verder afwachten.’ Ik was dubbel blij dat Abel zijn ogen open had: nu hoefde ik tenminste niet Abels laatste wens te gaan bespreken.

Mijn mobieltje ging. Het was Lucas, zag ik aan het nummer.

‘Niet zo’n goed nieuws,’ zei hij. ‘Ze hebben ons blij gemaakt met een dooie mus.’

‘Is Abel. .’

‘Nee, natuurlijk niet! Ik bedoel dat zijn ogen open zijn. Dat wil blijkbaar niet veel zeggen.’ Hij barstte in tranen uit.

‘Maar wat is er dan precies?’ probeerde ik. ‘Lucas!’

‘Wat ik zei: het zegt niets dat hij zijn ogen open heeft. Dat is de normaalste zaak van de wereld. Het zegt niets! Helemaal niets!

Alleen dat hij vegetatief is. Het kan nog een jaar duren voor er een prognose te geven is. Voor hetzelfde geld is hij hersendood!

Voorgoed!’

‘Meten ze dan helemaal niets op die EEG’s!’

‘Bijna niets.’

‘Eerst wel, toch?’

‘Ja, hij gaat achteruit, Bart! Het wordt zwakker en zwakker.’ Hij snikte weer.

‘Lucas, je moet proberen sterk te zijn.’

‘Ja, dat moet ik de hele dag al. Maar ik heb ook mijn zwaktes.’

‘Ik ga morgenmiddag bij onze Abel kijken. Ben je er dan? Ik zou je graag even willen spreken.’

Erwin lag in bed, eindelijk moe van het televisiekijken. Wat dat laatste betrof ging hij zijn moeder achterna, met dit verschil dat het actualiteitenrubrieken waren waarvan hij er geen oversloeg.

438

Daarom vond ik het goed. Hij had meer interesse in de wereld dan zijn vader. Die was ook moe: het viel me zwaar om weer loodgieter te zijn. Ik dacht dat het wel zou meevallen, dat je het meer met je handen dan met je hoofd deed, maar ik kon het knarsende verzet in mijn kop goed voelen.

Ik vond het doosje met waxinelichtjes en zette er vier vóór pa’s foto op het dressoir dat ik uit de ouderlijke woning gered had. Met de tafelaansteker waarmee ik Abel niet had (willen) verraden stak ik ze aan. Ik zette de aansteker naast de foto. De lichtjes moesten even aan zichzelf wennen en wierpen een flakkerlicht op pa’s verbleekte hoofd. Wierook. Had ik wierookstokjes? Ik vond ze niet. Wel vond ik in onze pennendoos een potlood waarvan ik veronderstelde dat het van cederhout was. Het rook ook zo al behoorlijk lekker. Dus brak ik het met mijn loodgietersknuisten in vier stukken – minus het gummetje – en stak die rechtop in de waxinelichtjes, een eindje bij de vlam vandaan. Nu waren het geurkaarsen geworden, bijna alleen al door het breken van het cederhout, maar helemaal door het lichte schroeien vanuit het vlammetje. Een aangename lucht vulde wat Erwin en ik de huiskamer waren gaan noemen. De benedenburen waren in diepe rust.

Ik schoof mijn beste niet-liggende stoel tot twee meter voor het verse altaar, ging zitten en schurkte mijn rug goed. Mijn handen legde ik op de knieën en gedurende enkele minuten keek ik naar pa, waarna de ogen dicht konden. Pa’s vlammende beeld zou wel een tijdje stand houden voor mijn geestesoog. Ik voelde stromen van onwelkome gedachten aankomen, te beginnen met Willy, die me vandaag verteld had over de problemen met hun puberzoon Henny – hé dat kon ook voor zowel jongens als meisjes, net als Anne, Pascal en natuurlijk Sasha. Weg daarmee! De volgende was wijlen moe, die me kwam bestoken met haar goedbedoelde quasi wijsheden, vaak spreekwoorden die ze niet goed onthouden had of een enkele keer misschien bewust aangepast. Ik zag haar teleurstelling in Abel. De derde stroom was die van Abel, die al 439

drie weken in het ziekenhuis lag. Die gedachten mochten blijven, want die vormden de reden om contact met pa te zoeken.

Ik bleef voorlopig denken aan Abel, want die was tamelijk geschikt om alle andere gedachten bij me weg te houden, zoals hij van jongs af aan talent had om mensen van zich af te houden. Heel zijn leven zoals ik dat kende, liet ik aan mijn geestesoog voorbijtrekken. De topjes en vooral al die dalen. Ik had het gevoel dat het belangrijk was om hier doorheen te gaan, om op de goede manier contact met pa te krijgen. Ik wist ook niet of pa, vanaf de plaats waar hij was, alles met Abel altijd had kunnen volgen. Dus eigenlijk verhaalde ik Abels leven aan hem. Maar al die dingen wil ik hier nu niet weer opschrijven. Minstens een half uur moet ik zo hebben gezeten.

Intussen was aan de andere kant van mijn oogleden door het kaarslicht een warmwitte gloed ontstaan en het cederhout rook goddelijk. De wereld had het opgegeven om mij in haar tentakels te houden, alles was van me afgegleden, behalve Abel en pa. Er kwam in mij een onstuitbaar gevoel van openheid en ruimte. Ik moest moeite doen om het niet eng te vinden, want als ik voor één seconde daaraan toe zou geven, was alles meteen weg. En daar was het veel te belangrijk voor.

‘Pa,’ fluisterde ik. Erwin mocht er niets van horen. ‘Ik heb u meer dan ooit nodig. Ik ga er nog steeds vanuit dat ook Abel uw zoon is en anders is hij in ieder geval mijn broer.’

Ik wachtte even. Maakte het uit hoe ik het zei? Moest ik het allemaal wel zeggen? Kon pa onderhand mijn gedachten niet lezen?

Ik koos voor de veilige weg. ‘Pa, ik denk dat het hopeloos is met Abel in het ziekenhuis. De artsen hebben er geen enkel vertrouwen in dat hij ooit weer wakker wordt en ze doen er nogal geheimzinnig over. U en ik zouden kunnen weten wat zij allang weten: dat hij die ogen van hem nooit meer opendoet.’

Enkele seconden wachtte ik of er al een reactie kwam van pa in de gloed die ik kon zien, maar die bleef nog even uit.

440

‘Pa, Lucas wil niets van euthanasie weten en vertelt allerlei onzin dat Abel dat nooit zou willen. Maar ik heb hem toch duidelijk horen zeggen dat het anders is? Heel anders. Hij wil het juist wel. Daarom pa, daarom vraag ik u of u het ermee eens bent dat ik het toch met de artsen ga bespreken: een eventuele euthanasie. Maar ik moet het aan u vragen, niet alleen omdat het misschien uw zoon is, maar omdat u mij steeds hebt proberen te steunen en richting te geven, ook toen u er niet meer was. Hier, en zo, bedoel ik.’

Geen spoor van pa. Misschien durfde hij niet meer, na de rampzalige afloop van mijn actie toen Abel bij de Denarius in de shit was geraakt nadat ik pa verkeerd moest hebben begrepen. Of eigenlijk, zo bedacht ik ineens, hoe zeker was ik er eigenlijk van dat ik pa na zijn dood ooit echt had horen spreken? Waren het niet mijn eigen gedachten die hij in mijn hoofd bevestigd had? En was dat voldoende? Had ik het niet steeds zelf gedaan?

Ik kon het beter anders doen.

‘Pa,’ zei ik, ‘als u het met me eens bent, geef me dan een teken, zodat ik weet dat u me echt steunt in dit plan, de voortzetting van mijn hulpplan voor de mensheid, dat ik zo vaak verwaarloosd heb.’

Nauwelijks was ik uitgesproken of de warme gloed won aan kracht. Dit waren geen waxinelichtjes meer. Er verscheen een felheid in de gloed, die links begon en zich geleidelijk naar rechts verplaatste, tot er een intens licht was ontstaan, eerder hoog dan breed, een kolom van vuur die, zo met mijn ogen dicht, zich tot aan de hypothetische hemel leek voort te zetten. Pa was verschenen in een vuurkolom! Hij had het teken gegeven!

Het begon nu wel erg naar cederhout te ruiken en ik opende, heel even, mijn ogen.

De potloodstompjes stonden in de hens.

Ik dwong me om op te staan en gooide een tafelkleedje over de brand. Dat hielp, al stonk het gruwelijk.

Maar het teken was intussen wel mooi gegeven!

441

Voor de God-weet-hoeveelste keer parkeerde ik mijn Peugeot voor het St. Elisabeth Ziekenhuis. Doodop was ik. Niemand wilde van euthanasie weten en Lucas had er veel verdriet van dat ik er weer over begonnen was. Er was een soort patstelling ontstaan: de intensivisten wilden een jaar wachten voor ze Abel konden opgeven, maar hem een jaar lang een ziekenhuisbed bezet laten houden kon niet. Overplaatsen naar een verpleeghuis kon niet vanwege de beademing die Abel nodig had. En die mocht niet gestopt worden van Lucas. Volgens hem had Abel religieuze bezwaren daartegen. Ik geloofde er niets van. Abel had zich – zo was mij gebleken bij onze voorbereidingen van moe’s uitvaart – al jaren niet in de kerk laten zien en Lucas was bij die gelegenheid voor het eerst in zo’n gebouw geweest. Met Abels ex, Geertje, had ik maar geen contact opgenomen: die was immers volledig buiten beeld geraakt.

Als altijd liep ik naar binnen. Iedereen kende en begroette me hier al.

Ik was ervan overtuigd dat het angst was bij Lucas. Plus misschien dat hij Abel niet zo goed kende als hij dacht. En al helemaal niet zo goed als hij die moe’s bloed met hem deelde.

Het kon misschien wel een beetje mijn schuld zijn dat Abel hier beland was, maar het leek er ook veel op dat Abel het allemaal voorzien had toen hij zo duidelijk aangaf dat hij niet kunstmatig in leven gehouden wilde worden. Niemand behalve ik en pa hield er serieus rekening mee dat het mogelijk of misschien waarschijnlijk een zelfmoordpoging was geweest!

Ik kwam langs het restaurant. Ik zag mannen koffiedrinken met het infuus aan een rijdende standaard. Het leek daar wel gezellig.

‘Wat dan?’ had ik aan de artsen gevraagd. Wat konden ze nog doen als de ene optie de andere onmogelijk maakte? De ene arts had het over bidden – het was immers een katholiek ziekenhuis.

De andere had het erover dat overleg met de familie uiteindelijk de uitkomst zou bieden. Alsof ze daar al niet mee hadden kunnen 442

beginnen dan! Op een dag zouden ze zonder twijfel de patiënt spontaan laten overlijden om het probleem op te lossen. Stiekem, om het medisch tuchtcollege te ontwijken en de familie niet te belasten. En in de tussentijd iedereen maar hoop geven dat het nog best goed kon komen, want het verhaal was dat er nog geen prognose – dus ook geen ongunstige – mogelijk was. Ook daarvan geloofden ik en pa geen jota.

Ik stond al in de lift. Alles ging net als anders en ik werd boven verwacht. Het was mijn broer en mijn – misschien ons – pa, het was de walnoot. Die had dan toch nog wraak genomen. Had Loes ook eens gelijk. Moe’s huis was allang weer verhuurd, de walnoot gesnoeid, de benedenbuurman blij met het hout van de walnoot, dat hij met een gehuurde kettingzaag op benzine in stukken van een meter was gaan zagen om ze in zijn tuin op te stapelen onder het afdakje, waar ik het kon zien liggen vanuit mijn keukentje.

Na de lift wandelde ik met de gebruikelijke begroetingen de ICU op.

Ik was hardnekkig benauwd voor het walnoothout. Zolang het bij het huis lag waar Erwin en ik woonden, kon er nog van alles mee misgaan. Erwin vond dat erg overdreven en ik vertelde maar niet dat het hout van een totempaal was.

Mijn hart bonkte. Zo meteen kon ik blijven op de intensive care! Moe was ook al aan een hartinfarct gestorven. Een paar keer diep ademhalen, helemaal onder uit de buik. Die had bij Abel compleet opengelegen: darmen en lever beschadigd door de gebroken ketting, alles redelijk genezen volgens de doktoren.

Maar kinderen zou Abel technisch gesproken nooit kunnen krijgen. Dat zou ook een slecht idee zijn geweest. Sommige mensen kunnen beter geen kinderen krijgen, wel?

Ik ben bij ICU-8 aangekomen. De deur zit dicht en wil slechts piepend open. Toestand ongewijzigd, halfduister en niemand te zien, op het vegeterende vlees in dat bed dan, mijn halfbroer, naar 443

ik altijd en ook nu aanneem. Wat laf van me dat ik het nooit heb durven vragen! Zou hij er zelf iets van geweten hebben?

Ik klink alsof hij al dood is. Weet ik echt wat ik hier kom doen?

Kan ik me nog herinneren of pa ook over dit geval iets gezegd heeft? Ging die zover in die avondsessie? Heeft hij eigenlijk íéts gezegd?

Nog steeds dezelfde piepjes en het vlakke lijntje dat allang had moeten bobbelen. Ik blijf aan het voeteneinde staan en staar in Abels dode ogen. De tranen springen in die van mij. Ook ik had daar kunnen liggen.

‘Ik weet dat je het zou willen, Abel. Je bent er heel duidelijk in geweest. En het heeft geen zin meer, dit zo, dit hier.’ Ik haal de tranen diep in mijn neus op. ‘En ik sta er niet alleen in: ook pa heeft iets van een teken gegeven. Als ik nu alleen maar wist wat hij exact bedoelde. Alles is zo verdomde vaag.’

Ik kijk naar de kop en het lijf waar ik zo’n hekel aan gehad heb, een hekel die nu lijkt te zijn weggesleten door de dramatische loop van ons gezamenlijke bestaan. Hij heeft minstens zo vaak klaar gestaan voor mij als ik voor hem. De ene helft is broer, de andere dood. Als nu de slechtere helft dood is en de goede helft over, is hij een halfvolle in plaats van een halve broer geworden.

‘Abel, meestal hebben we tegenover elkaar gestaan en ik zou het graag goed maken met je. Maar ik durf het toch niet, mag het toch niet. Toen ik naar je onderweg was, dacht ik het nog te weten, maar is het zeker genoeg? Ik moet het honderd procent zeker weten, Abel. Wil je het echt? Mag ik het toch?’

Kut-walnoot, dwarrelend zweefanker, surrogaat-vader, verrotte totempaal! Wat voor zin heeft het gehad om jou te planten!

Ik loop naar de rechterkant van het bed, waar de meeste apparatuur staat en het bliepje het hinderlijkst is. Ik sluit de ogen en de piepjes doen me denken aan een grijsgedraaid nummer in disco Le Moulin in Drunen, waar Abel ooit zijn confrontatie met de gleuf op poten had, maar zoals gewoonlijk vooral met zichzelf. Die 444

avond was ik er voor hem, zoals zo vaak daarna, maar heeft het ooit ergens toe geleid? Behalve dat we steeds weer opnieuw nog verder uit elkaar groeiden? Het schijnt dat ook ik pa heb proberen te vervangen. Daar is dan niet veel van terechtgekomen! Het spijt me heel erg, pa, moe, Abel.

‘Abel, ergens hou ik van je. Toch heb ik je iets te zeggen, in alle oprechtheid.’

veel klootzakken heb ik nu gekend

maar weet dat jij de grootste bent

Ben ik hiervoor nu gekomen, om je uit te schelden? Ik had een heel ander plan en nu ik hier sta dringt de genialiteit ervan langzaam tot me door.

Let op, John. Ik weet donders goed hoe je het wílt hebben.

Ik ga niet met eigen handen die luchtslang uit dat zenuwachtige apparaat trekken, dat mag Abel zelf doen en ik wil hem alleen een beetje helpen. Hopelijk gaat het niet piepen zo meteen. Het zijn zíjn handen die het moeten doen, met een beetje hulp van mij.

Daarom moeten ze wel uit de armbeveiligingen. In mijn rechterzak zitten de handschoenen die ik zo meteen wil aantrekken om geen vingerafdrukken op de bandjes na te laten.

Het zijn de tuinhandschoenen die ik bij me had toen we de walnoot gingen snoeien. We zouden één keer echt samenwerken en kijk wat ervan gekomen is. Het was een slecht idee om met jou te willen samenwerken, Abel. Het spijt me dat ik zo onhandig was om aan het snoer te trekken, maar je was toch al bezig om jezelf om het leven te brengen.

Ik doe de handschoenen aan en maak alvast het bandje los. Dat is erg simpel, zelfs met tuinhandschoenen. Dan neem ik je hand op, die al een beetje koud aanvoelt, door mijn handschoenen heen, dus het moet wel echt zijn. Het is de hand die mij in elkaar sloeg, 445

maar ook de hand die me probeerde te beschermen toen ik voor burgemeester werd gezet. Het is de hand waarmee hij zich ontelbare keren moet hebben afgetrokken, maar ook de hand die Geertje Dame geliefkoosd heeft tot uiteindelijk ook zij de moed opgaf. Het is de hand die al vroeg enge verhalen op het papier slingerde, maar ook de hand van de broer van de man die daarna zijn schrijversvoorbeeld gevolgd heeft.

Ik vouw Abels hand om de luchtslang heen en sla de slang er nog twee keer omheen. Nu een flinke ruk en het zit erop, voor ons allebei. Durf ik het wel? Ik zou het moeten durven, je hebt er recht op. Een kwestie van loyaliteit immers.

Dit is geen moord, Abel. Een redding is het, geen moord.

446

Sasha, de man

‘Gelul, Bart!’

‘Pardon?’ Sinds wanneer praten wij hier zo tegen elkaar?

‘Maar met dit gedrag zul je nooit beter worden. Je denkt míj te ontwijken maar in werkelijkheid ontwijk je jezelf, je broer en de waarheid!’

Ik staar zo serieus mogelijk in de oogbollen die in mijn hoofd priemen en probeer niet in de lach te schieten. John heeft me in het zitje laten plaatsnemen en wil het slot van mijn boek zien, maar daar wacht ik lekker nog even mee.

‘Heb je geschreven dat je je broer ver. . gedood hebt?’

‘Ik heb mijn broer niet vermoord, John! Hoe vaak moet ik dat nu nog zeggen?’

‘Heb je wel over die luchtslang geschreven?’

‘Natuurlijk.’ Raar dat hij dat zo precies weet!

‘En had je vader je in dat visioen toevallig niet ook toestemming gegeven om die uit het beademingsapparaat te trekken?’

‘John, je moet dat nog maar eens overlezen als je het schriftje krijgt, maar mijn vader heeft na zijn dood nooit echt tegen me gesproken – wat redelijk normaal is volgens mij.’

Ik zie minachting, spot en woede in de bruine ogen met rode adertjes die me nu pas opvallen. Hij zal wel hoge bloeddruk hebben.

‘En hoe lang gaat dit nog duren, dit struisvogelgedrag?’

‘Ik wil het nog een paar keer overlezen en dan krijg je het wel.’

Hij lijdt. Net als wij hier.

‘En dat hulpplan van je, voor de mensheid, te beginnen bij je broer. Heb je dat eigenlijk niet jammerlijk laten mislukken?

Ondanks de beloften onder die walnoot van jullie?’

447

‘Ik heb mijn best gedaan, maar ook ik heb mijn grenzen, John.’

‘Dat kun je wel zeggen ja! Je moet je er trouwens, in het belang van je therapie, bewust van zijn dat als je de waarheid loochent, je ook jezelf, je broer en vooral je vader verloochent!’

Waar haalt hij het recht vandaan om zo te praten?

John wordt weer iets rustiger. ‘Hoe moet je broer anders aan zijn einde gekomen zijn dan door jouw hand?’

‘Hoeveel keer heb ik nu al gezegd dat ik dat niet weet? Ik heb niet het idee dat deze therapie gewerkt heeft, John!’

Hij legt zijn kolenschappen op zijn hoofd en doet alsof hij nadenkt, zonder mij aan te kijken. ‘Ik denk dat we een doorbraak nodig hebben. Die komt niet uit zichzelf, daar hebben we iets of iemand voor nodig die op cruciale momenten een belangrijke rol in je leven heeft gespeeld. Abel en de rest van het gezin Jorissen zijn er niet meer. Die oom Henry is te weinig bij de laatste ontwikkelingen betrokken geweest. Loes wil niet. Oom Willem is dood. Blijft over: Sasha!’

Ik voel het al dagen aankomen en ik heb er vrede mee. Sterker nog: ik wil het zo en misschien heb ik daarom wel mijn schriftje verstopt. Laat maar komen, die Sasha! Ik ben eigenlijk wel benieuwd hoe het met haar is afgelopen. Het zal in ieder geval een lekkere beroering geven op de PAAZ, waar het saaier en saaier wordt nu Sophie’s dosering verhoogd is.

En nu is het een dag later en zit ik dus op Sasha te wachten. Ze is al tien minuten te laat. Sophie loopt energieloos te flemen bij een oudere getrouwde man en John heeft bezoek van een nieuwe patiënt. Er zijn twee verpleegkundigen op de afdeling en die hebben hier nooit een uniform aan, John alleen als hij indruk wil maken. Mijn hoofd is een achtbaan, maar de karretjes zijn leeg.

Er staat iemand achter de glazen deur. Is dat Sasha? Het moet wel. Wat is ze veranderd. En een hij! Hij heeft mij al gespot en lacht. Verdomme, hij is het! In een oranje trainingspak. Is hij voetballer geworden? Met een ouwe kop, half gevuld met dor 448

blond haar. Nelleke is al bij hem, met de deur op een kier. Die doet ze vervolgens weer dicht om deze kant op te lopen. Sasha staat nog steeds aan de andere kant van de deur. Ja, dat gaat allemaal niet zomaar, hier.

‘Bart, je bezoek is er,’ zegt Nelleke. ‘Ik zal John even waarschuwen.’

‘John?’

‘Ja, de psychiater.’

‘Dat weet ik wel.’ Zover ben ik nog niet heen. ‘Maar moet die erbij zijn, dan?’

Ze loopt hevig knikkend door, op weg om John en de nieuwe cliënt te storen, die al vlak achter de deur van Johns spreekkamer blijken te staan. Ik schuifel in de richting van Sasha. Hij is dikker geworden in die tien jaar, maar dat geldt ook voor mij. Constant staat hij te lachen en ik heb de grootste moeite om hem als vrouw voor te stellen. Ze had zich minstens kunnen scheren.

John komt er al aanlopen. ‘Zo, Bart, daar is hij/zij dan! Zie je er erg tegenop?’

‘Ja,’ lieg ik. Een beetje nerveus ben ik wel. Het is wel lekker om íéts te voelen.

De deur springt open en Sasha loopt voorzichtig in mijn richting. Ik weet natuurlijk niet wat ze hem allemaal hebben verteld over mij en de PAAZ.

We geven elkaar een hand en Sasha wordt een beetje verlegen, ik niet. Ik ben nu vooral erg nieuwsgierig wat hij eigenlijk komt doen. John staat mij en mijn reacties in de gaten te houden. Ik durf dan ook niet goed spontaan te doen, al weet ik ook niet hoe ik dan zou moeten zijn, want alles slijt weg hier.

‘Gaat het met je?’ zegt Sasha. Zijn stem is gezakt. Is hij gestopt met hormoonpillen of zo, of wil hij gewoon stoer klinken? Moet hij mannelijk klinken van John, om mij te pesten? Het moest toch een soort straf zijn?

‘We gaan even op mijn kamer zitten!’ zegt John, en we wandelen achter hem aan.

449

‘Het gaat steeds slechter,’ fluister ik, maar John heeft het toch gehoord.

Hij zegt: ‘Misschien knap je er wel van op, Bart! De wonderen zijn de wereld nog niet uit.’

Ik wil van alles vragen aan de vriend(in) die mijn leven op zijn kop gegooid heeft, maar ik weet niet wat ik nu precies voel en ook niet wat ik precies wilde vragen. Het ‘waarom’ misschien? Sasha’s rechterhand zit dicht bij mijn linker, raakt hem. Ik vergroot de afstand met minstens tien centimeter. Hoe raar het in je hoofd ook wordt, afstanden blijven afstanden. Iedereen kijkt naar ons en Sophie heeft haar nieuwe waakvlam nu al de rug toegekeerd.

‘Je bent veranderd,’ zeg ik, als we bij John naar binnen gaan.

‘Sorry’ is alles wat hij zegt.

Sasha en ik worden in het zitje gepositioneerd en de grote manipulator schuift zijn lederen stoel erbij, die een halve minuut moet bijkomen van de klap van het neervallen.

‘Zo!’ zegt hij. ‘Daar zitten we dan!’

Wij knikken.

‘Sasha Groenekan en Bart Jorissen! Hoe vind je het nu, Bart, dat Sasha er is?’ Er is nog steeds die ondertoon van dat het als straf bedoeld is.

‘Eigenlijk wel aardig,’ zeg ik.

‘O ja? Zie je Sasha als man of als vrouw?’

Ik kijk Sasha aan. ‘Zullen we maar afspreken dat je een man bent?’

‘Lijkt me verstandig,’ zegt hij.

‘Maar Loes, mijn ex, dacht dat er een vrouw gebeld had. Is je stem pas daarná gezakt?’

‘Ik zit midden in een enorm transformatieproces. Geestelijk. Je zou kunnen zeggen dat ik uit een cocon kruip.’

Ik wacht even op nadere uitleg, maar die komt niet. Ineens weet ik weer wat ik wilde vragen. ‘Waarom, Sasha?’

‘Waarom ik volledig man aan het worden ben? En waarom juist nu?’

450

‘Nee, waarom je het gedaan hebt, tien jaar geleden! En ook waarom je nu komt.’

‘Het spijt me, Bart. Mijn vriendin van toen moet me hebben opgejut. Zij was een heel felle en had ook wel iets van een strafblad, iets waar ik toen geen weet van had. Het spijt me echt.

Gelukkig is er niets gebeurd.’

‘Je bent ook niet gestraft?’

‘Voor het laten slingeren van een jerrycan benzine? Nee, natuurlijk niet!’

Dat zit inderdaad niet helemaal goed in mijn hoofd.

‘En dat ik graag wilde komen, was om dat te zeggen: dat het me spijt.’

Er valt een stilte en uiteindelijk gebaart John iets naar Sasha: dat hij maar door moet gaan.

Sasha zegt: ‘Zit je hier vooral in het vroeger of toch meer in het nu?’

‘Het verleden,’ zeg ik. ‘Maar dat komt natuurlijk ook omdat ik er een heel boek over heb moeten schrijven.’

‘Een heel boek? Toe maar! Is het al klaar dan?’

Op mijn knikken zegt Sasha: ‘En kom ik er in voor?’

‘Ja.’

‘Mag ik het lezen?’

‘Nee. Voorlopig niet. Alleen ik en John lezen het. Hij is mijn psychiater, zoals je weet.’

‘Je bent toch niet gek geworden door mij, hoop ik?’

John bemoeit zich ermee: ‘Laten we ook afspreken dat Bart niet gek is!’

Het lachen heeft niets bevrijdends. Moet het een áfspraak zijn dat ik niet gek ben?

‘Het is goed om het op te schrijven,’ zegt Sasha. ‘Dat zal je zeker goed doen.’

Zal ik herhalen dat ik er klaar mee ben?

‘En dat verleden,’ gaat hij verder, ‘wíl je daarin zitten of zít je erin?’

451

Wacht eens even: dat lijkt wel verdacht veel op dat idee waar ik lang geleden ooit mee kwam op deze kamer: dat van die twee bij twee tabel: vroeger/nu en wel/niet willen. Wat gebeurt hier?

Ik zeg even niets en dan zeggen Johns dikke lippen: ‘Grappig dat Sasha daarmee komt, niet, Bart?’

‘Ja grappig.’

‘Zo komen twee mensen onafhankelijk van elkaar tot ongeveer dezelfde gedachte.’

Ja, erg grappig.

‘Want ik zou aannemen,’ gaat Sasha verder, ‘dat je eerst in het verleden wilde zijn, daarna – tijdens het schrijven – in het verleden was en dat het nu tijd wordt om in het heden te functioneren. Wil je al naar het nu in plaats van naar het verleden?’

Ik kijk John aan want dit is wel zó voorgekookt! Mijn quasi psychiater houdt zich van de domme. Mijn hoofd gaat terug richting Sasha. ‘Je hebt me nog niet verteld waarom je mijn huis in de fik wilde steken.’

‘Volgens mij wel. Ik heb het over mijn vriendin gehad. Zij heeft me opgejut omdat je ons lastig viel. Je mag nog van geluk spreken dat ik je daar niet voor heb aangeklaagd. Ik denk dat ik niet méér kapot wilde maken bij jou dan je zelf al gedaan had. Ik schaamde me al kapot voor wat ik van plan was geweest.’

‘John, en wat is jouw bedoeling?’

‘Ik heb de hoop dat Sasha je ervan kan overtuigen dat eerlijkheid een belangrijke waarde is en tot genezing leidt. Sasha was er kapot van, maar door dat eerlijk toe te geven, heeft hij de basis gelegd voor een gelukkig leven.’

‘Daar klopt niet veel van, want hij zit nou alweer in een transformatieproces, dus blijkbaar is het toen niet helemaal goed gegaan.’

‘Ben jij er ook kapot van, Bart?’ vraagt Sasha.

‘Waarvan? Dat ik ooit iets met een vent heb willen doen?’

Hij lacht. ‘Nee, wat er met Abel gebeurd is.’

452

‘Denk jij dat ik voor niks in de PAAZ zit? Bij mij is er ook het een en ander kapot en het gaat hier steeds verder kapot, want aan dat boek heeft Bart geen barst gehad! Het heeft me alleen maar afgehouden van werkelijke therapie.’

John kijkt beledigd, maar hij moet hier onderhand aan gewend zijn. Het liefst zou ik ook de eerste twee schriften onder mijn beheer hebben, maar die zitten bij John in de la opgeborgen, zogenaamd omdat ze daar veiliger zijn voor Sophie. Als ik iets wil teruglezen moet ik het aan hem vragen: lastig! Zoals alles lastig is hier. Als ik hem het derde schrift geef, kan ik ook daar naar fluiten.

‘Je komt op mij niet over als iemand die er kapot van is. ‘Sasha kijkt me op zijn allervriendelijkst aan en ik begin behoorlijk genoeg te krijgen van de hele situatie.

‘Dat komt door de antidepressiva,’ zeg ik. ‘Die vlakken alles af, hè John?’

Hij schudt nee. ‘Je hebt een lage dosering, Bart. Dat weet je toch wel?’ Surinaamse w’s weerkaatsen tegen de muur, die volgens mij leger is dan gisteren.

Nu Sasha weer: ‘Volgens mij zit je er amper mee dat Abel dood is.’

‘Waar bemoei jij je eigenlijk mee!’ Ik kijk weer naar John. ‘Wat een slecht idee was dit, om hem te laten komen!’

‘Dat is nog lang niet duidelijk,’ zegt John. ‘Het is ook niet als een beloning bedoeld. Heb ik je. .’

Ik onderbreek hem. ‘Het was gewoon een slecht idee. Verwacht er maar niks van!’

Sasha zegt: ‘Je moet alles eerlijk opschrijven, Bart, dat is echt het beste.’

Ik sta op en Johns oogleden volgen mij. ‘Ik ga me hier niet een beetje laten beledigen!’

‘Heb ik je beledigd, Bart?’ wil Sasha weten.

‘Wat ben jij een gevoelloos en hypocriet kreng geworden, Sasha! Het idee dat je tegen mij kunt zeggen dat de dood van mijn broer me niets doet en dan denken dat je me niet beledigd hebt!’

453

‘Wie beledigt hier wie?’ zegt hij, met zijn ongeschoren smoel. Ik vind dat hier alleen patiënten ongeschoren mogen zijn. Dan hebben we nog íéts van een privilege.

‘En je bent ordinair ingehuurd om mij aan het schrijven te krijgen. Maar je bent te laat: mijn boek is af.’

Ook Sasha gaat nu staan. ‘Abel is dood, Bart. Wat is jouw rol daarin geweest?’

Dat doet voor mij de deur dicht. Nou ja: eerst open en dan snoeihard dicht. Ik loop stevig terug naar de zaal, de twee intriganten achter me latend. Ze moeten niet denken dat ik al gek ben. Daarvoor zit ik nog niet lang genoeg hier.

‘Gaat het?’ vraagt Sophie.

‘Nee!’ Ik loop meteen maar door naar de wc, de enige plek waar je voorlopig nog alleen kunt zijn. Daar huil ik – ondanks de antidepressiva – en dat heb ik veel te lang ingehouden.

Na twee minuten wordt er op de deur gebonkt. ‘Bart, ben je daar?’

‘Hier zit een schim van wat ik was voor ik me heb laten overhalen om naar die PAAZ van jou te komen!’

‘Kan die schim dan nu weer te voorschijn komen en als een vent bij ons komen zitten?’

‘Stuur eerst dat serpent maar naar huis!’

Hij loopt weg.

Als ik na tien minuten of zo terugkom staat John me nog steeds op te wachten. Sasha zie ik niet. John is een stapelwolk. ‘Laf hoor, om zomaar weg te kruipen.’

‘Ja, deze plaats is helemaal niet goed voor mij, denk ik.’

‘Wil je er zo graag uit dan?’

Ik knik. Hier wordt veel geknikt.

‘Daar moeten we het dan nog maar eens over hebben, Bart.

Misschien morgen.’

454

De Argonaut

De beroering, door Sasha op de PAAZ teweeggebracht, is nogal meegevallen. Alleen Sophie heeft vragen gesteld, die mij steeds blijer stemden dat ik haar nooit echt deelgenoot van mijn verleden heb gemaakt. De grote huiskamerklok geeft nu vijf voor tien aan: nog even en ik zal weten wat John bedoelde met zijn ‘misschien morgen’. Kan ik hier echt weg of is het alleen maar dat ik daar misschien vandaag vanuit de verte alvast aan kan ruiken? Volgens mij kan ik in principe gewoon weg hier, desnoods ga ik dat straks ter sprake brengen.

John heeft vandaag zijn witte jas weer aan: dat belooft dan weer niet veel goeds.

‘Waar gaan jullie het over hebben?’ vraagt Sophie. Vandaag heb ik geen zin om mee te helpen met puzzelen. Hoewel ze steeds beter hulp zou kunnen gebruiken. ‘Heeft het te maken met die oranje kerel van gisteren?’

‘Ik moet het ook maar even afwachten.’ Dat klinkt tactisch en dat is het ook. Maar het zal wel over het schriftje gaan dat ik hem gisteravond gegeven heb. Ik heb niets meer veranderd: het is precies goed zo.

Er is vanmorgen ongewone activiteit gesignaleerd op Johns kamer: alsof hij aan het pakken is geweest. Er is druk en hoopvol over gespeculeerd, maar wij weten niets van een eventueel vertrek. Zouden we dan die Rus krijgen? Eigenlijk moet ik ‘ze’

zeggen, want in mij groeit de zekerheid dat ik hier weg mag of ga.

Het rare gevoel van er niet echt zijn zal waarschijnlijk verdwijnen als ik hier echt niet meer ben.

John komt er al aan. Hij lijkt opgewekt.

‘Zo Bart, jij bent aan de beurt!’

455

Keer op keer bevestigt hij zijn incompetentie, steeds op nieuwe creatieve wijzen. Want waar slaat het op om ons het gevoel te geven dat het hier een spreekuur betreft? Bovendien ben ik hooguit de eerste, dus hoezo ‘aan de beurt’?

Het zitje is weer aan de kant geschoven. Weg zijn de stapeltjes boeken uit de vensterbanken, de plastic tasjes uit alle hoeken van de kamer, de paarse paraplu achter de kast, die stomme spiegel achter de bruine doek die ik verklapt heb aan mijn medebewoners. Achter zijn bureau zit alles nu in grote dozen.

Waar zou mijn boek zijn?

‘Goh, je hebt nog meer opgeruimd.’

‘Ja!’ roept hij, alsof er een enorme portie uitleg achteraan zal komen, maar er komt niets, alleen een gebaar dat ik maar gewoon moet gaan zitten.

‘Bedankt Bart, dat je het hebt opgeschreven zoals het was.’

Wacht even. . ik meen het belangrijkste toch te hebben weggelaten. .

Uit een binnenzak van zijn witte jas haalt hij mijn derde schrift.

‘Even je handen van het bureau af,’ zegt hij, vreemd opgewekt, jolig zelfs.

‘Waar slaat dat op, John?’ Ik durf steeds meer te zeggen. Maar het is wel zíjn bureau en misschien heeft hij het zojuist laten poetsen. Nou nee. Alleen het vertrouwde stapeltje brieven ligt erop. Ik leg de handen op mijn schoot. John zit geheimzinnig te lachen. Verkneukelen noemen ze dat toch? Of was het verkneuteren?

Antwoord krijgen doe ik niet. Wat is er met hem aan de hand?

Zo’n opperbeste stemming van een therapeut is erg irritant voor de bewoners. Voor mij misschien iets minder, nu ik hier waarschijnlijk weg ga. Ik voel me stukken slechter dan toen ik kwam, maar dat geldt ook voor andere bewoners en ik neem aan dat ik buiten veel sneller opknap. Ik heb steeds sterker het gevoel dat al mijn klachten snel van me af zullen vallen als ik eenmaal 456

buiten sta en de wereld lekker stevig aan mij vast kan laten kleven.

John zegt: ‘Eindelijk is het klaar!’

Ja, klaar is het: mijn verslag van de stichting van de hel.

Knikken lijkt me voorlopig voldoende, het zal nog wel duidelijk worden waar hij naar toe wil. Heb ik echt niet teveel informatie prijsgegeven? Slik ik hier toch teveel pillen?

‘Een perfecte timing,’ zegt hij.

Mijn blik valt op de schilderijtjes die er ook al niet meer zijn.

‘Ga je weg? Ben je daarom zo blij? Of is dat omdat je mij dan kwijt bent?’

De neger komt iets naar voren, nog steeds met mijn derde schrift in de handen. Hij is de laatste week nog dikker geworden.

‘Niet zo snel, Bart! Ik ben een man van beloften en ik had je toch in eerste instantie beloofd dat ik jou niet in de steek zou laten, weet je!’

Dat wordt vaag. Ik ga dus niet weg? Blijft hij hulp op afstand bieden? Moet ik gaan raden? Al helemáál geen zin in! Mijn ogen dwalen door de troosteloze ruimte, op zoek naar aanwijzingen, en John ziet de vraagtekens in mijn ogen. Ik wijs naar mijn schrift.

‘Ja, dat is waar ook,’ zegt de psychiater. ‘Wil je nog een keer lezen wat je geschreven hebt?’ Hij wacht niet op mijn antwoord, opent het schrift en zoekt het einde van mijn boek. ‘Wil je het van dichtbij zien?’

Ik vind het best. Mijn handen liggen inmiddels weer op het lege bureau met de brieven. John kijkt naar mijn handen en ik leg ze terug op mijn schoot. Daarna brengt hij het schrift op leesafstand en lees ik het slot door. Zo te zien heeft hij niets veranderd, want dat had ook nog gekund!

‘Ja?’ zeg ik.

‘Het is wel duidelijk, vind je niet?’

‘Je bedoelt mijn tweestrijd van toen ik het bijna deed?’

‘Nee, ik bedoel je voorbereidingen op wat je gedaan hebt.’

Ik oefen het ophalen der schouders.

457

‘Je wilt er nog steeds omheen draaien, Bart? Je wilt nog steeds niet klaarkomen met je verleden.’

Ik weet mijn lach in te houden en trek de wenkbrauwen nog maar eens op.

‘Je hebt jezelf heel erg blootgegeven, Bart. Je hebt nog maar een heel klein duwtje nodig en alles zal volstrekt helder zijn. Ja, voor mij en voor iedereen die dit leest is het al helder genoeg, maar ik bedoel helder vooral voor jou.’

Het schrift gaat dicht en terug in de jas, de therapeut terug tegen zijn rugleuning. ‘Ik heb een voorstel, Bart. Ben je geïnteresseerd?’

Daar gaan mijn schouders weer.

‘Daar was ik al bang voor, maar misschien kan ik je interesseren, want het kan altijd nog klaarder dan klaar. Als ik jou zeg hoe ik hier precies in zit, onder ons natuurlijk, schrijf je er dan achter dat je het gedaan hebt? Dan ben je van mij af.’

‘Dat was toch al duidelijk voor jou en iedereen?’

‘Jawel. En weet je hoe dat komt? Door alle details die je vermeld hebt, over hoe je het wilde gaan doen. In zijn totaliteit is dat heel overtuigend! Op het laatste moment geef je het dus toch toe: dat wat je steeds van plan was om te doen én dat wat je eigenlijk steeds van plan was om toe te geven, vanuit dat geweten van je. Je zou kunnen zeggen dat je aan je eigen details ten onder gaat.’

‘Ten onder? Waar heb je het over? Er staat niet dat ik het gedaan heb!’

‘Ach, kom nou toch! Maar ik neem aan dat je niet op mijn voorstel ingaat?’

‘Dat heb je goed begrepen, John. Beter dan wat ook in de PAAZ

heb je dit begrepen.’

De neger kijkt naar de bovenste brief op zijn bureau.

Die ligt leesbaar in mijn richting, maar wat heet leesbaar? Ik probeer het abominabele handschrift te ontcijferen. Het is niet van John, want aan hem gericht.

458

‘Draai maar om,’ zegt hij.

Ik doe het en lees de afzender: Dr. H.E.L. Wehkamp. Is dit een grap? Ha! Wat moet ik lachen!

Voorlopig is John de enige die zit te lachen. ‘Die naam ken je nog wel, hè Bart?’

‘De studentenarts van Abel?’

Hij knikt. De cliënten zijn hier niet de enigen die veel knikken.

‘Jij schrijft hem? Heb je hem soms dingen doorgegeven die ik geschreven had?’

Ik voel aan de envelop: hij is leeg. Dan kijk ik naar de andere enveloppen: het zijn er zes. Ook allemaal leeg en ofwel áán of van dokter Wehkamp. Geadresseerd wordt de man gekoppeld aan Observatiekliniek De Argonaut in Heemstede. Dit stapeltje ligt hier voor de show! Wat is de betekenis van dit alles? Ik voel me nog veel onwerkelijker worden dan eerst.

Ondertussen krijg ik hier geen antwoord op mijn vraag.

‘Want dat mag helemaal niet.’ Daarvan ben ik redelijk zeker.

John haalt zijn machtige armen van de vettige, gevoerde armleuningen en vouwt ze over elkaar op zijn klankkast.

‘Je wilt een punt maken?’ probeer ik.

Hij zegt niets, geteisterd door irritante binnenpretjes.

‘Je wilt mij erop wijzen dat ik iets onverantwoords heb gedaan?’

‘O, verantwoord is het zo ruim voldoende,’ vindt de man die het voordeel van al mijn twijfels al in de prehistorie verspeeld heeft.

‘Dus dat was het dan: je missie, je hulpplan voor de wereld, te beginnen bij je broer? En dat allemaal omdat je ooit tussen twee schepen terecht bent gekomen en in die kring onder die walnoot bent gaan staan?’

Hiermee vestigt John een nieuw persoonlijk record in sarcasme. Of heet dat cynisme?

‘Ik wil mijn boek terug, John?’

‘O, je hoeft niet bang te zijn: dat boek zal jou niet verlaten, Bart.’

Het boek niet, hij niet. . Ik ben er nu al weer moe van.

459

‘Ik ga,’ zegt hij, met opgetrokken wenkbrauwen, spelend met de verbazing in mijn ogen. ‘Ik ga in de forensische psychiatrie.’

‘Forensische psychiatrie? Is dat soms de psychiatrie van het woon-werk verkeer?’

‘Hahaha! Bart, die bibliotheek was echt klote of je hebt streekromans zitten lezen!’

O, gaan we zo beginnen!

‘Als ik alleen maar streekromans had gelezen, had ik nooit zo’n boek kunnen schrijven.’

John is niet onder de indruk. ‘Veel belangrijker nog dan wat je gelezen hebt, is wat je meegemaakt hebt, of liever: wat je gedáán hebt, weet je.’

Ja hoor.

Hij gaat verzitten. ‘Ik heb óók wat gedaan: gesolliciteerd in de observatiekliniek waar dokter Wehkamp tegenwoordig werkt. En ik ben aangenomen.’

‘Proficiat,’ hoor ik mezelf zeggen. ‘Je gaat echt weg?’

‘Ja!’ Nu wordt het hard lachen aan de overkant van het bureau.

‘En omdat wij nog net niet klaar zijn, mag jij met me mee! Dat is het, Bart: we gaan samen!’

Hij ziet mijn ogen zoeken naar de betekenis van al die woorden.

Ik heb iets gevonden in die balkenbrij van me. ‘Zo’n observatiekliniek is toch waar ze kijken of iemand die iets ergs gedaan heeft, gek is? En het daarom niet kan helpen?’

‘Zoiets ja. Je hebt in je boek heel wat rookgordijntjes opgehangen, Bart. En op het laatst zijn er nog wat bijgekomen.

Maar je bent precies op tijd klaar en je bent uiteindelijk erg duidelijk geweest toen het over jouw aandeel in het einde van je broer ging.’

‘Dat is niet waar, John!’

Hij lacht alweer. ‘Genoeg geluld, Bart. Het is tijd om een knip te maken. Die knip komt hier en nu. Abels einde wordt jouw einde, de loyaliteit ten top! Halfbroer of vol of halfvol! Het staat allemaal 460

op papier en ik voorspel je dat je boek heel wat aandacht zal trekken. Goed gedaan! Zo helder en berekenend als het geschreven is, kan geen mens er nog aan twijfelen.’

‘Ik wil het nu terug hebben!’

‘Dat zal niet gaan, beste Bart. Het is bewijsmateriaal geworden.’

‘Bewijsmateriaal? Het zijn alleen maar woorden. Die ik van jou moest opschrijven. Met een einde dat blijkbaar verkeerd begrepen wordt!’

‘Nou nou, je moet je eigen werk niet onderuit halen! Dit wordt een belangrijk werk, dat wéééét ik. Herman Wehkamp, die overigens niet zo blij was met jouw kritische noten over zijn persoon, is mijn zwager.’

O! ‘Anders zou je misschien niet aangenomen zijn,’ zeg ik, zonder dat ik het zo beledigend durf te laten klinken als eigenlijk de bedoeling was.

‘Dat denk ik wél, Bart. Ik kan jouw case namelijk heel goed gebruiken. Jij bent mijn eerste succesje als forensisch psychiater.

Nog bedankt! Er is trouwens nóg een brief: van de rechter-commissaris, die ik goed ken en die het helemaal met me eens is!

Die brief laat ik je later vandaag nog zien. Je zult je toch nog wel herinneren dat jouw verblijf in de PAAZ een van zijn experimenten was!’

Het zegt me niets meer. Er moet veel zijn weggespoeld. Maar hoe heb ik dan dit boek kunnen schrijven?

John gaat verder: ‘En het is mij wel duidelijk geworden dat je niet gek bent! Dus ik durf je ter bevestiging best mee te nemen naar de Argonaut. Een argonaut is een Griekse held op een schip, dus je hoeft je bepaald niet te schamen! Je zult in goed gezelschap zijn.’

Ik sta op, wil met Sophie praten, met Erwin en Loes bellen, met een advocaat die ik ooit gezien meen te hebben.

‘Ga maar even pakken, Bart. Ik laat het busje alvast komen.

Hahaha!’

461

462

Opmerkingen van schrijfcoach Hans ter Mors over De Mietjeskring

Over de afzonderlijke hoofdstukken:

‘Dit is geen werkstukje maar zeer geïnspireerd proza.’

‘Intrigerend’

(22-4-2010, over hoofdstuk De begrafenis)

‘Goed!’ ‘Mooi werk’

(28-4-2010, over hoofdstuk Voor burgemeester)

‘Goed – heel intens. Ondanks die sinterklaasrijmelarij wordt de tekst niet oubollig’

‘Een vertellende, terugblikkende ik en dan ook nog sinterklaasgedichten .. Heel riskant, maar het gaat nog steeds goed. De interactie tussen de broers en tussen Bart en de andere figuren heeft voldoende intensiteit. Gewoon zo doorgaan.’

(1-5-2010, over hoofdstuk Een potje met zalf).

‘Goed.’

(1-5-2010, over hoofdstuk Dametjes).

‘Prachtige ironie – de meest humoristische trouwscène die ik ooit gelezen heb’

(7-5-2010, over hoofdstuk Jawoorden)

‘Helemaal goed. Erg plezierig proza en nog veel spanning ook.’

(7-5-2010, over hoofdstuk Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom)

‘Mooi. Heel intrigerend.’

(11-5-2010, over hoofdstuk Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom) 463

‘Heel goed - weer een pageturner.’

(11-5-2010, over hoofdstukken Jan-Joost Vliesdraeger-Van Zuylekom en Sasha, de mannin)

‘Alles in orde – helemaal geloofwaardig.’

(25-5-2010, over hoofdstuk De Denarius)

‘Goed!’

(28-5-2010, over hoofdstuk De Denarius)

‘Eerst één van de mooiste kerkscènes van de vaderlandse letteren en dan ook nog erg veel spanning.’

(25-5-2010, over hoofdstuk Een rode gloed)

‘Absoluut perfect. Literatuur zoals die zijn moet; tragisch en tegelijk bijzonder humoristisch. Om het maar eens volks te zeggen, op de wijze van de boekhandelaar die een beetje omzet wil: het leest als een trein. Niets veranderen, zo doorgaan.’

(19-5-2010, over hoofdstuk Een rode gloed)

‘Mooi slot’

(1-6-2010, over hoofdstuk De Argonaut)

Meer in het algemeen:

‘Jouw stijl is meer 'literair' dan die van bijvoorbeeld Mankell (…)’

(28-4-2010)

‘(…) een bijzonder intrigerende roman’ (1-6-2010)

‘(…) meeslepende scènes, zeer goede dialogen, een zeer trefzekere stijl’ (11-6-2010)

‘(…) deze boeiende en ook wel degelijk publiceerbare roman’ (30-6-2010)

464

Opmerkingen van topredacteur Jacqueline de Jong over ca. 70 pagina’s van De

Mietjeskring

Beste Clemens,

O fraai, dacht ik toen ik de synopsis van De mietjeskring las. Een psychiater die zijn patiënt tot een geschreven bekentenis dwingt.

Wat een heerlijk fout personage! En hoe slim bedacht ook, want hoe weet je als lezer wie je kunt vertrouwen: de hulpverlener die het goede wil doen op een volstrekt abjecte manier of de patiënt die klaarblijkelijk een misdaad op zijn kerfstok heeft? Hoe betrouwbaar is de verteller, hoe betrouwbaar is zijn tekst?

Met zo’n gegeven begint menig thrillerauteur of scenarist te watertanden. Die ziet onmiddellijk mogelijkheden om op basis van dat gegeven een akelig spannend verhaal te bedenken. Iets als de film Memento, waarin een man die aan geheugenverlies lijdt de moord op zijn vrouw wil oplossen – om vervolgens te ontdekken dat hij zelf de dader is. Over een onbetrouwbare verteller gesproken… Of als de thriller Voor ik ga slapen van S.J. Watson, waarin de lezer, net als in jouw manuscript, de gedachtegang volgt van een hoofdpersoon die via een dagboek grip op het leven en het verleden probeert te krijgen. De regisseur van Memento heeft bovendien een structuur bedacht die nogal wat van de kijker vraagt. Hij vertelt het verhaal op een zeer inventieve manier, namelijk achterstevoren, en houdt zodoende de kijker op het puntje van zijn stoel genageld. Twee voorbeelden van verhalen waar op het eerste oog vergelijkbare ingrediënten voor nagelbijtende spanning zorgen.

In jouw verhaal heeft John Samso slechts een kleine rol. Hij is geen slechterik die de lezer doet griezelen, maar eerder een aangever of aanjager – al is zijn aanwezigheid wel bepalend voor het verloop van het verhaal. Ook de betrouwbaarheid van de bekentenis noch 465

van degene die hem opschrijft (Bart) spelen geen cruciale rol bij de ontknoping. Natuurlijk maakt een schrijver zelf uit hoe hij of zij een verhaal wil vertellen en structuren, maar vanwege de potentie van beide elementen vind ik dat je hier qua motief en verhaallijn kansen laat liggen.

Terug naar wat De mietjeskring wel behelst. Een tragikomische ontwikkelingsroman over twee broers die in een levenslange strijd met elkaar zijn verwikkeld. De oudste, Abel, heeft onlangs, zo leert de lezer al snel, het leven gelaten, daarbij geholpen door de jongste, Bart. Bart wordt verdacht van moord, zo lezen we in het dagboek dat hij onder dwang schrijft. Zijn psychiater spoort hem aan alleen over de belangrijkste feiten te schrijven en eerlijk te zijn. Maar Bart kiest zijn eigen tempo en beschrijft alle gebeurtenissen die hij relevant vindt, om te beginnen bij de dood van zijn vader. Want toen wist de achtjarige Bart zeker dat het zijn missie in het leven was om de mensheid vooruit te helpen, om te beginnen bij zijn broer Abel.

Deze korte alinea beschrijft voor mij de essentie van het boek, hoewel in jouw synopsis nog tal van verhaallijnen, motieven en intriges opduiken. Zoals daar zijn: (vermeend) misbruik, een walnootboom,

familie,

huwelijk,

ouderschap,

scheiding,

relatieproblemen, moeilijkheden op het werk, rehabilitatie, stalking, homoseksualiteit, religie, euthanasie en wat al niet meer.

Het is heel veel, en dan laat ik nog allerlei thema’s buiten beschouwing die ik in de eerste 70 pagina’s ook ontdekte (angst, haat, afgunst, woede, verwrongen zelfbeeld etc etc). Dat maakt De mietjeskrin g (. .) tot een overvol verhaal waar de lezer in verdwaalt, de essentie ondergesneeuwd raakt en de kwaliteiten van de schrijver en zijn verhaal nauwelijks kans krijgen. Je hebt de neiging je verhalen te doorspekken met zoveel details, zijlijnen en bijfiguren (die om onbegrijpelijke redenen nogal eens niet terugkeren) dat de lezer – ook deze geoefende lezer – na een pagina of 70 knock-out tegen de grond gaat, murw of

‘doodverteld’ als het ware.

466

Die neiging te willen imponeren zie je ook in de synopsis. Ik heb die tekst drie keer moeten lezen om hem te kunnen volgen en pas later, toen ik 70 pagina’s van het verhaal had gelezen, lukte het me pas om de essentie van De mietjeskring in een paar zinnen samen te vatten, zoals ik hierboven deed. De oorzaak: te weinig focus. (. .) Niet voor niets bestaat er zoiets als de elevator pitch. Als je iemand niet in drie minuten kunt overtuigen van een idee, verhaal, concept (of het tenminste helder kunt uitleggen), ontbreekt de scherpte.

Ik zie helaas ook andere gebreken (. .) in De mietjeskring, zoals een te laag tempo en onvoldoende spanning. Belangrijker is dat ik mijn vinger niet achter die broederstrijd – toch de kurk waar dit verhaal op drijft – kon krijgen. Waar gaat de strijd tussen de twee boers dan over? Is het wel een strijd tegen elkaar, begon ik me op zeker moment af te vragen. Bart wil zijn broer helpen, dus hij is niet degene die dwars ligt. En Abel grijpt weliswaar elke gelegenheid aan om lelijk te doen tegen zijn jongere broer, en soms lusten de honden daar geen brood van, maar van haat is toch geen sprake? Het is een etter, die Abel. Een egoïst, een lastpak, maar ook een getroebleerd figuur die het eerder met de hele wereld dan enkel met zijn broer aan de stok lijkt te hebben. Of die gewoon geen modus vindt om zich tot de mensheid te verhouden.

Je komt ze wel tegen, dat soort mensen. Ze hebben vaak iets sneus

– al wil je ze achter het behang plakken wanneer het familie van je is, zoals ze het bloed onder je nagels vandaan kunnen halen.

Niettemin: hoe meer ik over de onenigheid tussen de twee broers las, hoe minder ik ervan begreep. Is er wel sprake van een conflict? Dat er veel strijd wordt gevoerd in dit boek is duidelijk –

de ene broer vecht met zichzelf, de andere ijvert voor een betere wereld – maar een klassieke Bijbelse broedertwist kon ik er niet in ontdekken.

Overigens geef je met de naamgeving van de broers al (meer dan) genoeg prijs van de thematiek. Je hoeft vervolgens niet letterlijk naar het Bijbelverhaal te verwijzen. Lezers zijn slimmer dan je denkt en hebben er een hekel aan wanneer een schrijver voor ze op de knieën gaat in een poging iets uit te leggen.

467

Belangrijk voor de spanning in een roman is dat er sprake is van een innerlijk conflict. In dat opzicht bleef de hoofdpersoon voor mij raadselachtig. Wat beweegt hem, wat verscheurt hem? Bart wil de wereld verbeteren, om te beginnen bij zijn broer. Die missie blijkt uit noodzaak geboren: hij moet er bestaansrecht mee kopen.

Dat weten we omdat Bart dit meerdere keren zegt, maar voelen of begrijpen deed ik het niet. Waarom wil hij een broer helpen die zo’n rotzak is? Natuurlijk, als je de jongste bent van een gezin zonder vader en met een moeder die de boel bijeen probeert te houden, ligt je loyaliteit bij je familie. Maar toch niet eeuwig?

Naarmate het leven voortschrijdt ontwikkelen mensen diepere persoonlijkheden en verandert hun verhouding ten opzichte van elkaar, zichzelf en de wereld. Kwesties blijken dan genuanceerd te liggen en niet zozeer zwart-wit, is de ervaring van de meeste mensen. Bij Bart daarentegen, wanneer hij zijn herinneringen vertelt en zijn leven oprakelt, ziet de lezer weinig van deze inzichten of reflectieve vermogens terug.

Dan iets over het genre. Het is je bedoeling, schrijf je in de synopsis, om een tragikomische roman te schrijven. In de 70

pagina’s die ik heb gelezen, viel weinig komieks te ontdekken, ook niet in de toon. De narigheid drukt zwaar op de lezer. Je zet een grimmige omgeving neer, beschrijft akelige voorvallen en ongeïnteresseerde of opportunistische mensen, een ellendeling van een broer en een onhandige, treurige moeder. Een lezer haakt af bij zoveel rampspoed en ellende, behalve als de schrijver hem of haar wat lekkers voorhoudt: een fraaie stijl, een opbeurende wending, een liefdevol personage, hoop, humor of veerkracht.

Neem De as van mijn moeder van Frank McCourt. Daarin spat de ellende van de pagina’s: armoe, alcoholisme, honger, ziekte, dood, you name it, het komt er allemaal in voor. Het boek beschrijft het levensverhaal van de schrijver, maar ook van heel veel Ieren die aan een uitzichtloos verpauperd bestaan wisten te ontsnappen door naar Amerika te emigreren. McCourt houdt de touwtjes goed in handen. Hij voorkomt dat de malaise de overhand neemt doordat hij het perspectief kiest van een kind. De jonge Frank dist 468

met spreekwoordelijke jeugdige overmoed zijn geschiedenis op met levenslust, branie en aanstekelijke schalksheid. Een slimme keuze. Miljoenen lezers over de hele wereld sloten het boek in hun hart maar niet zonder dat McCourt ze heel goed duidelijk maakte hoe armoede, echte armoede, eruit ziet, en dat niet eens zo lang geleden. Da’s knap, maar ik wil er vooral mee zeggen: hoe zwart of zwaar een verhaal ook is, lichtpuntjes zijn broodnodig wil de lezer het kunnen volhouden.

Wellicht heb je die lichtere toets geprobeerd te zoeken in de toon van Bart. Die is bij al zijn ellende monter en opgewekt, zelfs wanneer hij op achtjarige leeftijd getuige is van een vreselijk ongeluk waarbij zijn vader omkomt. Goed voor een levenslang trauma, zou je denken, maar Bart noteert: ‘Ik ben niet flauw gevallen, al probeerde ik het wel. Pa en ik waren alles voor elkaar.

En mijn plotse ontvadering zou ook een wekenlange slag toebrengen aan mijn geheime missie om de mensheid aanmerkelijk vooruit te helpen.’ De toon die uit deze drie zinnen spreekt is beurtelings melig, gevoelig en kil. Kil is ook de beschrijving van zijn dode vader als ‘rode smurrie’. Is Bart een autist? Lijdt hij onder zijn hersenbeschadiging, waar de lezer pas iets over hoort als zijn moeder dit noemt bij wijze van excuus voor zijn gedrag? (Overigens is een hersenaandoening ook weer een uitstekend element om een hoofdpersoon nog onbetrouwbaarder te maken dan hij mogelijk al is. .) Of lijkt Bart meer op zijn broer dan hij ons wil doen geloven en beschikt hij ook over de nodige nare trekjes? Het werd me in die 70 en nog wat pagina’s niet duidelijk. Maar grappig of ironisch zou ik zijn toon niet durven noemen.

Wat verder opval in jouw verhalen is dat ze zo weinig aangekleed zijn. Er komen nauwelijks details over de omgeving in voor: hoe ziet die gevangenis eruit waar Bart zijn dagen doorbrengt, wat is het regime, het menu, wie is zijn slapie, wie zijn z’n medegevangenen, wie is in hemelsnaam die Sophie die maar steeds binnenvalt etc. We komen wel wat te weten over het innerlijk van de personages, maar uiterlijk (hoe ze eruit zien, waar 469

ze wonen etc.) blijft het kaal. Dergelijke details zijn meer dan aankleding alleen. Ze maken mensen en voorvallen aannemelijk, levensecht, zelfs appetijtelijk, hoe slecht hun karakter ook moge zijn. Door ze de lezer te onthouden, houd je hem of haar op afstand. Mede daardoor blijven personages vlak en raken gebeurtenissen, hoe vreselijk ook, de lezer niet genoeg. Er ontstaat geen identificatie, geen mededogen, geen band tussen lezer en tekst, en dat is nou juist wat je als schrijver wil.

Dan moet me nog iets van het hart over de dramaturgische keuzes en de enscenering in De mietjeskring. Een verhaal is zoveel meer dan een opeenstapeling van scènes, van gebeurtenissen. De lezer moet begrijpen, al is het maar minimaal, waarom scènes plaatsvinden, waarom deze en niet andere gebeurtenissen uit de doeken worden gedaan, hoe ze deel uitmaken van een groter geheel verhaal, welk patroon ze blootleggen. Van veel scènes werd mij dat onvoldoende duidelijk. Dat het gezin een beroep moet doen op de familie om naar de begrafenis van vader te reizen en te kunnen verhuizen, is een gelegenheid om iets over familie en verstoorde relaties kwijt te kunnen. Maar waarom is er gedoe over wie waar in de auto zit? Wat moet ik daaruit opmaken?

Welke bedoeling schuilt erachter de zeer uitgebreide beschrijving van Sinterklaasavond met integraal opgenomen gedichten? Van het beluisteren van Abels verhaal, dat op de radio wordt voorgelezen? Welke indruk moet de lange beschrijving van Barts feestje nog meer achterlaten dan de notie dat hij vrienden heeft en een vriendin, in tegenstelling tot Abel? Net als psychiater John had ik voortdurend de neiging om de verteller aan te sporen stukken over te slaan, door te spoelen naar de meer betekenisvolle en interessante passages uit de film van Barts leven.

De scènes zelf kennen weinig spanning, ze voltrekken zich in een laag tempo en als ook de bedoeling ervan vaag blijft, raakt de lezer het spoor bijster en haakt hij of zij al snel af. Dat kun je voorkomen door meer het heft in handen te nemen. Het is als schrijver jouw taak om sturing te bieden, de lezer bij de hand nemen en hem of haar zelfverzekerd en met volle overtuiging door het verhaal te 470

loodsen. Doe je dat met flair, geloofwaardigheid en overwicht, dan gaat de lezer in heel veel mee.

471

472